ଭାରତ କିଛି ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଇ ରହିଲେ। ତାପରେ ସେ ଦେଖିଲେ ତାଙ୍କର ପ୍ରଣମ୍ୟ ଭାଇ ରାମ ଝୋପଡ଼ି ମଧ୍ୟରେ ବସିଛନ୍ତି, ମୁଣ୍ଡରେ ଜଟା ମୁକୁଟ ପିନ୍ଧିଛନ୍ତି। ସେ ଦେଖିଲେ ରାମ କଳା କୃଷ୍ଣମୃଗଚର୍ମ ଓ ଚଳା ପତ୍ରର ପୋଷାକ ପିନ୍ଧି ବସିଛନ୍ତି, ଚାରିପାଖରେ ଅନ୍ୟମାନେ ଘେରି ରହିଛନ୍ତି, ଅଗ୍ନି ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ୍। ଭାରତ ଦେଖିଲେ ଧରାଧିପତି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମଙ୍କୁ—ସିଂହସମ କନ୍ଧ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାହୁ, ପଦ୍ମସମ ନୟନ, ସମୁଦ୍ରରେ ବନ୍ଧିତ ଭୂମିର ଇଶ୍ୱର। ରାମ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାହୁ ନେଇ ଦର୍ଭା ଛାଡ଼ି ଛତା ଉପରେ ବସିଛନ୍ତି, ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ, ଅନନ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପରି। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ବିଶିଷ୍ଟ ଭାରତ ଦୁଃଖ ଓ ଶୋକରେ ଅତିବ୍ୟାପ୍ତ ହୋଇ ଦୌଡ଼ି ଆସିଲେ—ଧର୍ମନିଷ୍ଠ କୈକେୟୀପୁତ୍ର। ସେ ଦୁଃଖରେ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ କନ୍ନା କଟି କଥା କହିଲେ, ତାଙ୍କର କଣ୍ଠ ଅଶ୍ରୁରେ ଅଟକି ଗଲା। ସେ କହିଲେ—ଯିଏ ପୂର୍ବେ ଅସେମ୍ବ୍ଲିରେ ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସେବିତ ହୋଇଥିଲେ, ସେ ମୋ ପ୍ରଭୃତ ଭାଇ ଏଉଁ ଜଙ୍ଗଲ ଜନ୍ତୁମାନେ ମଧ୍ୟରେ ବସିଛନ୍ତି। ଯିଏ ପୂର୍ବେ ହଜାର ହଜାର ମୂଲ୍ୟବାନ ପୋଷାକ ପିନ୍ଧୁଥିଲେ, ସେ ଏଠାରେ ମୃଗଚର୍ମ ପିନ୍ଧି ଧର୍ମ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରୁଛନ୍ତି। ଯିଏ ଅନେକ ସୁନ୍ଦର ମାଳା ପିନ୍ଧୁଥିଲେ, ସେ ଏବେ ଭାରୀ ଜଟା ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି—କିପରି ରାଘବ ଏହା ସହିପାରୁଛନ୍ତି? ଯିଏ ବିଧିମତ ଯଜ୍ଞ କରି ପୁଣ୍ୟ ଆର୍ଜନ କରିଥିଲେ, ସେ ଏବେ ଦେହ କଷ୍ଟ ଦ୍ୱାରା ଧର୍ମ ଅନ୍ୱେଷଣ କରୁଛନ୍ତି। ଯିଏ ପୂର୍ବେ ଚନ୍ଦନ ଲେପନ କରୁଥିଲେ, ସେ ଏବେ ଧୂଳିରେ ଛାଡ଼ି ହୋଇଛନ୍ତି। ମୋ ଦୁଷ୍ଟ ଜୀବନ ଉପରେ ଅପବାଦ, ଯାହା ଦୁନିଆ ଦ୍ୱାରା ନିନ୍ଦିତ—ମୋ ଦୁଃଖରେ ଆଜି ରାମ କଷ୍ଟ ଭୋଗୁଛନ୍ତି। ଏଭଳି ବିକଳ ହୋଇ କ୍ଲାନ୍ତ ମୁଖ ରେ ଘାମ ଛୁଟୁଥିବା ବେଳେ, ଭାରତ କନ୍ନା କଟି ରାମଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ଶୋକରେ ଅତିବ୍ୟାପ୍ତ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭାରତ କେବଳ ‘ଆର୍ୟ’ ବୋଲି ଏକଥର କହିପାରିଲେ, ତା’ପରେ କିଛି କହିପାରିଲେ ନାହିଁ। ଅଶ୍ରୁ ଦ୍ୱାରା ଗଳା ଅଟକି ଯିବାରୁ, ଭାରତ କେବଳ ‘ଆର୍ୟ’ ବୋଲି ଚିତ୍କାର କଲେ, ତା’ପରେ ଅନ୍ୟ କିଛି କହିପାରିଲେ ନାହିଁ। ଶତୃଘ୍ନ ମଧ୍ୟ କନ୍ନା କଟି ରାମଙ୍କ ପାଦରେ ଶିର ନମାଇଲେ। ରାମ ଦୁଇଭାଇଁକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ତାଙ୍କର ଅଶ୍ରୁ ପୁଞ୍ଛିଦେଲେ। ତା’ପରେ ସୁମନ୍ତ୍ର ଓ ଗୁହା ସହିତ ରାଜପୁତ୍ରମାନେ ଅରଣ୍ୟରେ ଏକଠା ହେଲେ, ଯେପରି ଆକାଶରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ-ଚନ୍ଦ୍ର ଏବଂ ଶୁକ୍ର-ବୃହସ୍ପତି ଏକାତ୍ମ ହୁଅନ୍ତି। ଏହି ମହାରଣ୍ୟରେ ଏମିତି ରାଜାମାନେ, ମହାଗଜ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ହୋଇ ଏକଠା ହେବା ଦେଖି, ସମସ୍ତ ଅରଣ୍ୟବାସୀ ମଧ୍ୟ ଆନନ୍ଦ ଛାଡ଼ି ଅଶ୍ରୁ ବିସର୍ଜନ କଲେ। ଏହିପରି ଗୌରବମୟ ଅୟୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ଉନନବ୍ବେ ସର୍ଗ ଶେଷ ହେଲା। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ପରେ ରାମ ଦେଖିଲେ ଭାରତଙ୍କୁ—ଜଟା ଓ ଚଳାପତ୍ର ପିନ୍ଧିଥିବା, ହାତ ଯୋଡ଼ି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା, କ୍ଳାନ୍ତ ମୁଖ, ଦେହ କ୍ଷୀଣ—ଯେପରି ସୃଷ୍ଟିର ଶେଷରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ। କିଛି ଚିହ୍ନଟ କରି, ରାମ ତାଙ୍କ ବାହୁ ଦ୍ୱାରା ଭାରତଙ୍କୁ ଧରିଲେ। ରଘୁବଂଶୀ ରାମ ତାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଘ୍ରାଣ କରି ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ, ଭାରତଙ୍କୁ ଦେହ ଉପରେ ଉଠାଇ ଆଦର ସହ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ— “ପ୍ରିୟଭାଇ, ତୁମେ ଅରଣ୍ୟରେ କିପରି ଆସିଛ? ବାପା ଯେଉଁଯାଏଁ ବଞ୍ଚିଛନ୍ତି, ତୁମେ ଏଠାକୁ ଆସିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଆହା, ଏତେ ଦିନ ପରେ ଦୂରରୁ ଭାରତକୁ ଦେଖୁଛି; ଏଠି ତାଙ୍କ ରୂପ ଅଜଣା ଲାଗୁଛି—କାହିଁକି ଆସିଛ ପ୍ରିୟ? ରାଜା ବଞ୍ଚିଛନ୍ତି କି, ତେଣୁ ତୁମେ ଏଠି ଆସିଛ? କିମ୍ବା ଦୁଃଖରେ ପିଡ଼ିତ ରାଜା ଏହି ଲୋକ ଛାଡ଼ି ଯାଇଛନ୍ତି କି? ସ୍ନିଗ୍ଧ, ତୁମର ରାଜ୍ୟ ଯାହା ଶିଶୁର ଉତ୍ତରାଧିକାର, ହରାଇ ନାହିଁ କି? ପ୍ରିୟ, ବାପାଙ୍କୁ ଯିଏ ସତ୍ୟବ୍ରତ, ସେଙ୍କୁ ତୁମେ ସେବନ କରୁଛ କି? ରାଜା ଦଶରଥ, ସତ୍ୟନିଷ୍ଠ, ଯିଏ ରାଜସୂୟ ଓ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କରିଥିଲେ, ସେ ସୁସ୍ଥ ଅଛନ୍ତି କି? ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶୀଙ୍କ ଆଚାର୍ୟ, ସେ ଆଦର ପାଉଛନ୍ତି କି? ପ୍ରିୟ, କୌଶଲ୍ୟା, ସୁମିତ୍ରା ଓ ମହାରାଜ୍ଞୀ କୈକେୟୀ ସୁସ୍ଥ ଅଛନ୍ତି କି? ତୁମର ପୂଜ୍ୟ ପୁରୋହିତ, ଶିସ୍ଟ, ଜ୍ଞାନୀ, ଇର୍ଷ୍ୟାଶୂନ୍ୟ ଓ ନିର୍ବିକାର, ତାଙ୍କୁ ଆଦର କରୁଛ? ତୁମେ ଅଗ୍ନିଦେବ ଉପାସନା କରୁଛ, ଯଜ୍ଞର ନିୟମ ଜାଣ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଅଛ, ସମୟରେ ବଳି ଓ ହବି ଦେଉଛ? ଦେବତା, ବାପା, ମା, ଗୁରୁ, ବୃଦ୍ଧ, ଚିକିତ୍ସକ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଉଚିତ ଭାବେ ସମ୍ମାନ କରୁଛ? ଯିଏ ଶସ୍ତ୍ର ଓ ରାଜନୀତିରେ ପାରଙ୍ଗତ, ଧନବିଜ୍ଞାନରେ ନିପୁଣ, ତାଙ୍କୁ ତୁମେ ଉପାଧ୍ୟାୟ ଭାବେ ମନେ କରୁଛ? ତୁମେ ନିଜ ପରି ଶୂର, ଜ୍ଞାନୀ, ଶିଳ୍ପରେ ନିପୁଣ, ଉତ୍ତମ, ତୀକ୍ଷ୍ଣବୁଦ୍ଧି, ନିଷ୍ପକ୍ଷ ମନ୍ତ୍ରୀ ନିଯୁକ୍ତ କରିଛ? କାରଣ, ରାଜନୀତିରେ ଦକ୍ଷ ଓ ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଦ୍ୱାରା ରକ୍ଷିତ ମନ୍ତ୍ର ରାଜାଙ୍କ ଜୟର ମୂଳ। ତୁମେ ଶୟନରେ ଅଧୀନ ହେଉନାହିଁ, ସମୟରେ ଉଠୁଛ? ରାତିର ଶେଷ ଭାଗରେ ମଧ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟର ଗଭୀରତା ଉପରେ ଚିନ୍ତନ କରୁଛ? ଏକା ନୁହେଁ, ଅଧିକ ଲୋକ ସହିତ ମନ୍ତ୍ରଣା କରୁନାହିଁ? ଯେତେବେଳେ ମନ୍ତ୍ର ନିଷ୍ପତ୍ତି କର, ତାହା ରାଜ୍ୟରେ ଚାଉଁ ନାହିଁ? ତୁମେ ସ୍ଵଲ୍ପ ପ୍ରୟାସରେ ଅଧିକ ଫଳ ମିଳିବା କାର୍ଯ୍ୟ ନିଷ୍ପତ୍ତି କରି, ବିଳମ୍ବ ବିନା ଶୀଘ୍ର କାର୍ଯ୍ୟାନ୍ୱୟନ କରୁଛ? ତୁମର କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ କିମ୍ବା ଯାହା କରାଯାଇଛି, ତାହା ତୁମ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ପ୍ରଜାମାନେ ଜାଣନ୍ତି କି? କାରଣ, ରାଜା ଅଜଣା କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।