ଏହି ଅନ୍ତର୍ଗତ ସ୍କ୍ରିପ୍ଚର ଶ୍ଳୋକଗୁଡିକୁ ଏକ ଶ୍ରଦ୍ଧାପୂର୍ଣ୍ଣ ଓଡ଼ିଆ କଥାରେ ପୁନଃକଥନ କରିଛି: ଏକ ସମୟର କଥା, ଯେଉଁ ରାମ ଯଥାବଧି ବେଦୀରେ ବିଧିବତ୍ ବଳି ଦେଇ ଅନେକ ପୁଣ୍ୟ ସଂଚୟ କରିଥିଲେ, ସେ ଏବେ ନିଜ ଶରୀରକୁ ଦୁଃଖ ଦେଇ ଧର୍ମ ଅନ୍ୱେଷଣ କରୁଛନ୍ତି। ଯେଉଁ ଦିନ ରାମଙ୍କ ଶରୀର ମୂଲ୍ୟବାନ ଚନ୍ଦନରେ ଲିପ୍ତ ଥିଲା, ଆଜି ସେ ମହାନ ବ୍ୟକ୍ତିର ଶରୀର ଧୂଳିରେ ଆଚ୍ଛାଦିତ ହୋଇଯାଇଛି। ଭରତ ଭାବିଲେ, "ମୋ ଦ୍ୱାରା ରାମ, ଯେଉଁ ଆରାମରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ ଥିଲେ, ଏବେ ଏହି ଦୁଃଖକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ। ମୋ ନିଷ୍ଠୁର ଜୀବନ କୁ ଲଜ୍ଜା!" ଏଭଳି ଦୁଃଖରେ ଅନୁତାପ କରୁଥିବା, ମନ୍ଦାର ଫୁଲ ଭଳି ମୁହଁ ଘମରେ ଭିଜିଥିବା, ଭରତ କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି ରାମଙ୍କ ପାଦରେ ପଡିଗଲେ। ଶୋକରେ ପୀଡିତ ଭରତ, "ମହାନ ବ୍ୟକ୍ତି" ବୋଲି ଏକଥା କହି, ଅଧିକ କିଛି କହିପାରିଲେ ନାହିଁ। ତାଙ୍କ ଗଳା ଅଶ୍ରୁରେ ଆଟକିଗଲା, ଦୀପ୍ତିମାନ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି କେବଳ "ମହାନ ବ୍ୟକ୍ତି" ବୋଲି କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି ଉଚ୍ଚାରଣ କରିଲେ। ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ମଧ୍ୟ କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି ରାମଙ୍କ ପାଦରେ ନମିଲେ। ରାମ ଦୁଇଭାଇଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ତାଙ୍କର ଅଶ୍ରୁ ପଞ୍ଚିଦେଲେ। ତାପରେ, ସୁମନ୍ତ୍ର ଓ ଗୁହା ସହିତ ରାଜପୁତ୍ରମାନେ ଏହି ଅରଣ୍ୟରେ ଏକଠା ହେଲେ; ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଏପରି ଥିଲା, ଯେଉଁ ଭଳି ଆକାଶରେ ରବି ଓ ଚନ୍ଦ୍ର ଶୁକ୍ର ଓ ବୃହସ୍ପତି ସହିତ ଏକଠା ହୁଏ। ଏହି ମହାନ ରାଜାମାନେ, ମହାଗଜର ଦୀପ୍ତିରେ ଅରଣ୍ୟରେ ଏକଠା ହେଲେ, ଦେଖି ଅରଣ୍ୟବାସୀମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ଆନନ୍ଦ ବିସର୍ଜନ କରି, ଅଶ୍ରୁ ଭାଇଲେ। ଏହିପରି ମହାତ୍ମା ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରଚିତ ପବିତ୍ର ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଉନନବେଁ ସର୍ଗ ଏଠି ଶେଷ ହେଲା। ପରେ, ରାମ ଦେଖିଲେ ଭରତଙ୍କୁ, ଯେଉଁ କି ଚିହ୍ନିବା ଦୁର୍ଲଭ, ଜଟା ଓ ଭୃକ୍ଷଚାମର ପିନ୍ଧି, ହାତ ଜୋଡି ଭୂମିରେ ପଡିଥିବା—ଏକ ଯୁଗ ଶେଷର ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭଳି। କିପରି ଚିହ୍ନିବା ସହଜ ନୁହେଁ, ମୁହଁ ଅନ୍ଧାର ଓ ଶରୀର କ୍ଷୀଣ, ରାମ ନିଜ ଭାଇ ଭରତକୁ ଚିହ୍ନିଲେ ଓ ତାଙ୍କୁ ହାତରେ ଧରିଲେ। ରାଘବ ବଂଶର ରାମ ତାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଘ୍ରାଣ କରି, ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ଭରତକୁ ଗୋଦିରେ ବସାଇ, ଶ୍ରଦ୍ଧାପୂର୍ବକ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଲେ: "ପ୍ରିୟ, ତୁମ ଜନକ କେଉଁଠି? ତୁମେ ଅରଣ୍ୟକୁ କିପରି ଆସିଲ? ସେ ଯାଁଉଁଯାଁଉଁ ଜୀବନ୍ତ, ତୁମେ ଏଠି ଆସିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଅନେକ ଦିନ ପରେ ଭରତକୁ ଦୂରରୁ ଦେଖୁଛି; ଅରଣ୍ୟରେ ତୁମ ଦେଖା ଅଜଣା ଲାଗିଛି—ପ୍ରିୟ, କେଉଁ କାରଣରେ ଆସିଛ? ରାଜା ଏଯାଁଯାଁ ଜୀବନ୍ତ, ତୁମେ ଏଠି ଆସିଛ? କିମ୍ବା ରାଜା ଶୋକରେ ଅସହି ହୋଇ ଏହି ଲୋକକୁ ଛାଡିଦେଲେ? ଦୟାଳୁ, ନିଶ୍ଚିତ ତୁମ ରାଜ୍ୟ, ଶିଶୁର ଦୀର୍ଘ ସମ୍ପତ୍ତି, ହାରି ଯାଇନାହିଁ? ପ୍ରିୟ, ତୁମେ ନିଜ ପିତାଙ୍କୁ, ଯେଉଁ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତିରେ ଅଟୁଟ, ସେବା କରୁଛ? ରାଜା ଦଶରଥ, ସତ୍ୟରେ ଅଟୁଟ, ଭଲ ଅଛନ୍ତି? ଯେଉଁ ରାଜସୂୟ ଓ ଅଶ୍ୱମେଧ ବଳି କରିଥିଲେ, ଧର୍ମରେ ଦୃଢ଼? ଶିକ୍ଷିତ ଓ ସଦା ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଦୀପ୍ତିମାନ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ଆଚାର୍ଯ୍ୟ, ସମ୍ମାନିତ ଅଛନ୍ତି? ପ୍ରିୟ, କୌଶଲ୍ୟା କୁସଳ ଅଛନ୍ତି, ସୁମିତ୍ରା, ପୁତ୍ରମାତା, ଏବଂ ମହାନୀୟ ରାଣୀ କୈକେୟୀ ମଧ୍ୟ ଖୁସି ଅଛନ୍ତି? ତୁମ ପରିବାର ଆଚାର୍ଯ୍ୟ, ଶିଳା ଓ ଶିକ୍ଷାରେ ନିଷ୍ଠା, ଅସୂୟା ହୀନ, ନିଷ୍ପକ୍ଷ, ତୁମେ ସମ୍ମାନ କରୁଛ? ତୁମେ ପବିତ୍ର ଅଗ୍ନିକୁ ଯଥାବଧି ସେବା କରୁଛ, ବିଧି ଓ ଜ୍ଞାନରେ ନିପୁଣ, ସମୟରେ ଉତ୍ସର୍ଗ କରୁଛ? ପ୍ରିୟ, ଦେବତା, ପିତା, ମାତା, ଶିକ୍ଷକ, ବୃଦ୍ଧ, ଚିକିତ୍ସକ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଉଚିତ ସମ୍ମାନ ଦେଉଛ? ତୁମେ ଶସ୍ତ୍ର ଓ ରାଜନୀତିରେ ନିପୁଣ, ଧନ ଶାସ୍ତ୍ର ପ୍ରବୀଣ କିଏକୁ ଶିକ୍ଷକ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରୁଛ? ତୁମେ ନିଜ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଭଳି ଶୂର, ଶିକ୍ଷିତ, ଆତ୍ମନିୟନ୍ତ୍ରଣ, ଉତ୍ତମ, ଏବଂ ବିବେକୀକୁ ନିଯୁକ୍ତ କରୁଛ? କାରଣ ରାଜନ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ ମନ୍ତ୍ର ଉପଦେଶ ହେଉଛି ଜୟର ମୂଳ, ଯଦି ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଉପଦେଶ ଓ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ନିପୁଣ। ତୁମେ ନିଦ୍ରାର ସ୍ୱାୟତ୍ତ ହେଉନାହିଁ? ଉଚିତ ସମୟରେ ଉଠୁଛ? ରାତିର ଶେଷ ଭାଗରେ ମଧ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟର ସୂକ୍ଷ୍ମତା ଉପରେ ଚିନ୍ତା କରୁଛ? ତୁମେ ଏକା ଅନ୍ତର୍ଗତ ବିଚାର କରୁନାହିଁ, ନା ଅଧିକ ଲୋକ ସହିତ; ମନ୍ତ୍ର ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିବା ପରେ ତୁମ ଯୋଜନା ରାଜ୍ୟରେ ଚାଉ ହୋଇଯାଏନାହିଁ? ରାଘବ, ଅଳ୍ପ ପ୍ରୟାସରେ ବଡ଼ ଫଳ ଦେଇଥିବା କାର୍ଯ୍ୟ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରି, ଶୀଘ୍ର କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ କରୁଛ? ତୁମ କାର୍ଯ୍ୟ, କିମ୍ବା ଯାହା କରିଛ, ତାହା ତୁମ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ପ୍ରଜାମାନେ ଜାଣନ୍ତି? ରାଜା ଅଜଣା କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ତୁମେ ତୁମ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ କିମ୍ବା ତୁମ ନିଜ ବିବେକରେ ଅଘୋଷିତ ମନ୍ତ୍ର ଚିହ୍ନଟ କରୁଛ? ତୁମେ ଏକ ଜ୍ଞାନୀକୁ ହଜାର ଅଜ୍ଞାନୀଠାରୁ ଅଧିକ ମୂଲ୍ୟ ଦେଉଛ? ଦୁର୍ଗତି ସମୟରେ ଏକ ଜ୍ଞାନୀ ବଡ଼ ଉପକାର କରିପାରେ। ରାଜା ହଜାର କିମ୍ବା ଦଶ ହଜାର ଅଜ୍ଞାନୀ ଉପରେ ଭରସା କଲେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସତ୍ୟ ଆଶ୍ରୟ ନାହିଁ। ଏକ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ଶୂର, ନିପୁଣ, ବିବେକୀ ମନ୍ତ୍ରୀ ଏକ ରାଜା କିମ୍ବା ରାଜ୍ୟକୁ ବଡ଼ ସମୃଦ୍ଧି ଦେଇପାରେ। ତୁମ ପ୍ରଧାନ କର୍ମଚାରୀମାନେ ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ କାର୍ଯ୍ୟରେ, ମଧ୍ୟମ କ୍ଷମତା ଥିବାମାନେ ମଧ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟରେ, ନିମ୍ନ କ୍ଷମତା ଥିବାମାନେ ଅତି ଛୋଟ କାର୍ଯ୍ୟରେ ନିଯୁକ୍ତ ଅଛନ୍ତି? ତୁମେ ନିଜ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସନ୍ଦେହ ହୀନ, ପବିତ୍ର, ପିତାପୁରୁଷ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନ୍ତ୍ରୀକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କାର୍ଯ୍ୟରେ ନିଯୁକ୍ତ କରୁଛ? କୈକେୟୀପୁତ୍ର, ତୁମ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ତୁମ ଶାସନ ମଞ୍ଜୁର କରନ୍ତି, କିମ୍ବା ତୁମ ରାଜ୍ୟ ଦୃଢ଼ ଦଣ୍ଡ ଓ ଚିନ୍ତିତ ପ୍ରଜାରେ ବିକ୍ଷୁଭ୍ତ? ତୁମେ ତୁମ ପୁରୋହିତମାନେ ଦ୍ୱାରା ଉପେକ୍ଷିତ, ଏକ ଗିରା ଲୋକ ଭଳି, କିମ୍ବା ନାରୀମାନେ ଦ୍ୱାରା କ୍ଷୁଦ୍ର ଦାନ ଗ୍ରହଣ କରି ଲୋଭରେ ପଛୁଡ଼ିବା ଭଳି ଉପେକ୍ଷିତ? ଯେଉଁ ଚତୁର ଚାଳ, ଦୁଷ୍ଟ ଚିକିତ୍ସକ ଦାସମାନେ ଦୁର୍ବୃତ୍ତି କରିବାକୁ ଚାହେ, ଶୂର ଓ ପଦ ଲୋଭୀ—ଯଦି ଦଣ୍ଡ ଦିଯାଯିନାହିଁ, ସେ ମୃତ୍ୟୁଦଣ୍ଡ ଦେବା ଯୋଗ୍ୟ।