ଅତିତରେ ଦେହକୁ ମୂଲ୍ୟବାନ ଚନ୍ଦନରେ ଅଙ୍ଗରାଗ କରାଯାଇଥିବା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାମଙ୍କ ଦେହ ଏବେ କିପରି ମାଟିରେ ଆବୃତ ହୋଇଛି? ଏହି ଦୁଃଖଦ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ବରତା ମନେ କରିଲେ, "ମୋ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାମ, ଯେଉଁଠି ସବୁ ସୁବିଧାରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ ଥିଲେ, ସେ ଏତେ ଦୁଃଖରେ ପଡିଛନ୍ତି। ମୋ ନିର୍ଦୟ ଜୀବନକୁ ନିନ୍ଦା କରିବା ଯୋଗ୍ୟ, ଏହା ଜଗତରେ ନିନ୍ଦିତ।" ଏପରି ଦୁଃଖରେ ଅନୁତାପ କରୁଥିବା ବରତା, ତାଙ୍କର ପଦ୍ମପରି ମୁହଁ ପ୍ରଶ୍ୱେତରେ ଭିଜିଯାଇଥିଲା, ରାମଙ୍କ ପାଦପ୍ରତି ଚିହ୍ନ ଦେଇ କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି ଲୁଟି ପଡିଲେ। ବରତା ଦୁଃଖରେ ଶୋକାକୁଳ, ଏକବାର "ଶ୍ରେଷ୍ଠ" ଭାବେ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ପରେ ଆଉ କିଛି କହିପାରିଲେ ନାହିଁ। ତାଙ୍କର କଣ୍ଠ ଅଶ୍ରୁରେ ଅଟକିଯାଇଥିଲା, ଦୀପ୍ତିମୟ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି ଲୁହ ଭରି "ଶ୍ରେଷ୍ଠ" ବୋଲି କୁହିଲେ, ଆଉ କିଛି କହିପାରିଲେ ନାହିଁ। ଶତୃଘ୍ନ ମଧ୍ୟ କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି ରାମଙ୍କ ପାଦପ୍ରତି ନମସ୍କାର କଲେ। ରାମ ଦୁଇ ଭାଇଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ତାଙ୍କର ଲୁହ ପୋଛିଦେଲେ। ତାପରେ ସୁମନ୍ତ୍ର ଓ ଗୁହା ସହ ରାଜକୁମାରମାନେ ଅଟବୀରେ ଏକଠା ହେଲେ, ଯେପରି ଆକାଶରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର ଶୁକ୍ର ଓ ବୃହସ୍ପତି ସହ ଏକତ୍ର ହୋଇଥାନ୍ତି। ଏମିତି ଦୀପ୍ତିମୟ ରାଜାମାନେ, ପ୍ରଭୁ ହାତୀମାନେ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିବା, ବଡ଼ ଅଟବୀରେ ଏକଠା ହେଇଥିବା ଦେଖି, ସମସ୍ତ ଅଟବୀବାସୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଆନନ୍ଦ ଛାଡ଼ି ଲୁହ ଝାଡିଲେ। ଏପରି ମହାନ ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ଲେଖା ପୁରାତନ ଓ ପବିତ୍ର ରାମାୟଣର ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଉନନବୃତି ଶର୍ଗର ଏଠାରେ ଶେଷ ହେଲା। ପରେ ରାମ ବରତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଜଣାପଡିବା ଅତି କଷ୍ଟ, ଜଟା ଓ ଭାଲ୍କଳ ପିନ୍ଧି, ହାତ ଜୋଡି ଭୂମିରେ ପଡିଛନ୍ତି—ଯେପରି ଏକ କଳିପ୍ରାୟ ସୂର୍ଯ୍ୟ। କିପରି ଚିହ୍ନି ପାରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରି, ମୁହଁ ଶୋକରେ ଫିକା, ଦେହ ଶୀର୍ଣ୍ଣ, ରାମ ତାଙ୍କୁ ନିଜ ହାତରେ ଧରିଲେ। ରଘୁବଂଶୀ ରାମ, ବରତାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଘୁଂଶି, ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ତାଙ୍କୁ ଗୋଦିରେ ଉଠାଇ, ଭଲରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—"ପ୍ରିୟ ବରତ, ତୁମେ ଅଟବୀକୁ କେଉଁଠୁ ଆସିଛ? ତୁମର ପିତା ଯଦି ଜୀବନ୍ତ, ତେବେ ତୁମେ ଏଠାକୁ ଆସିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।" "ଏତେ ଦିନ ପରେ ଦୂରରୁ ତୁମକୁ ଦେଖୁଛି, ଅଟବୀରେ ତୁମ ଦେହ ଅଜଣା ଲାଗୁଛି—କିପାଇଁ ଆସିଛ? ରାଜା ଏଉଁ ଅଟବୀକୁ ଆସିଛନ୍ତି କି? ରାଜା ଦୁଃଖରେ ଏହି ଜଗତ ଛାଡ଼ି ଚାଲିଯାଇଛନ୍ତି କି?" "ଶାନ୍ତ ଜନ, ତୁମର ରାଜ୍ୟ, ଶିଶୁର ଦୀର୍ଘ ଉତ୍ତରାଧିକାର, ହାରାଇ ଯାଇନାହିଁ କି? ପ୍ରିୟ, ତୁମେ ନିଜ ପିତାଙ୍କୁ, ଯେ ନିଜ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ପାଳନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସେବା କରୁଛ କି?" "ସତ୍ୟନିଷ୍ଠ ଦଶରଥ ରାଜା, ଯେ ରାଜସୂୟ ଓ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କରିଥିଲେ, ଧର୍ମରେ ଦୃଢ଼, ସେମାନେ କୁଶଳରେ ଅଛନ୍ତି କି?" "ବିଦ୍ୱାନ୍ ଓ ନିତ୍ୟ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ, ସମ୍ମାନିତ ଅଛନ୍ତି କି?" "ପ୍ରିୟ, କୌଶଳ୍ୟା, ସୁମିତ୍ରା—ପୁତ୍ରମାତା—ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାନୀ କୈକେୟୀ ମଧ୍ୟ ସୁଖୀ ଅଛନ୍ତି କି?" "ତୁମର କୁଳପୁଜାରୀ, ଶିଷ୍ଟ, ବିଦ୍ୱାନ୍, ଦ୍ୱେଷ ନଥିବା, ନିର୍ପକ୍ଷ, ସମ୍ମାନିତ ଅଛନ୍ତି କି?" "ତୁମେ ଅଗ୍ନିକୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ସେବା କରୁଛ କି, ବିଦ୍ୟାରେ ଜ୍ଞାନୀ, ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ଦ୍ରବ୍ୟ ଦେବାର ଉଚିତ ସମୟ ରକ୍ଷା କରୁଛ କି?" "ପ୍ରିୟ, ଦେବତା, ପିତା, ମାତା, ଶିକ୍ଷକ, ବୃଦ୍ଧ, ଚିକିତ୍ସକ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପ୍ରତି ଉଚିତ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଦେଉଛ କି?" "ତୁମେ ଅସ୍ତ୍ର ଜ୍ଞାନୀ, ରାଜନୀତି ଓ ଧନ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ, ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦିକ୍ଷକୁ ଉପାଦ୍ୟାୟ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରୁଛ କି?" "ତୁମେ ନିଜ ପରି ଶୂର, ବିଦ୍ୱାନ୍, ଶିଷ୍ଟ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ବୁଦ୍ଧିମାନ୍, ବିବେକୀ, ଏମିନି ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ କୁ ନିଯୁକ୍ତ କରିଛ କି?" "ରାଜାଙ୍କ ପାଇଁ ମନ୍ତ୍ରଣା ହେଉଛି ଜୟର ମୂଳ, ଯେତେବେଳେ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ମନ୍ତ୍ରଣାରେ ପାରଙ୍ଗତ ଓ ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞ, ସେମାନେ ଏହାକୁ ଭଲରେ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି।" "ତୁମେ ଶୟନର ଅଧୀନ ହେଉ ନାହିଁ କି? ଉଚିତ ସମୟରେ ଉଠୁଛ କି? ରାତିର ଶେଷ ଅଂଶରେ ମଧ୍ୟ ତୁମେ କାର୍ଯ୍ୟର ସୂକ୍ଷ୍ମତା ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରୁଛ କି?" "ତୁମେ ଏକା ମନ୍ତ୍ରଣା କରୁ ନାହିଁ କି, ଅତି ଅଧିକ ଲୋକ ସହ କରୁ ନାହିଁ କି? ମନ୍ତ୍ରଣା ପରେ ତୁମର ଯୋଜନା ରାଜ୍ୟରେ ଚାଉଡ଼ିଯାଉ ନାହିଁ କି?" "ରାଘବ, ଅଳ୍ପ ଉଦ୍ୟମରେ ବଡ଼ ଫଳ ଦେଉଥିବା କାର୍ଯ୍ୟ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରି, ତୁମେ ତାହାକୁ ଶୀଘ୍ର କରୁଛ କି, ବିଳମ୍ବ କରୁ ନାହିଁ କି?" "ତୁମର କାର୍ଯ୍ୟ, କିମ୍ବା ଯାହା କରାଯାଇଛି, ସେଗୁଡିକ ତୁମର ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ପ୍ରଜାମାନେ ଜାଣିଛନ୍ତି କି? ରାଜା ଅଜଣା କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।" "ବିଚାର କିମ୍ବା ଅନୁମାନ, କିମ୍ବା ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ମାଧ୍ୟମରେ, ତୁମେ ତୁମେ କିମ୍ବା ତୁମର ଉପଦେଷ୍ଟାମାନେ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିନଥିବା କୌଣସି ମନ୍ତ୍ରଣା ଚିହ୍ନିପାରିଛ କି?" "ତୁମେ ଏକ ଜ୍ଞାନୀକୁ ହଜାର ମୂଢ଼ରୁ ଅଧିକ ଚାହୁଛ କି? କ୍ଷୁଦ୍ର କାଳରେ ଏକ ଜ୍ଞାନୀ ବଡ଼ ଉପକାର କରିପାରେ।" "ରାଜା ହଜାର କିମ୍ବା ଦଶ ହଜାର ମୂଢ଼ ଉପରେ ନିର୍ଭର କଲେ ମଧ୍ୟ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଏକ ଜ୍ଞାନୀ ପରି ସାହାଯ୍ୟ ଦେଇପାରିବେ ନାହିଁ।" "ଏକ ମନ୍ତ୍ରୀ, ଯିଏ ଜ୍ଞାନୀ, ଶୂର, ଦକ୍ଷ, ନିପୁଣ, ବିବେକୀ, ସେ ରାଜା କିମ୍ବା ରାଜ୍ୟକୁ ବଡ଼ ଉନ୍ନତି ଦେଇପାରେ।" "ତୁମର ପ୍ରଧାନ କର୍ମଚାରୀମାନେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ କାର୍ଯ୍ୟରେ, ମଧ୍ୟମ ଦକ୍ଷତା ଥିବାମାନେ ମଧ୍ୟମ କାର୍ଯ୍ୟରେ, ନିମ୍ନ ଦକ୍ଷତା ଥିବାମାନେ ନିମ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟରେ ନିଯୁକ୍ତ କରିଛ କି?" "ତୁମେ ନିଜ ପିତା ଓ ପୁରୁଷ ପୂର୍ବଜଙ୍କୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ନିର୍ମଳ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ କୁ ଉଚ୍ଚ କାର୍ଯ୍ୟରେ ନିଯୁକ୍ତ କରିଛ କି?" "କୈକେୟୀପୁତ୍ର, ତୁମର ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ତୁମର ଶାସନକୁ ଅନୁମୋଦନ କରନ୍ତି କି, କିମ୍ବା ତୁମର ରାଜ୍ୟ କଠୋର ଦଣ୍ଡ ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅଶାନ୍ତିରେ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଇଛି କି?" "ତୁମେ ତୁମର ପୁଜାରୀମାନେ ପ୍ରତି ଅପମାନିତ ହେଉ ନାହିଁ କି, ଯେପରି ବିଗୃହୀତ ଲୋକ ହୁଏ, କିମ୍ବା ନାରୀମାନେ ତୁମକୁ ଅପମାନ କରନ୍ତି, କଠୋର ଦାନ ଗ୍ରହଣ କରୁଥିବା ଓ ତାହାକୁ ଚାହୁଥିବା ପରି?