ଭାରତ ମନେ କରିଲେ—ମୋ ପାଇଁ ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର ନାଥ, ତେଜସ୍ୱୀ ଓ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ରାଘବ, ସମସ୍ତ ଆକାଂକ୍ଷା ତ୍ୟାଗ କରି ଏବେ ଅରଣ୍ୟରେ ବାସ କରୁଛନ୍ତି, ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଛନ୍ତି। ଏହିପରି ଅବସ୍ଥାରେ, ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିନ୍ଦିତ ହୋଇ, ଆଜି ମୁଁ ରାମ, ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଚରଣ ଶିରେ ପତିତ ହେବି, ତାଙ୍କ ଦୟା ଅନୁରୋଧ କରିବି। ଏପରି ଦୁଃଖ ଭରା କଥା କହି କହି, ଦଶରଥନନ୍ଦନ ଭାରତ ଏକ ବଡ଼, ଶୁଭ୍ର ଓ ଶୋଭାମୟ ପତ୍ରମଣ୍ଡପ ଦେଖିଲେ। ସେହି ମଣ୍ଡପ ବିଶାଳ ଥିଲା, ଶାଳ, ତାଳ ଓ ଅଶ୍ୱକର୍ଣ୍ଣ ଗଛର ପତ୍ରରେ ଢାକା, ମୃଦୁ କୁଶ ଘାସରେ ଛାଉଣି ହୋଇଥିଲା, ମନେ ପଡ଼ୁଥିଲା ଯେପରି ଯଜ୍ଞ ବେଦି ତିଆରି ହୋଇଛି। ମଣ୍ଡପଟି ଇନ୍ଦ୍ରର ବଜ୍ର ଭଳି ଦୃଢ଼, ସୁନାର ପିଠି ଥିବା ବଣ୍ଡ ଧନୁଷ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ଶତ୍ରୁ ନାଶକ ଶସ୍ତ୍ର ଭଳି ଚମକୁଥିଲା। ତୀର ଗଛିରେ ରଖା, ସୂର୍ଯ୍ୟ କିରଣ ଭଳି ତୀବ୍ର ଓ ଦୀପ୍ତିମାନ୍, ସର୍ପ ମୁଣ୍ଡର ଭଳି ତୀରମୁଣ୍ଡ ଚମକୁଥିଲା, ମଣ୍ଡପକୁ ମନେ ପଡ଼ୁଥିଲା ଏକ ସର୍ପ ଗୁହା। ଏଠି ରୂପା ଚୀର ଓ ତଳୱାର, ସୁନା ଚିହ୍ନ ଥିବା ଢାଳ ଦ୍ୱାରା ଅଳଙ୍କୃତ ହୋଇ, ମଣ୍ଡପ ଦୀପ୍ତି ଦେଉଥିଲା। ସୁନାର ଅଳଙ୍କାର ଥିବା ଗୋହାଳି ଚମଡ଼ର ହସ୍ତମୁଦ୍ରା, ଅଜୟ ଶତ୍ରୁ ଦଳ ଦ୍ୱାରା ଘିରି ଥିବା, ମଣ୍ଡପଟି ମନେ ପଡ଼ୁଥିଲା ଏକ ସିଂହ ଗୁହା। ସେଠାରେ, ଭାରତ ଦେଖିଲେ ରାମଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ମଧ୍ୟରେ ପୂର୍ବ ଓ ଉତ୍ତର ମୁହଁ କରିଥିବା ବିଶାଳ ଯଜ୍ଞ ବେଦି, ଶୁଭ୍ର ଅଗ୍ନିରେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍। କିଛି ଖଣ୍ଡ ପରେ ଭାରତ ଦେଖିଲେ ନିଜ ପ୍ରଣମ୍ୟ ଭାଇ, ଜଟାଧାରୀ ରାମଙ୍କୁ ମଣ୍ଡପ ମଧ୍ୟରେ ବସିଥିବା। ସେ ଦେଖିଲେ, ରାମ ଖରା ମୃଗଚର୍ମ ଓ ଚଳା ଛାତି ପିନ୍ଧି, ଅଗ୍ନିର ଭଳି ଚମକୁଥିବା, ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଘିରି ଅଛନ୍ତି। ସେ ଭୂମିର ଧର୍ମର ରକ୍ଷକ, ସିଂହ ସମ ଭୁଜା, ଦୀର୍ଘ ହସ୍ତ, କମଳ ନୟନ, ସମୁଦ୍ର ପରିସର ଭୂମିର ରାଜା। ସେ ଦେଖିଲେ, ମହାବଳୀ ଭୁଜା ଥିବା ରାମ, ଶାଶ୍ୱତ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଭଳି, ଦର୍ଭ ଘାସର ଉପରେ ବସିଛନ୍ତି, ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ମହାମାନ୍ୟ ଭାରତ ଦୁଃଖ ଓ ବେଦନାରେ ଭାସି, ତାଙ୍କର ମାତୃକା କୈକୟୀଙ୍କ ଧର୍ମପୁତ୍ର ଭାବେ ଦୃତଗତିରେ ଆଗକୁ ଯାଇଲେ। ରାମ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ଦୁଃଖରେ ଭାସି, କଣ୍ଠ ଅଶ୍ରୁରେ ଆବୃତ, ଆତ୍ମସଂଯମ ହରାଇ, ଏହି କଥା କହିଲେ—“ଯିଏ ପୂର୍ବେ ସଭାରେ ସମସ୍ତଙ୍କର ସେବା ଲାଭ କରୁଥିଲେ, ସେ ମୋ ବଡ଼ ଭାଇ ଏଠାରେ କ୍ଷୁଦ୍ର ପଶୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବସିଛନ୍ତି। ଯିଏ ପୂର୍ବେ ହଜାର ହଜାର ମୂଲ୍ୟର ପୋଶାକ ପିନ୍ଧୁଥିଲେ, ସେ ଏଠାରେ ମୃଗଚର୍ମ ପିନ୍ଧି ଧର୍ମ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରୁଛନ୍ତି। ଯିଏ ପୂର୍ବେ ବିଭିନ୍ନ ଶୋଭାମୟ ମାଳା ପିନ୍ଧୁଥିଲେ, ସେ ଏବେ ଭାରୀ ଜଟା ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି—ରାଘବ କିପରି ଏହି ଦୁଃଖ ସହିପାରୁଛନ୍ତି? ଯିଏ ପୂର୍ବେ ବିଧିମତ ଯଜ୍ଞ କରି ପୁଣ୍ୟ ଅର୍ଜନ କରିଥିଲେ, ସେ ଏବେ ଶରୀର ଦୁଃଖରେ ଧର୍ମ ଖୋଜୁଛନ୍ତି। ଯିଏର ଦେହ ପୂର୍ବେ ଚନ୍ଦନ ଲେପନରେ ଶୋଭିଥିଲା, ସେ ନିଜ ଦେହକୁ ଏବେ ଧୂଳିରେ ଢାକିଛନ୍ତି। ମୋ ଦୁଃଖରେ, ସୁଖଭୋଗୀ ରାମ ଏହି ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଛନ୍ତି—ମୋ ନିର୍ଦୟ ଜୀବନର ନିନ୍ଦା ହେଉ।” ଏପରି ଦୁଃଖରେ ବିଳାପ କରି, ଅଶ୍ରୁରେ ଭିଜା କମଳମୁଖ, ଭାରତ କନ୍ଦି କନ୍ଦି ରାମଙ୍କ ଚରଣ ଶିରେ ପଡ଼ିଲେ। ଦୁଃଖ ଅତିରେକରେ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭାରତ 'ଆର୍ୟ' ବୋଲି ଏକଥର କହି, ଆଉ କିଛି କହିପାରିଲେ ନାହିଁ। ତାଙ୍କର କଣ୍ଠ ଅଶ୍ରୁରେ ଆଟକିଗଲା, ମହାମାନ୍ୟ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି, 'ଆର୍ୟ' ବୋଲି ଅନ୍ୟ କିଛି ଉଚ୍ଚାରଣ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ। ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ମଧ୍ୟ କନ୍ଦି କନ୍ଦି ରାମଙ୍କ ଚରଣ ଶିରେ ପଡ଼ିଲେ। ରାମ ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ବାହୁଡ଼େ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ତାଙ୍କର ଅଶ୍ରୁ ପୁଛିଦେଲେ। ତାପରେ ସୁମନ୍ତ୍ର ଓ ଗୁହା ସହିତ, ସମସ୍ତ ରାଜପୁତ୍ର ଅରଣ୍ୟରେ ଏକଠି ହେଲେ—ଏମିତି ମନେ ହେଲା ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର, ଶୁକ୍ର ଓ ବୃହସ୍ପତି ଆକାଶରେ ଏକଠି ହୋଇଛନ୍ତି। ସେହି ମହାବନରେ, ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖି, ସିଂହ ସମାନ ଦୀପ୍ତିମାନ୍, ସମସ୍ତ ଅରଣ୍ୟବାସୀ ମଧ୍ୟ ସେମାନଙ୍କ ସମ୍ମିଳନରେ ଆନନ୍ଦ ତ୍ୟାଗ କରି, ଅଶ୍ରୁପାତ କରିଲେ। ଏହିପରି ଭାବେ ପବିତ୍ର ଓ ପ୍ରାଚୀନ ବାଲ୍ମୀକି ରଚିତ ରାମାୟଣର ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଉନନବେଁ ସର୍ଗର ଶେଷ ହେଲା। ଏହି ସମୟରେ, ରାମ ଦେଖିଲେ ଭାରତଙ୍କୁ—ଜଟା ଧାରି, ଚଳା ପିନ୍ଧି, ହାତ ଯୋଡ଼ି, ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି, ଯେପରି ସୃଷ୍ଟିର ଶେଷରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅପରିଚିତ ହୋଇଯାଏ। ରାମ କିଛି ଚେହେରା ଦେଖି ଅନୁମାନ କରି, ମୁଞ୍ଜା ପଡ଼ିଥିବା, ଶରୀର କ୍ଷୀଣ ଭାରତଙ୍କୁ ବାହୁଡ଼େ ଧରିଲେ। ରାଘବ ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ ଘୁଂଘିଲେ, ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ଭାରତଙ୍କୁ ଆପଣଙ୍କ ଆଂକୁରେ ବସାଇ, ସ୍ନେହ ଭରି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ— “ପ୍ରିୟ, ତୁମ ତ ଏଠାରେ ଆସିବା ଉଚିତ ନୁହଁ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପିତା ଜୀବିତ। କ’ଉ, ପିତା କେଉଁଠି? ଏତେ ଦିନ ପରେ ତୁମକୁ ଦୂରରୁ ଦେଖି ମୋ ମନେ ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟ ଭାବ ଆସୁଛି—ଏଠି ତୁମେ କାହିଁକି ଆସିଛ? ରାଜା ଜୀବିତ ତ? ନାହିଁ କି ଦୁଃଖରେ ଦେହ ଛାଡ଼ିଛନ୍ତି? ଉତ୍ତମ, ତୁମର ଶାଶ୍ୱତ ଉତ୍ତରାଧିକାର ରାଜ୍ୟ ହାରାଇ ନଥିଲେ ତ? ପିତାଙ୍କୁ ଯଥାବଧି ଆଦର କରୁଛ? ସତ୍ୟପାଳକ ଦଶରଥ ଭଲ ଅଛନ୍ତି? ଯେଉଁଠି ରାଜସୂୟ ଓ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କରିଥିଲେ, ଧର୍ମରେ ଦୃଢ଼ ଥିଲେ? ଶିକ୍ଷିତ, ସଦା ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ପୂଜ୍ୟ ଆଚାର୍ୟ, ସେ ଭଲ ଅଛନ୍ତି? କୌଶଲ୍ୟା ଭଲ ଅଛନ୍ତି? ସୁମିତ୍ରା, ଯିଏ ପୁଅ ମାଆ, ସେ ଭଲ ଅଛନ୍ତି? ମହାମାନ୍ୟ କୈକୟୀ ମଧ୍ୟ ସୁଖୀ ଅଛନ୍ତି? ତୁମର ପୂଜ୍ୟ ପୁରୋହିତ, ଶିଷ୍ଟ, ଶିକ୍ଷିତ, ଇର୍ଷ୍ୟାଶୂନ୍ୟ ଓ ନିଷ୍ପକ୍ଷ, ସେ ମଧ୍ୟ ତୁମ ପାଖରେ ସମ୍ମାନିତ ଅଛନ୍ତି କି?