ଭାଇଭାଗ୍ୟରେ ଅନେକ ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଥିବା ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି, ଭରତଙ୍କ ହୃଦୟ ଦୟାରେ ଭରିଯାଇଲା । ସେ ଚିନ୍ତା କରିଲେ—"ମୋ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଦୟାଳୁ ଓ ସୁଖଭୋଗୀ ରାମ ଏପରି ଦୁଃଖରେ ପଡିଛନ୍ତି । ମୋର ଏହି କଠୋର ଜୀବନ, ଯାହା ସମାଜ ଦ୍ୱାରା ନିନ୍ଦିତ, ତା’ପରି ଅନ୍ୟ ଦୁଃଖ କ’ଣ?" ଏଭଳି କହି, ଭରତ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିଷାଦରେ ତାଙ୍କର କମଳ ମୁହଁ ପସିନାରେ ଭିଜିଯାଇଥିବାବେଳେ କନ୍ଦି କନ୍ଦି ରାମଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମରେ ପଡିଗଲେ । ଦୁଃଖରେ ତଳମୁଳ ହୋଇ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭରତ କେବଳ ଏକଥର "ଆର୍ୟ" ବୋଲି କହିପାରିଲେ, ତା’ପରେ ଅନ୍ୟ କିଛି କହିପାରିଲେ ନାହିଁ । ତାଙ୍କର କଣ୍ଠ ଅଶ୍ରୁଯୋଗୁଁ ବନ୍ଦ ହୋଇଯାଇଥିଲା; ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି କେବଳ "ଆର୍ୟ" ବୋଲି ଚିତ୍କାର କରିଥିଲେ, ତା’ପରେ ଅନ୍ୟ କିଛି କହିପାରିଲେ ନାହିଁ । ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ମଧ୍ୟ କନ୍ଦୁଥିଲେ, ଏବଂ ରାମଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମରେ ଶିର ନମାଇଥିଲେ । ରାମ ଦୁଇଁ ଭାଇଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ତାଙ୍କର ଅଶ୍ରୁ ପଞ୍ଚିଦେଲେ । ସେତେବେଳେ ସୁମନ୍ତ୍ର ଓ ଗୁହାଙ୍କ ସହିତ ରାଜପୁତ୍ରମାନେ ଏହି ଅରଣ୍ୟରେ ଏକାଠି ହୋଇଥିଲେ, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର ବେନୁସ୍ ଓ ବୃହସ୍ପତି ସହ ଆକାଶରେ ଏକାଠି ହୁଅନ୍ତି । ସେହି ରାଜାମାନେ, ଯେମିତି ମହାଗଜମାନେ ପ୍ରଭାମୟ, ଏହି ମହାରଣ୍ୟରେ ଏକାଠି ହୋଇଥିବାକୁ ଦେଖି, ସମସ୍ତ ଅରଣ୍ୟବାସୀ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖରେ ଅଶ୍ରୁ ଛାଡ଼ିଲେ, ସେମାନଙ୍କର ହୃଦୟର ଆନନ୍ଦ ଛାଡ଼ିଦେଲେ । ଏପରି ଭାବେ ଶ୍ରୀମଦ୍ ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ଉନନବ୍ବେ ସର୍ଗ ଶେଷ ହେଲା । ଏହାପରେ ରାମ ଦେଖିଲେ ଭରତଙ୍କୁ, ଯିଏ ଚିହ୍ନିବାକୁ ବେଶ କଷ୍ଟ ହେଉଥିଲେ—ଝଟା ଚୁଲି, ବାକ ଚିରା ପିନ୍ଧିଥିବା, ହାତ ଯୋଡ଼ି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା, ଏମିତି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ ଯେମିତି କଳ୍ପାନ୍ତରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତ ହୋଇଯାଏ । କିଛିପରି ଚେହେରା ଅନ୍ଧାର ଓ ଶରୀର କ୍ଷୀଣ ହୋଇଯିବା ସତ୍ୱେ ରାମ ତାଙ୍କୁ ଚିହ୍ନିଲେ, ଏବଂ ଭାଇକୁ ବାହୁଦ୍ୱାରା ଧରିଲେ । ରଘୁବଂଶୀ ରାମ ତାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଘ୍ରାଣ କରି, ଭାଇକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ଏଉଁ ଭରତଙ୍କୁ ନିଜ ଶୋକୁପରେ ବସାଇ, ସ୍ନେହରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଲେ— "ପ୍ରିୟ, ତୁମେ ଏଠାରେ କିଏଁ ଆସିଛ? ତୁମର ପିତା ବଞ୍ଚିଛନ୍ତି କି? ସେ ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବଞ୍ଚିଛନ୍ତି, ତୁମେ ଏଠାକୁ ଆସିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ । ଏତେ ଦିନ ପରେ ତୁମକୁ ଦୂରରୁ ଦେଖୁଛି; ଏହି ଅରଣ୍ୟରେ ତୁମ ରୂପ ଅପରିଚିତ ଲାଗୁଛି—କିଏଁ ପ୍ରିୟ, ଏଠାକୁ ଆସିଛ? ରାଜା ବଞ୍ଚିଛନ୍ତି କି? ନାହିଁ କି? ରାଜା ଶୋକରେ ଅଚାନକ ଏ ଲୋକ ଛାଡ଼ି ଦେଇଛନ୍ତି କି? ସ୍ନିଗ୍ଧ, ତୁମର ରାଜ୍ୟ, ଯାହା ଶିଶୁର ଅଧିକାର ଭାବେ ଚିରସ୍ଥାୟୀ, ହାରାଇଯାଇନାହିଁ ତୋ? ପିତାଙ୍କୁ, ଯିଏ ନିଜ ପ୍ରତିଜ୍ଞାରେ ଅଟୁଟ, ସେଇଁକୁ ତୁମେ ଶୁଶୂଷା କରୁଛ କି? ସତ୍ୟନିଷ୍ଠ ଦଶରଥ ରାଜା, ଯିଏ ରାଜସୂୟ ଓ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କରିଥିଲେ, ଧର୍ମରେ ଦୃଢ, ସେ ଭଲ ଅଛନ୍ତି କି? ବିଦ୍ଵାନ୍ ଓ ନିତ୍ୟଧର୍ମନିଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ପୂଜ୍ୟ ଗୁରୁ, ସେ ଉଚିତ ସମ୍ମାନ ପାଉଛନ୍ତି କି? କୌଶଲ୍ୟା ଭଲ ଅଛନ୍ତି କି, ସୁମିତ୍ରା, ପୁଅମାନେ ଯାହାଙ୍କର, ସେଉଁଥିରେ କୈକେୟୀ ରାଣୀ ମଧ୍ୟ ସୁଖୀ ଅଛନ୍ତି କି? ତୁମର ପୂରୋହିତ, ଶିଷ୍ଟ, ବିଦ୍ଵାନ୍, ଇର୍ଷ୍ୟାରହିତ ଓ ନିର୍ପେକ୍ଷ, ସେଉଁଥିରେ ସମ୍ମାନ ପାଉଛନ୍ତି କି? ଅଗ୍ନିରେ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଦେଉଛ, ବିଧିବତ୍ କ୍ରିୟା କରୁଛ, ଧର୍ମ ଓ ଜ୍ଞାନରେ ନିଷ୍ଠା ରଖୁଛ, ଦିଆଯିବା ଓ ଦିଆଯିବାକୁ ଥିବା ଦାନ ସମୟରେ ଦେଉଛ କି? ଦେବତା, ପିତା, ମାତା, ଗୁରୁ, ବୃଦ୍ଧ, ଚିକିତ୍ସକ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଉଚିତ ମାନ୍ୟତା ଦେଉଛ କି? ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅସ୍ତ୍ର ବିଦ୍ୟାରେ ପାରଙ୍ଗତ, ରାଜନୀତି ଓ ଧନ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ବିଦ୍ୱାନ୍ ଜଣେ ତୁମର ଶିକ୍ଷକ ଅଛନ୍ତି କି? ତୁମେ ନିଜ ପରି ସାହସୀ, ବିଦ୍ଵାନ୍, ନିଗ୍ରହଶୀଳୀ, ଉତ୍ତମ ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ନିଯୁକ୍ତ କରିଛ କି? କାରଣ, ରାଜାଙ୍କ ପାଇଁ ମନ୍ତ୍ର ରକ୍ଷିତ ଓ ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଦ୍ୱାରା ସଫଳତାର ମୂଳ ହୁଏ । ତୁମେ ଅତ୍ୟଧିକ ଶୁଏ ନାହିଁ ତୋ? ଉଚିତ ସମୟରେ ଉଠୁଛ? ରାତିର ଶେଷ ଅଂଶରେ ମଧ୍ୟ ଗୁପ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଉପରେ ଚିନ୍ତା କରୁଛ? ତୁମେ ଏକା ବା ବହୁମାନେ ସହ ମନ୍ତ୍ରଣା କରୁନାହିଁ ତୋ? ନିଜର ମନ୍ତ୍ରଣା ବାହାରିଯାଉନାହିଁ ତୋ? ତୁମେ ଅଳ୍ପ ପ୍ରୟାସରେ ବଡ଼ ଫଳ ଦେଇଥିବା କାର୍ଯ୍ୟ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରି ଶୀଘ୍ର କାର୍ଯ୍ୟାନ୍ୱୟ କରୁଛ କି? ତୁମ କୃତ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ କରିବାକୁ ଯାଉଥିବା କାର୍ଯ୍ୟ ନିଜ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ପ୍ରଜାମାନେ ଜାଣିଛନ୍ତି କି? ଅଜାଣା କାର୍ଯ୍ୟ ରାଜା କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ । ତୁମେ ବୁଦ୍ଧି ଓ ଅନୁମାନ ଦ୍ୱାରା କିମ୍ବା ତୁମର ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଦ୍ୱାରା ନିଜ କିମ୍ବା ମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ଅଘୋଷିତ କଥା ଉପଲବ୍ଧ କରିପାରୁଛ କି? ଏକ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ବ୍ୟକ୍ତି ହଜାର ମୂର୍ଖ ଠାରୁ ଉତ୍ତମ; କାରଣ, ସମୟରେ ସେ ବଡ଼ ଉପକାର କରିପାରେ । ଏକ ରାଜା ଲକ୍ଷ ମୂର୍ଖ ଉପରେ ଭିତି କରିଲେ ମଧ୍ୟ ସେଠାରେ ସତ୍ୟ ବିଶ୍ୱାସ ମିଳେନାହିଁ । ବୁଦ୍ଧିମାନ୍, ସାହସୀ, କୁଶଳ, ବିବେକୀ ଏକ ମନ୍ତ୍ରୀ ମଧ୍ୟ ରାଜ୍ୟକୁ ବଡ଼ ଉନ୍ନତି ଦେଇପାରେ । ତୁମର ପ୍ରଧାନ କର୍ମଚାରୀମାନେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କାର୍ଯ୍ୟରେ, ମଧ୍ୟମ କ୍ଷମତାଓଁକୁ ମଧ୍ୟମ କାର୍ଯ୍ୟରେ, ଓ ଅପରାଧ କର୍ମଚାରୀମାନେ ଛୋଟ କାର୍ଯ୍ୟରେ ନିଯୁକ୍ତ କରିଛ କି? ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ, ପବିତ୍ର, ପିତା-ପୁରୁଷ ପରମ୍ପରାର ଉତ୍ତମ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଉଚ୍ଚ କାର୍ଯ୍ୟରେ ନିଯୁକ୍ତ ଅଛନ୍ତି କି? ହେ କୈକେୟୀପୁତ୍ର, ତୁମର ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ତୁମ ଶାସନକୁ ମନ୍ୟ କରୁଛନ୍ତି କି, ନାହିଁ କି ଦୁର୍ଦ୍ଦଣ୍ଡ ଶାସନ ଓ ଦୁଃଖିତ ପ୍ରଜା ଦ୍ୱାରା ରାଜ୍ୟ ବିପର୍ଯ୍ୟସ୍ତ ହୋଇଯାଇଛି? ପୂରୋହିତମାନେ ତୁମକୁ ପତିତ ମନୁଷ୍ୟ ପରି ଅବହେଳା କରୁନାହାନ୍ତି ତୋ? ନାରୀମାନେ କଠୋର ଦାନ ନେଇବାକୁ ଚାହିଁ ତୁମକୁ ଅପମାନ କରୁନାହାନ୍ତି ତୋ? ଯିଏ ଚୁକ୍ରାନ୍ତ କୁଶଳ, ଦୂତ, ଦାସମାନେ ଭ୍ରଷ୍ଟ କରିବାକୁ ଚାହେ, ସାହସୀ ଓ ଶକ୍ତିଲୋଭୀ, ତା’କୁ ଅଦଣ୍ଡ ଛାଡ଼ିଲେ, ତେବେ ସେ ଦଣ୍ଡନୀୟ । ତୁମେ ନିଜ ସେନାପତି ଭାବେ ସାହସୀ, ଶୂର, ବୁଦ୍ଧିମାନ୍, ଧୃଢ, ପବିତ୍ର, ଉତ୍ତମ ବଂଶର, ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ଓ କ୍ଷମଶୀଳ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ନିଯୁକ୍ତ କରିଛ କି?