ଭାରତଙ୍କୁ ଦୃଢ଼ ଦୁଃଖ ଓ ବିଷାଦରେ ଭାସିଯାଉଥିବା ଦେଖି, ଜନନୀ କୈକେୟୀଙ୍କ ଧର୍ମପୁତ୍ର ଭାରତ ଦୃତଗତିରେ ଆଗକୁ ଆସିଲେ। ଭାରତଙ୍କ ଏହି ଦୁଃଖ ଦେଖି, ତାଙ୍କର କଣ୍ଠ ଅଶ୍ରୁରେ ଭରିଯାଇଥିଲା, ସେ ନିଜକୁ ସମ୍ଭାଳିପାରୁନଥିଲେ, ଏବଂ ଏହି ଭାବରେ ବିଳାପ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ—"ଯିଏ ଏକ ସମୟରେ ମଣ୍ଡପ ମଧ୍ୟରେ ଲୋକମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସେବିତ ହୁଏଥିଲେ, ସେ ମୋ ପ୍ରଭୁ ଭାଇ ଏବେ ଏହି ଅରଣ୍ୟର ଜନ୍ତୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବସିଛନ୍ତି। ଏହି ମହାତ୍ମା, ଯିଏ ପୂର୍ବେ ହଜାର ହଜାର ମୂଲ୍ୟବାନ ପୋଶାକ ପିନ୍ଧୁଥିଲେ, ସେ ଏବେ ମୃଗଚର୍ମ ପିନ୍ଧି ଧର୍ମାନୁଷ୍ଠାନ କରୁଛନ୍ତି। ଯିଏ ବିଭିନ୍ନ ସୁନ୍ଦର ମାଳା ପିନ୍ଧୁଥିଲେ, ସେ ଏବେ ଭାରୀ ଜଟା ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି—ରାଘବ କିପରି ଏହି ସବୁ ଅନୁଭବ କରୁଛନ୍ତି? ଯିଏ ବେଦୋକ୍ତ ବଳିଦାନ ଦ୍ୱାରା ପୁଣ୍ୟ ଆର୍ଜନ କରିଥିଲେ, ସେ ଏବେ ଶରୀରିକ କଷ୍ଟ ଦ୍ୱାରା ଧର୍ମ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରୁଛନ୍ତି। ଯିଏ ପୂର୍ବେ ଚନ୍ଦନ ଲେପନ କରୁଥିଲେ, ସେ ଏବେ ଧୂଳିରେ ଢାକିଯାଇଛନ୍ତି—ଏହି ଉତ୍ତମ ମନ୍ୟ ଶରୀର କିପରି ଏମିତି ହେଲା? ମୋ ଦୁଷ୍ଟ ଜୀବନ ଉପରେ ଅପବାଦ ଦିଅ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଏହି ସୁଖସଂପନ୍ନ ରାମ ଏତେ ବିପଦରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି।" ଏପରି ବିଳାପ କରିବା ସମୟରେ, ଭାରତଙ୍କ ଅଶୋକ ମୁଖ ପସିନାରେ ଭିଜିଯାଇଥିଲା, ସେ କାନ୍ଦୁଥିଲେ ଏବଂ ରାମଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ଦୁଃଖରେ ଅତିକ୍ରାନ୍ତ ଭାରତ, କେବଳ "ଆର୍ୟ" ବୋଲି ଏକଥର କହିପାରିଲେ, ତାଙ୍କ କଣ୍ଠ ଅଶ୍ରୁରେ ଅଟକିଯାଇଥିଲା, ଅଧିକ କିଛି କହିପାରିଲେ ନାହିଁ। ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ମଧ୍ୟ କାନ୍ଦିକାନ୍ଦି ରାମଙ୍କ ପାଦକୁ ଶିର ନମାଇଲେ। ରାମ ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ବାହୁବଳେ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ତାଙ୍କ ଅଶ୍ରୁ ପୁଞ୍ଜିଲେ। ଏହିପରି, ସୁମନ୍ତ୍ର ଓ ଗୁହା ସହିତ ରାଜପୁତ୍ରମାନେ ଅରଣ୍ୟରେ ଏକଠି ହେଲେ, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର ଶୁକ୍ର ଓ ବୃହସ୍ପତି ସହିତ ଆକାଶରେ ଏକଠି ହୁଅନ୍ତି। ଏହି ମହାବନରେ ରାଜାମାନେ ଗଜରାଜମାନେ ପରି ଏକଠି ହେବାକୁ ଦେଖି, ସମସ୍ତ ବନବାସୀ ମଧ୍ୟ ଆନନ୍ଦ ଛାଡ଼ି ଅଶ୍ରୁ ବର୍ଷା କରିଲେ। ଏହିପରି ମହାପୁରାଣ ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଉନନବ୍ବେ ସର୍ଗର ସମାପ୍ତି ହେଲା। ଏହିପରି ଦୃଶ୍ୟରେ, ରାମ ଭାରତଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ—ତାଙ୍କର ଚେହେରା ଚିହ୍ନିବାକୁ ଅସୁବିଧା, ଜଟା ଓ ବାଲ୍କଳ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି, ହାତ ଯୋଡି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି—ଏକ ପ୍ରଳୟକାଳୀନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି। କିଛିପରି ଚେହେରା ଓ ଦେହ ଶୁଷ୍କ ଭାବରେ ଭାଇକୁ ଚିହ୍ନି, ରାମ ତାଙ୍କୁ ବାହୁ ଦେଇ ଧରିଲେ। ରଘୁବଂଶୀ ରାମ ତାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଘ୍ରାଣ କରି, ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ଭାରତଙ୍କୁ କୋଳରେ ବସାଇ, ସ୍ନେହରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଲେ—"ପ୍ରିୟ, ତୁମେ ଏଠାରେ କେଉଁଠୁ ଆସିଛ? ତୁମ ଜୀବନ୍ତ ପିତା ଥିଲେ, ତୁମେ ଅରଣ୍ୟକୁ ଆସିବାଉଚିତ ନୁହେଁ। ଏତେ ଦିନ ପରେ ତୁମକୁ ଦୂରରୁ ଦେଖୁଛି, ଏହି ଅରଣ୍ୟରେ ତୁମ ରୂପ ଅପରିଚିତ ଲାଗୁଛି—କାହିଁକି ଆସିଛ? ରାଜା ଜୀବନ୍ତ ଅଛନ୍ତି କି? କିମ୍ବା ଦୁଃଖରେ ଅତିକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ ଏହି ଲୋକ ଛାଡ଼ିଦେଇଛନ୍ତି? ମୃଦୁଭାବୀ, ତୁମର ଶାଶ୍ୱତ ରାଜ୍ୟ, ଶିଶୁଙ୍କର ଉତ୍ତରାଧିକାର, କ୍ଷୟ ହୋଇନାହିଁ କି? ପିତାଙ୍କୁ ସେବା କରୁଛ କି, ଯିଏ ନିଜ ବ୍ରତରେ ଅଟୁଟ? ରାଜା ଦଶରଥ, ସତ୍ୟନିଷ୍ଠ, ଯିଏ ରାଜସୂୟ ଓ ଅଶ୍ୱମେଧ ବଳି କରିଥିଲେ, ସେ ସୁସ୍ଥ ଅଛନ୍ତି କି? ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ପ୍ରଶିକ୍ଷକ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଶିଳ୍ପଶାଳୀ ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେଉଛ କି? କୌଶଲ୍ୟା, ସୁମିତ୍ରା ଓ ମହାରାନୀ କୈକେୟୀ—ସମସ୍ତେ କୁଶଳେ ଅଛନ୍ତି କି? ତୁମର ପୂରୋହିତ, ନୀତିଶୀଳୀ, ପାଣ୍ଡିତ୍ୟ ଓ ନିର୍ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ, ସେ ତୁମ ସମ୍ମାନ ପାଉଛନ୍ତି କି? ଅଗ୍ନିଦେବଙ୍କୁ ମନୋଯୋଗ ଦେଉଛ, ବିଧିମାନ୍ୟ ହୋମ, ସମୟରେ ଦାନ ଓ ଦ୍ରବ୍ୟ ଦେଉଛ କି? ଦେବତା, ପିତା, ମାତା, ଶିକ୍ଷକ, ବୃଦ୍ଧ, ଚିକିତ୍ସକ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଉଚିତ ସମ୍ମାନ ଦେଉଛ କି? ଅସ୍ତ୍ରବିଦ୍ୟା, ନୀତି, ଓ ଧନଶାସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ ଜଣେ ଶିକ୍ଷକଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧା କରୁଛ କି? ତୁମେ ନିଜ ପରି ଶୂର, ପାଣ୍ଡିତ୍ୟ, ନୀତିଶୀଳ, ଉତ୍ତମ ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ନିଯୁକ୍ତ କରିଛ କି? କାରଣ, ରାଜାଙ୍କ ଜୟର ମୂଳ ହେଉଛି ଉତ୍ତମ ମନ୍ତ୍ରୀମଣ୍ଡଳ, ଯେଉଁମାନେ ମନ୍ତ୍ର ଓ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ। ତୁମେ ଅତିଅଧିକ ଶୁଅଛ କି? ସମୟରେ ଉଠୁଛ କି? ଅର୍ଥ ଓ ରାଜ୍ୟକାର୍ଯ୍ୟର ସୂକ୍ଷ୍ମତା ରାତିର ଶେଷ ଅଂଶରେ ଚିନ୍ତା କରୁଛ କି? ଏକା ନୁହେଁ, ବହୁ ଲୋକ ସହ କଥା ହୁଏନାହିଁ କି? ମନ୍ତ୍ର ନିର୍ଣ୍ଣୟ ପରେ ତୁମର ଯୋଜନା ଚାରିପାଖରେ ଖୋଲା ହୁଏନାହିଁ କି? କ୍ଷୁଦ୍ର ଚେଷ୍ଟାରେ ବଡ଼ ଫଳ ମିଳିଥିବା କାର୍ଯ୍ୟକୁ ବିଳମ୍ବ ଛାଡ଼ି ତୁରନ୍ତ କରୁଛ କି? ତୁମ କାର୍ଯ୍ୟ ସଦା ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଜନଙ୍କ ଜ୍ଞାନରେ ଅଛି କି? ଅଘୋଷିତ କୌଣସି ମନ୍ତ୍ର ତୁମେ ନିଜେ ବା ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଚିହ୍ନିପାରୁଛ କି? ଏକ ପଣ୍ଡିତ ଲୋକ ହଜାର ମୂଢ଼ ଚାଁହିଁଠାରୁ ଉତ୍ତମ—କାରଣ, ବିପଦରେ ଏକ ପଣ୍ଡିତ ବଡ଼ ଉପକାର କରିପାରେ। ହଜାର କିମ୍ବା ଦଶହଜାର ମୂଢ଼ ଲୋକ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆଶ୍ରୟ ନାହିଁ। ଏକ ମାତ୍ର ବୁଦ୍ଧିମାନ୍, ଶୂର, ଦକ୍ଷ ଓ ବିଚକ୍ଷଣ ମନ୍ତ୍ରୀ ରାଜା ବା ରାଜ୍ୟକୁ ବିପୁଳ ଉନ୍ନତି ଦେଇପାରେ।" ଏଭଳି ଭାବରେ ରାମ ଭାରତଙ୍କୁ ଅନେକ କୁଶଳ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, ଓ ଭାଇ ଭାଇ ମଧ୍ୟରେ ଦୁଃଖ ଓ ପ୍ରେମର ଅଶ୍ରୁ ଝରିଲା।