ଭରତ ରାମଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ପହଞ୍ଚିଲେ, ସେଠାରେ ପୂର୍ବ ଓ ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ମୁହାଁ କରିଥିବା ବିସ୍ତୃତ ଏକ ବେଦୀ ଦେଖିଲେ, ଯାହା ପବିତ୍ର ଅଗ୍ନିରେ ଜ୍ୱଳମାନ ଓ ଶୁଭ ଚିହ୍ନରେ ଶୋଭିତ ଥିଲା। ଏହି ଦୃଶ୍ୟକୁ କିଛି ସମୟ ଦେଖି, ଭରତ ତାଙ୍କର ପ୍ରଣମ୍ୟ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଭାଇ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଯିଏ ଆଶ୍ରମର ମଧ୍ୟରେ ମୁଞ୍ଚା ଯଜ୍ଞସୂତ୍ର ଧରି, ଜଟା ମୁକୁଟ ପିନ୍ଧି ବସିଥିଲେ। ରାମ ମୃଗଚର୍ମ ଓ ଚୀରବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ଅଗ୍ନି ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ ହୋଇ ଚାରିପାଖରେ ବସିଥିବା ଦେଖାଗଲେ। ସେ ଧରାଧୀଶ ଧର୍ମାତ୍ମା, ସିଂହପ୍ରଭ ଭୁଜା, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାହୁ, ପଦ୍ମାକ୍ଷ, ଏବଂ ସମୁଦ୍ର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରାଜ୍ୟର ଶାସକ ଭାବେ ବସିଥିଲେ। ରାମ ଦର୍ଭା ଶୟନ ଉପରେ, ଶଶ୍ୱତ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପରି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାହୁ ନେଇ, ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସହ ବସିଥିଲେ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ଭରତ ତୀବ୍ର ଶୋକ ଓ ଦୁଃଖରେ ବିହ୍ୱଳ ହୋଇ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ କୈକେୟୀପୁତ୍ର ରାମଙ୍କ ଦିଗକୁ ଦୌଡ଼ିଗଲେ। ଶୋକରେ ଭାସ୍କର, ଅଶ୍ରୁମୁଖର ଭରତ କଣ କହିବେ ଜାଣିପାରିଲେ ନାହିଁ, ତାଙ୍କର କଣ୍ଠ ଅଶ୍ରୁରେ ଅଟକିଗଲା, ଏବଂ ଏଭଳି କହିଲେ—"ଯିଏ ପୂର୍ବେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସଭାରେ ଲୋକମାନେ ସେବା କରୁଥିଲେ, ସେହି ମୋର ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଭାଇ ଏଠି ଅରଣ୍ୟ ପଶୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବସିଛନ୍ତି। ଯିଏ ପୂର୍ବେ ହଜାର ହଜାର ମୂଲ୍ୟର ଅଲଂକାରିକ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧୁଥିଲେ, ସେ ଏଠି ଧର୍ମ ପାଳନ କରୁଛନ୍ତି, ମୃଗଚର୍ମ ପିନ୍ଧି। ଯିଏ ପୂର୍ବେ ବିଭିନ୍ନ ସୁନ୍ଦର ମାଳା ପିନ୍ଧୁଥିଲେ, ସେ ଏବେ ଭାରୀ ଜଟା ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି—ରାଘବ କିପରି ଏହି କଷ୍ଟ ସହିପାରୁଛନ୍ତି? ଯିଏ ବିଧିମତ ଯଜ୍ଞ କରି ଅନେକ ପୁଣ୍ୟ ସଂଚୟ କରିଥିଲେ, ସେ ଏଠି ଶରୀରିକ କଷ୍ଟ ଦ୍ୱାରା ଧର୍ମ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରୁଛନ୍ତି। ଯିଏ ପୂର୍ବେ ଦୂଲ୍ଲଭ ଚନ୍ଦନ ଲେପନ କରୁଥିଲେ, ସେ ଏବେ ଧୂଳିରେ ଆବୃତ ହୋଇଛନ୍ତି। ମୋ ଦୋଷରେ ଏପରି ସୁଖଭୋଗୀ ରାମ ଏହି ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଛନ୍ତି। ମୋ କ୍ରୁର ଜୀବନ ଉପରେ ଲଜ୍ଜା!" ଏଭଳି ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ତଃକରଣ ବିକଳ ଭରତ ତାଙ୍କର ପଦପଦ୍ମରେ ପଡ଼ି ଅଶ୍ରୁପାତ କରିଲେ, ତାଙ୍କର ପଦ୍ମପରି ମୁହଁ ପସିନାରେ ଭିଜିଗଲା। ଶୋକରେ ଅନ୍ତଃକରଣ ବିକଳ ଭରତ "ଆର୍ୟ" ବୋଲି କେବଳ ଏକଥି ବୁଲିପାରିଲେ, ତା'ପରେ କିଛି କହିପାରିଲେ ନାହିଁ। ଅଶ୍ରୁରେ ଅଟକିଥିବା କଣ୍ଠ ନେଇ, ମହାତ୍ମା ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି, "ଆର୍ୟ" ବୋଲି ଦେଖାଇଲେ, କିଛି ଅଧିକ କହିପାରିଲେ ନାହିଁ। ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ମଧ୍ୟ ଅଶ୍ରୁପାତ କରି, ରାମଙ୍କ ପଦପଦ୍ମରେ ଶିର ନମାଇଲେ। ରାମ ଦୁଇଭାଇଁକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ତାଙ୍କର ଅଶ୍ରୁ ପୁଛିଦେଲେ। ତା'ପରେ ସୁମନ୍ତ୍ର ଓ ଗୁହା ସହିତ ସମସ୍ତ ରାଜପୁତ୍ରମାନେ ଅରଣ୍ୟରେ ଏକଠି ହେଲେ, ଯେମିତି ଆକାଶରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର ବୃହସ୍ପତି ଓ ଶୁକ୍ର ସହ ଏକତ୍ରିତ। ସେମାନେ ଏପରି ଦୀପ୍ତିମାନ ରାଜାମାନେ ଅରଣ୍ୟରେ ଏକଠି ହେବାରେ, ସମସ୍ତ ଅରଣ୍ୟବାସୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖରେ ଅଶ୍ରୁପାତ କଲେ, ସେମାନଙ୍କର ଆନନ୍ଦ ଛାଡ଼ିଦେଲେ। ଏପରିଭାବେ ଅଯୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ଉନନବେଁ ସର୍ଗ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଏହାପରେ ରାମ ଭରତଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଯିଏ ଜଟା ଓ ଚୀରବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ହାତ ଯୋଡ଼ି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିଲେ—ଏକ ଯୁଗାନ୍ତର ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଅଲ୍ପଚିହ୍ନ ହୋଇଯାଇଥିଲେ। କିଛିପରି ଭାବେ ଭାଇଙ୍କୁ ଚିହ୍ନି, ରାମ ତାଙ୍କ ଶିର ଗନ୍ଧ କରି, ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ଭରତଙ୍କୁ ଝପଟି ଉଠାଇ ଆପଣଙ୍କ କୋଳରେ ବସାଇ, ସ୍ନେହପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—"ପ୍ରିୟ, ତୁମେ କାହିଁକି ଅରଣ୍ୟକୁ ଆସିଛ? ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବାପା ଜୀବିତ, ତୁମେ ଏଠି କାହିଁକି ଆସିଛ? ଆହା, ବହୁଦିନ ପରେ ଏଠି ଭରତଙ୍କୁ ଦୂରରୁ ଦେଖୁଛି; ଏହି ଅରଣ୍ୟରେ ତୁମ ଆକୃତି ଅପରିଚିତ ଲାଗୁଛି—କାହିଁକି ଆସିଛ, ପ୍ରିୟ? ବାପା ଜୀବିତ କି? ନାହିଁ କି, ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହୋଇଗଲେ କି? ସ୍ନିଗ୍ଧ, ତୁମର ରାଜ୍ୟ, ଯାହା ଶିଶୁର ଉତ୍ତରାଧିକାର, ହାରାଇ ନାହିଁ କି? ପ୍ରିୟ, ତୁମେ ତୁମର ପ୍ରତିଜ୍ଞାପାଳକ ବାପାଙ୍କୁ ସେବା କରୁଛ କି? ସତ୍ୟନିଷ୍ଠ ଦଶରଥ ରାଜା, ଯିଏ ରାଜସୂୟ ଓ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କରିଥିଲେ, ସେ ଭଲ ଅଛନ୍ତି କି? ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବିଦ୍ୱାନ୍ ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶର ପୂଜ୍ୟ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ, ସେ ମଧ୍ୟ ତୁମେ ସମ୍ମାନ କରୁଛ କି? କୌଶଲ୍ୟା, ସୁମିତ୍ରା ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠୀ କୈକେୟୀ—ସମସ୍ତ ମା'ମାନେ ଭଲ ଅଛନ୍ତି କି? ତୁମର ପୂଜାରି, ଶିଷ୍ଟ, ଶିକ୍ଷିତ, ଇର୍ଷ୍ୟାରହିତ ଓ ନିର୍ବିକାର, ସେ ତୁମେ ସମ୍ମାନ କରୁଛ କି? ଅଗ୍ନିଦେବଙ୍କ ଉପାସନା, ବିଧିମତ ନିୟମ ଜ୍ଞାନ, ଧର୍ମପଥରେ ଅଟୁଟ ଏବଂ ଯାହା ଦିଆଯିବା ଓ ଦିଆଯାଇଥିବା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସମୟରେ ହେଉଛି, ସେ ତୁମେ ନିଶ୍ଚିତ କରୁଛ କି? ପ୍ରିୟ, ଦେବତା, ବାପା, ମା'ମାନେ, ଗୁରୁ, ଜ୍ୟେଷ୍ଠ, ଚିକିତ୍ସକ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ—ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଉଚିତ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଦେଉଛ କି? ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶସ୍ତ୍ରଜ୍ଞ, ରାଜନୀତି ଓ ଧନବିଜ୍ଞାନରେ ପାରଙ୍ଗତ ଯେଉଁ ଅଧ୍ୟାପକ, ସେକୁ ତୁମେ ଗୁରୁ ବୋଲି ମନୋ କରୁଛ କି? ତୁମେ ନିଜ ପରି ସାହସୀ, ଶିକ୍ଷିତ, ନିୟମିତ, ଉଚ୍ଚଜନ୍ମା, ତିକ୍ଷ୍ଣବୁଦ୍ଧି ଓ ବିଚକ୍ଷଣ ବନ୍ଧୁମାନେକୁ ମନ୍ତ୍ରୀ କରିଛ କି? ରାଘବ, ରାଜାଙ୍କ ପାଇଁ ବିଜୟର ମୂଳ ହେଉଛି ମନ୍ତ୍ରଣା, ଯେଉଁଥିରେ ନିପୁଣ ଓ ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ନିର୍ଵିକାର ରହନ୍ତି। ତୁମେ ନିଶ୍ଚିତ ଶୟନ ରେ ନ ହେଉଛ? ସମୟରେ ଉଠୁଛ? ରାତିର ଶେଷ ଭାଗରେ ମଧ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟର ସୂକ୍ଷ୍ମତା ଉପରେ ବିଚାର କରୁଛ କି? ଏକା ନାହିଁ, ବହୁମାନେ ସହିତ ମଧ୍ୟ ଚର୍ଚ୍ଚା କରୁନାହିଁ କି? ମନ୍ତ୍ରଣା ପରେ ତୁମର କାର୍ଯ୍ୟ ରାଜ୍ୟରେ ଚାରିପାଖରେ ଫୁଟିଯାଉନାହିଁ କି? ରାଘବ, କମ୍ ପ୍ରୟାସରେ ବଡ଼ ଫଳ ମିଳିଥିବା କାର୍ଯ୍ୟ ତୁମେ ତ୍ୱରିତ କରିଥାଉଛ କି, ବିଳମ୍ବ କରୁନାହିଁ କି?" ଏଭଳି ରାମ ଭରତଙ୍କୁ ସ୍ନେହ ଓ ଚିନ୍ତାରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଲେ, ଭାଇଙ୍କ ଦୁଃଖ ଓ ଦୁର୍ଦ୍ଦଶା ଦେଖି ତାଙ୍କୁ କୋଳେ ବସାଇ ସାନ୍ତ୍ବନା ଦେଲେ।