ବନର ମଧ୍ୟରେ, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ବାଘ ସମାନ ଶୂରବୀର ରାମ ଭୂମିରେ ବସିଥିଲେ। ସେହି ଶୂରବୀରଙ୍କର ଆସନରେ ବସି, ଏକାକୀ ହୋଇଥିବା ରାଜା ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି, ଭରତଙ୍କ ହୃଦୟ ଦୁଃଖରେ ଭରିଯାଇଥିଲା—“ହାଏ! ମୋ ଜନ୍ମ ଓ ଜୀବନ ଅପରାଧମୟ!” ସେ ଭାବିଲେ, “ମୋ ଦୋଷରେ, ଏହି ଜଗତର ନାଥ, ଦୀପ୍ତିମାନ ଓ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ରାଘବ, ଦୁଃଖରେ ପଡିଛନ୍ତି। ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛାକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ରାମ ବନରେ ବାସ କରୁଛନ୍ତି।” ଭରତ ଚିନ୍ତା କଲେ, “ମୋ ଦୁଷ୍କର୍ମରେ ଏହି ଦିନେ ମୁଁ ରାମ, ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମରେ ପଡି, ତାଙ୍କର କ୍ଷମା ଭିକ୍ଷା ମାଗିବି। ମୋ ଦୁଃଖ ଓ ଅପରାଧ ଦେଖି, ସମସ୍ତେ ମୋତେ ନିନ୍ଦା କରୁଛନ୍ତି।” ଏଭଳି ବନରେ କ୍ରନ୍ଦନ କରିବା ସମୟରେ, ଦଶରଥନନ୍ଦନ ଭରତ ଏକ ବଡ଼, ଶୁଭ୍ର ଓ ସୁନ୍ଦର ପତ୍ରନିର୍ମିତ କୁଟିର ଦେଖିଲେ। ଏହା ଖୁବ ଖୋଲା ଓ ବିଶାଳ ଥିଲା, ସାଲ, ତାଳ ଓ ଅଶ୍ଵକର୍ଣ୍ଣ ଗଛର ପତ୍ରରେ ଢାଙ୍କାଯାଇଥିଲା, ତଳେ କୁଶ ଘାସ ଛାଡ଼ାଯାଇଥିଲା, ଯେଉଁଥିରେ ଯଜ୍ଞବେଦିକା ପରି ଶୁଭ୍ରତା ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ସେହି କୁଟିର ଭିତରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ବଜ୍ରାୟୁଧ ସମ ଦୃଢ଼ ଓ ସୁନ୍ଦର ଧନୁଷ, ସୁନାର ପିଠି ଥିବା, ଶତ୍ରୁ ନାଶକ ଶସ୍ତ୍ର ଆଲୋକିତ ହେଉଥିଲା। ତୀରମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ସମ ଦୀପ୍ତିମାନ୍, ତୁଣୀରରେ ରଖାଯାଇଥିଲେ, ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ ନାଗମାନେ ପରି ଚମକୁଥିଲା, ଏହା ଏକ ନାଗମାନ୍ଦିର ପରି ଲାଗୁଥିଲା। ସେହିଠାରେ ରୌପ୍ୟ ଚମକୁଥିବା ମହାବସ୍ତ୍ର, ତଳୱାର, ସୁନାର ଚିହ୍ନ ଥିବା ଢାଳ ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁଥିଲା। ସୁନାର ଗହନା ଲଗା ଗୋହାଳି ଚର୍ମର ହସ୍ତ ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁଥିଲା, ଏବଂ ଅଜୟ ଶତ୍ରୁମାନେ ଚାରିପାଖରେ ରହିଥିବା ଏହି କୁଟିରଟି ମୃଗମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସିଂହ ଗୁହା ପରି ଦିଶୁଥିଲା। ଭରତ ଏଠାରେ ଦେଖିଲେ—ରାମଙ୍କ ନିବାସରେ ଏକ ବିଶାଳ ବେଦିକା ପୂର୍ବ ଓ ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି ଅଗ୍ନିର ଜ୍ୱାଳାରେ ଚମକୁଥିଲା। କିଛି ଖଣ୍ଡ ସେ ଦେଖି, ଭରତ ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଭାଇ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ—ମୁଣ୍ଡରେ ଜଟା ମୁକୁଟ ପିନ୍ଧି, କୁଟିର ଭିତରେ ବସିଛନ୍ତି। ସେଠି ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ—କଳା କୃଷ୍ଣମୃଗଚର୍ମ ଓ ଚିରବର୍କ ପିନ୍ଧି, ଅଗ୍ନି ପରି ଚମକୁଥିବା, ଚାରିପାଖରେ ଲୋକମାନେ ଘେରି ରହିଛନ୍ତି। ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ—ଧରାର ଧର୍ମାଧିକାରୀ, ସିଂହ ସମ ମୋଟା ଶୋଉଲ୍ଡର, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାହୁ, ପଦ୍ମପତ୍ର ସମ ଆଖି, ସମୁଦ୍ର ସୀମାନ୍ତ ଭୂମିର ରାଜା। ସେ ବସିଛନ୍ତି—ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାହୁ ଓ ଦର୍ଭା ଘାସରେ ଛାଡ଼ାଯାଇଥିବା ଭୂମିରେ, ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସହ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ମହାନ ଭରତ, ଦୁଃଖ ଓ ଶୋକରେ ଭାସି, ଦୂରୁ ଦୌଡ଼ି ଆସିଲେ—ଧର୍ମନିଷ୍ଠ କୈକେୟୀପୁତ୍ର। ଭରତଙ୍କୁ ଏଭଳି ଦୁଃଖରେ ଦେଖି, ସେ ଭାଇ ରାମ ଭିତରୁ ଦୟାରେ ଭରିଯାଇଥିଲେ। ଭରତ କ୍ରନ୍ଦନ କରି, କଣ୍ଠ ଅଶ୍ରୁରେ ଅଟକି ଯାଇଥିଲା, ଆଉ କିଛି କହିପାରିଲେ ନାହିଁ, କେବଳ ଏହି କଥା କହିଲେ—“ଏ ଧର୍ମାତ୍ମା!” “ଯିଏ ପୂର୍ବେ ଜନସଭାରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଅଥିଲେ, ସେ ଆଜି ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବସିଛନ୍ତି—ମୋ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଭାଇ। ଯିଏ ପୂର୍ବେ ହଜାର ହଜାର ମୂଲ୍ୟର ଅଲଂକାର ପିନ୍ଧୁଥିଲେ, ସେ ଆଜି ଏଠି ମୃଗଚର୍ମ ପିନ୍ଧି ଧର୍ମ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରୁଛନ୍ତି। ଯିଏ ପୂର୍ବେ ରଙ୍ଗିନ ଫୁଲର ମାଳା ପିନ୍ଧୁଥିଲେ, ସେ ଆଜି ଭାରି ଜଟା ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି—ଏହି କଷ୍ଟ ରାଘବ କିପରି ସହିଛନ୍ତି? ଯିଏ ବିଧିମତ ଯଜ୍ଞ କରି ପୁଣ୍ୟ ଅର୍ଜନ କରୁଥିଲେ, ସେ ଆଜି ଶରୀର ଦୁଃଖ ଦ୍ୱାରା ଧର୍ମ ଅନ୍ୱେଷଣ କରୁଛନ୍ତି। ଯାହାର ଦେହ ପୂର୍ବେ ଚନ୍ଦନ ଲେପନରେ ଶୋଭିତ ହୁଅଥିଲା, ସେ ଆଜି ଧୂଳିରେ ଢାଙ୍କାଯାଇଛନ୍ତି। ମୋ ଦୋଷରେ, ସୁଖ ଉପଭୋଗ କରୁଥିବା ରାମ ଏହି ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି। ମୋ ନିଷ୍ଠୁର ଜୀବନ ଉପରେ ଲାଜ!” ଏଭଳି ଦୁଃଖ ରେ କ୍ରନ୍ଦନ କରୁଥିବା, ଭରତଙ୍କ ଅଶୋକ ମୁହଁ ଘାମରେ ଭିଜିଯାଇଥିଲା। ସେ କନ୍ଦିକି, ରାମଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମରେ ପଡ଼ିଲେ। ଦୁଃଖରେ ଅତି କ୍ଷୀଣ ଭରତ କେବଳ “ଧର୍ମାତ୍ମା!” ବୋଲି ଉଚ୍ଚାରଣ କରିପାରିଲେ, ତା’ପରେ କିଛି କହିପାରିଲେ ନାହିଁ। ତାଙ୍କର କଣ୍ଠ ଅଶ୍ରୁରେ ଅଟକି ଯାଇଥିଲା। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ଶତୃଘ୍ନ ମଧ୍ୟ କନ୍ଦିକି ରାମଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମରେ ନମିଲେ। ରାମ ଦୁହିଁଭାଇଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ତାଙ୍କର ଅଶ୍ରୁ ପୁଛିଦେଲେ। ତା’ପରେ ସୁମନ୍ତ୍ର ଓ ଗୁହାଙ୍କ ସହ ରାଜପୁତ୍ରମାନେ ସେହି ଅରଣ୍ୟରେ ଏକଠି ହେଲେ, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର ଗ୍ରହମାନେ ଶୁକ୍ର ଓ ବୃହସ୍ପତି ସହ ଆକାଶରେ ଏକଠି ହୁଅନ୍ତି। ସେହି ଅରଣ୍ୟରେ ଏମିତି ରାଜାମାନେ ସମ୍ମିଳିତ ହେଉଥିବା ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ସମସ୍ତ ବନବାସୀ ମଧ୍ୟ ଆନନ୍ଦ ଛାଡ଼ି, ଅଶ୍ରୁପାତ କଲେ। ଏହିପରି ଅତି ପବିତ୍ର ଓ ପ୍ରାଚୀନ ରାମାୟଣର ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଉନନବେଁ ସର୍ଗ ଏଠି ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଏହି ସମୟରେ, ରାମ ଦେଖିଲେ—ଭରତ, ଜଟା ଓ ଚିରବର୍କ ପିନ୍ଧି, ହାତ ଯୋଡି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି, ଯେପରି ଯୁଗାନ୍ତରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତମିତ ହୁଏ। ଦୁର୍ବଳ ଦେହ, ଶୁଷ୍କ ମୁହଁ ଭରତଙ୍କୁ କିଛି ଚିହ୍ନି, ରାମ ତାଙ୍କୁ ବାହୁ ଦ୍ୱାରା ଧରିଲେ। ରଘୁବଂଶୀ ରାମ ତାଙ୍କୁ ମୁଣ୍ଡ ଘ୍ରାଣ କରି, ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ଭରତଙ୍କୁ ଉଠାଇ ଗୋଦରେ ବସାଇ, ସ୍ନେହରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ— “ପ୍ରିୟ ଭାଇ, ତୁମେ ବନକୁ କାହିଁକି ଆସିଛ? ବାପାଁ ଯେଉଁଯାଏଁ ବଞ୍ଚିଛନ୍ତି, ସେଉଁଯାଏଁ ତୁମେ ଏଠାକୁ ଆସିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଏତେ ଦିନ ପରେ ତୁମକୁ ଦୂରରୁ ଦେଖିଲି—ବନରେ ଏହି ଅଜଣା ଆକୃତି କାହିଁକି? ବଲ, ବାପାଁ ବଞ୍ଚିଛନ୍ତି କି? କିମ୍ବା ଦୁଃଖରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ, ରାଜା ଏହି ଲୋକ ଛାଡ଼ିଦେଇଛନ୍ତି କି? ପ୍ରିୟ, ତୁମର ରାଜ୍ୟ—ଏହି ସ୍ଥାୟୀ ପୈତୃକ ସମ୍ପତ୍ତି—ନଷ୍ଟ ହୋଇନାହିଁ ତ? ତୁମେ ବାପାଁଙ୍କୁ, ଯେଉଁଁ ନିଜ ବଚନରେ ଅଟୁଟ, ସେଉଁଁଠି ସେବା କରୁଛ? ରାଜା ଦଶରଥ, ଯିଏ ସତ୍ୟପଥରେ ଅଟୁଟ, ରାଜସୂୟ ଓ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କରିଛନ୍ତି, ସେ ଭଲ ଅଛନ୍ତି ତ? ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ଗୁରୁ, ଦୟାଳୁ ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ସେ ସମ୍ମାନିତ ଅଛନ୍ତି ତ? କୌଶଳ୍ୟା, ସୁମିତ୍ରା, ଓ ମହାରାନୀ କୈକେୟୀ—ସେମାନେ ସମ୍ମିଳିତ ଭଲ ଅଛନ୍ତି ତ?