ବନର ମଧ୍ୟରେ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ଭରତ। ସେ ଦେଖିଲେ ଯେ, ରାମ କୁଶ ଓ ଭସ୍ମ ଚିରା ଓ ଅଜିନ୍ନ ଚର୍ମ ପିନ୍ଧି, ଅଗ୍ନି ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ହେଇ ବସିଛନ୍ତି, ଚାରିପଟେ ଲୋକମାନେ ଘେରି ରହିଛନ୍ତି। ସେଠି ଭରତ ଦେଖିଲେ ଧରାଧୀଶ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ସିଂହ ସମାନ ଚୌଡ଼ା କନ୍ଧ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାହୁ, ପଦ୍ମ ସମାନ ନୟନ ଓ ସମୁଦ୍ର ପରିଧିରେ ଥିବା ଭୂମିର ଶାସକ ରାମଙ୍କୁ। ରାମ ତଳେ ଦର୍ଭା ଶୟନ ଉପରେ, ଶାଶ୍ୱତ ବ୍ରହ୍ମା ପରି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାହୁ ଓ ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସହ ବସିଥିଲେ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ଯଶସ୍ବୀ ଭରତ, ଦୁଃଖ ଓ ବିଷାଦରେ ଭାରାକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ କୈକେୟୀପୁତ୍ର ସେଠି ଦୌଡ଼ି ଆସିଲେ। ଭରତଙ୍କୁ ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ ଦେଖି, ତାଙ୍କର ଦୁଃଖ ଅସହ୍ୟ ହେଲା, ଲୁହ ଭରା କଣ୍ଠରେ, ଅନୁସ୍ତିର ହୃଦୟରେ କହିଲେ— “ଯିଏ ପୂର୍ବେ ସଭାରେ ଲୋକମାନେ ସେବା କରୁଥିଲେ, ସେ ମୋ ବଡ଼ଭାଇ ଆଜି ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବସିଛନ୍ତି। ଯିଏ ଅନେକ ମୂଲ୍ୟବାନ ଅଳଙ୍କାର ଓ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧୁଥିଲେ, ସେ ଏଠାରେ ମୃଗଚର୍ମ ପିନ୍ଧି ଧର୍ମ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରୁଛନ୍ତି। ଯିଏ ପୂର୍ବେ ବିଭିନ୍ନ ସୁନ୍ଦର ମାଳା ପିନ୍ଧୁଥିଲେ, ସେ ଆଜି ଘନ ଜଟାଧାରଣ କରିଛନ୍ତି—ରାଘବ କେମିତି ଏହି ସବୁ ସହିପାରୁଛନ୍ତି? ଯିଏ ବିଧିମତ ଯଜ୍ଞ କରି ଅନେକ ପୁଣ୍ୟ ଆର୍ଜନ କରିଥିଲେ, ସେ ଏବେ ଦେହ ତ୍ୟାଗ ଦ୍ୱାରା ଧର୍ମ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରୁଛନ୍ତି। ଯିଏ ପୂର୍ବେ ଚନ୍ଦନ ଲେପନ କରୁଥିଲେ, ସେ ଏବେ ଧୂଳିରେ ଢାକାଯାଇଛନ୍ତି—ଏହି ମହାନ୍ ଆତ୍ମା କେମିତି ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ସହିପାରିଛନ୍ତି? ମୋ ଦୁଷ୍ଟ ଜୀବନ ଉପରେ ନିନ୍ଦା, କାରଣ ମୋ ଦ୍ୱାରା ଏତେ ସୁଖରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ ରାମ ଏପରି ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଛନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଜଗତ ମୋତେ ନିନ୍ଦା କରୁଛି।” ଏଭଳି ଦୁଃଖରେ ଅନୁତାପ କରୁଥିବା, ପଦ୍ମପତ୍ର ସମାନ ମୁହଁ ଘମେ ଭିଜା, ଭରତ କାନ୍ଦିକାନ୍ଦି ରାମଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ଶୋକରେ ଅତିଭାରାକ୍ରାନ୍ତ ଭରତ, “ଆର୍ୟ!” ବୋଲି ଏକଥର କହି, ପରେ ଆଉ କିଛି କହିପାରିଲେ ନାହିଁ। ଲୁହ ଭରା କଣ୍ଠରେ, ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି, କେବଳ “ଆର୍ୟ!” ବୋଲି କାନ୍ଦିଲେ। ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ମଧ୍ୟ କାନ୍ଦିକାନ୍ଦି ରାମଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମରେ ନମସ୍କାର କଲେ। ରାମ ଦୁଇଁଜଣଙ୍କୁ ଆଳିଙ୍ଗନ କରି, ତାଙ୍କର ଲୁହ ପୁଁଛିଦେଲେ। ତାପରେ ସୁମନ୍ତ୍ର ଓ ଗୁହ ସହିତ, ସେଇ ରାଜକୁମାରମାନେ ବନରେ ଏକାଠି ହେଲେ, ଯେପରି ଆକାଶରେ ସୂର୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର, ଶୁକ୍ର ଓ ବୃହସ୍ପତି ଏକାଠି ହୁଅନ୍ତି। ଏହି ରାଜାମାନେ, ଗଜପତି ସମାନ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ହୋଇ, ବନର ମଧ୍ୟରେ ଏକାଠି ହେବାକୁ ଦେଖି, ସମସ୍ତ ବନବାସୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଆନନ୍ଦ ଛାଡ଼ି ଲୁହ ଛାଡ଼ିଲେ। ଏହିପରି ଭାବେ ମହାକବି ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ରଚିତ ପବିତ୍ର ରାମାୟଣର ଆୟୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ଉନନବେଁ ସର୍ଗ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଏହି ସମୟରେ, ରାମ ଭରତଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ—ତାଙ୍କ ଚିହ୍ନିବା ଦୁର୍ହର, ଜଟା ଓ ଭସ୍ମ ଚିରା ପିନ୍ଧି, ହାତ ଯୋଡ଼ି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି, ଯେପରି ଯୁଗାନ୍ତରେ ସୂର୍ୟ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ। ରାମ କିଛିପରି ଭାବେ ଚିହ୍ନିଲେ ଏଇ ଦୁଃଖିତ, କ୍ଷୀଣ ଶରୀର, ଫିକା ମୁହଁ ଭରତଙ୍କୁ, ତାଙ୍କୁ ବାହୁ ଦେଇ ଉଠାଇଲେ। ରଘୁବଂଶୀ ରାମ, ଭରତଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଘୁଂଘିଲେ, ଆଳିଙ୍ଗନ କରି, ତାଙ୍କୁ ଝିଅ ଉପରେ ବସାଇ, ସ୍ନେହରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ— “ପ୍ରିୟ, ତୁମେ ବନକୁ କାହିଁକି ଆସିଛ? ତୁମର ପିତା ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବଞ୍ଜିବେ, ତୁମେ ଏଠାକୁ ଆସିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଆହା, ଏତେ ଦିନ ପରେ ତୁମକୁ ଦୂରରୁ ଦେଖୁଛି; ଏଇ ବନରେ ତୁମର ଦେଖା ଅପରିଚିତ ଲାଗୁଛି—କାହିଁକି ଆସିଛ? ରାଜା ବଞ୍ଜିଛନ୍ତି କି? ନାହିଁଲେ, ଶୋକରେ ଅତିଭାରାକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ, ରାଜା ଦଶରଥ ଏହି ଲୋକ ଛାଡ଼ିଦେଇଛନ୍ତି କି? ପ୍ରିୟ, ତୁମର ରାଜ୍ୟ, ଯେଉଁଥିରେ ତୁମର ଅଧିକାର, ସେ ଅବିକଳ ଅଛି କି? ତୁମେ ତୁମର ପିତାଙ୍କୁ, ଯିଏ ନିଷ୍ଠାବାନ୍, ସେବା କରୁଛ କି? ରାଜା ଦଶରଥ, ଯିଏ ନିତ୍ୟ ସତ୍ୟବାଦୀ, ରାଜସୂୟ ଓ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କରିଥିଲେ, ସେ ସୁସ୍ଥ ଅଛନ୍ତି କି? ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶର ଗୁରୁ, ଶିକ୍ଷିତ ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ଯଥାଯଥ ସମ୍ମାନ ଦେଉଛ କି? ପ୍ରିୟ, କୌଶଲ୍ୟା, ସୁମିତ୍ରା ଓ ମହାରାଣୀ କୈକେୟୀ ସୁସ୍ଥ ଅଛନ୍ତି କି? ତୁମର ପୁରୋହିତ, ଶିଷ୍ଟ, ଶିକ୍ଷିତ, ଇର୍ଷ୍ୟାଶୂନ୍ୟ ଓ ନିଷ୍ପକ୍ଷ, ସେ ତୁମର ସମ୍ମାନ ଲାଭ କରୁଛନ୍ତି କି? ତୁମେ ଅଗ୍ନି ଉପାସନାରେ ଧ୍ୟାନ ଦେଉଛ, ଯଜ୍ଞ ବିଧି ଜାଣ, ସମୟରେ ହୋମ କରୁଛ କି? ଦେବତା, ଦେବୀ, ଗୁରୁ, ବୃଦ୍ଧ, ଚିକିତ୍ସକ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଉଚିତ ସମ୍ମାନ ଦେଉଛ କି? ଅସ୍ତ୍ର ବିଦ୍ୟା, ନୀତି ଓ ଧନଶାସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ ଜଣେ ଶିକ୍ଷକଙ୍କୁ ତୁମେ ଗୁରୁ ଭାବେ ମନ୍ୟ କରୁଛ କି? ତୁମେ ତୁମ ପରି ସାହସୀ, ଶିକ୍ଷିତ, ଶାନ୍ତ, ଉତ୍ତମ, ତତ୍ପର ଓ ବିବେକୀ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ନିଯୁକ୍ତ କରିଛ କି? କାରଣ ରାଜନ୍ତିରେ ମନ୍ତ୍ରଣା ହେଉଛି ବିଜୟର ମୂଳ, ଯେଉଁମାନେ ଶାସ୍ତ୍ରପରିଚୟ ଓ ମନ୍ତ୍ରଣାରେ ଦକ୍ଷ, ସେମାନେ ଦ୍ୱାରା ରହସ୍ୟ ରକ୍ଷିତ ହୁଏ। ତୁମେ ଅଧିକ ଶୁଅନ୍ତୁ ନାହିଁ, ସମୟରେ ଉଠନ୍ତୁ କି? ରାତିର ଶେଷ ଅଂଶରେ ମଧ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ଉପରେ ଚିନ୍ତା କରନ୍ତୁ କି? ଏକାକି ବା ଅଧିକ ଲୋକଙ୍କ ସହିତ ମନ୍ତ୍ରଣା କରନ୍ତୁ ନାହିଁ କି? ଯେଉଁ ପ୍ରସ୍ତାବ ନିଷ୍ପତ୍ତି କରିଛ, ସେ ରାଜ୍ୟରେ ପ୍ରଚାର ହୁଏ ନାହିଁ କି? ତୁମେ ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ ଛୋଟ ଚେଷ୍ଟାରେ ବଡ଼ ଫଳ ଦେଉଛି, ସେ ତୁରନ୍ତ କର, ବିଳମ୍ବ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ କି? ତୁମର କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଯାହା ସମ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି, ସେ ସମସ୍ତ ଧର୍ମାନୁଗତ ପ୍ରଜାମାନେ ଜାଣନ୍ତି କି? ରାଜା ଅଜଣା କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ପ୍ରିୟ, ତୁମେ ତୁମ ବୁଦ୍ଧି, ଅନୁମାନ ବା ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁ ମନ୍ତ୍ରଣା ଘୋଷିତ ହୋଇନାହିଁ, ତାହା ଅନୁସନ୍ଧାନ କରୁଛ କି?” ଏପରି ଭାବେ ରାମ ସ୍ନେହ ଓ ଚିନ୍ତାରେ ଭରତଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।