କିଛି ସମୟ ପରେ, ରାଘବ ଚିତ୍ରକୂଟ ପହଞ୍ଚିଲେ ଏବଂ ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀ ତୀରକୁ ଆସି, ସେଠାରେ ଥିବା ଲୋକମାନେଙ୍କୁ କିଛି କଥା କହିଲେ। ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବାଘ ସମାନ ଶୂରବୀର ରାମ ଭୂମିରେ ବସିଥିଲେ, ଏବଂ ଏହି ନିର୍ଜନ ଅଞ୍ଚଳରେ ମନ୍ୟୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ ଏକାକି ଅବସ୍ଥାରେ ସ୍ଥିତ ଥିଲେ—ମୋର ଜନ୍ମ ଏବଂ ଜୀବନ ଉପରେ ଦୁଃଖ! ମୋ ପାଇଁ, ଏହି ଜଗତର ସ୍ୱାମୀ, ଶ୍ରୀ ରାମ, ଅତି ତେଜସ୍ବୀ ଏବଂ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ, ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟର ସମ୍ମୁଖୀନ ହୋଇଛନ୍ତି; ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ତ୍ୟାଗ କରି, ରାଘବ ଏଇ ଅରଣ୍ୟରେ ବାସ କରୁଛନ୍ତି। ଏପରି ଦୁଃଖ ମଧ୍ୟରେ, ଆଜି ମୁଁ ସମସ୍ତଙ୍କ ଦୋଷରେ ଦୋଷୀ ହୋଇ, ରାମ, ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମରେ ପଡ଼ି, ତାଙ୍କ ଦୟା ଭିକ୍ଷା ମାଗିବି। ଏପରି କ୍ରନ୍ଦନ କରୁଥିବା ବେଳେ, ଦଶରଥ ପୁତ୍ର ଏକ ବଡ଼, ଶୁଭ୍ର ଓ ସୁନ୍ଦର ପତ୍ରର ଝୋପଡ଼ି ଦେଖିଲେ। ଏହି ଝୋପଡ଼ି ବହୁ ସାଳ, ତାଳ ଓ ଅଶ୍ୱକର୍ଣ୍ଣ ପତ୍ରରେ ଢାକା ଥିଲା, ମୃଦୁ କୁଶ ଘାସରେ ବିଛାଯାଇଥିଲା, ଏକ ବିଧିବଦ୍ଧ ଯଜ୍ଞବେଦିକା ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ଏଠି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ବଜ୍ର ସମାନ ଧନୁଷ୍ୟ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ସୁନ୍ଦର ସୁନାର ପିଠି ଥିବା, ଶତ୍ରୁ ନାଶ କରିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ଅସ୍ତ୍ରରେ ଶୋଭିତ ଥିଲା। ତୀରମାନେ ଧୂପି ଧୂପି କୁଏର ମଧ୍ୟରେ ରଖାଯାଇଥିଲେ, ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ପରି ତେଜସ୍ବୀ, ସର୍ପମୁଖ ପରି ତୀକ୍ଷ୍ଣ, ଏହି ଝୋପଡ଼ି ସର୍ପ ଗୁହା ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ରୂପା ଚାଦର, ତଳୱାର, ସୁନା ଚିହ୍ନ ଥିବା ଢାଳ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ହୋଇ ଏହା ଅତି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ସୁନା ରେ ଅଳଙ୍କୃତ ଗୋହ୍ରା ଚର୍ମର ହସ୍ତମୱାନ୍ତି, ଅଜୟ ଶତ୍ରୁମାନେ ଆସପାସ ରହିଥିଲେ, ଏହି ଝୋପଡ଼ି ମୃଗମଧ୍ୟରେ ସିଂହ ଗୁହା ପରି ଲାଗୁଥିଲା। ଏଠି ରାମଙ୍କ ନିବାସରେ, ଭାରତ ଏକ ବିସ୍ତୃତ ଯଜ୍ଞବେଦିକା ଦେଖିଲେ, ଯାହା ପୂର୍ବ ଓ ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରିଥିଲା, ପବିତ୍ର ଅଗ୍ନିରେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍। କିଛି ଖ୍ଷଣ ଦେଖିବା ପରେ, ଭାରତ ତାଙ୍କ ପ୍ରାଣପ୍ରିୟ ଭାଇ ରାମଙ୍କୁ ଝୋପଡ଼ି ମଧ୍ୟରେ ଦେଖିଲେ, ଯିଏ ଜଟା ମୁକୁଟ ପିନ୍ଧିଥିଲେ। ରାମ ମୃଗଚର୍ମ ଓ ଚୀରବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ଅଗ୍ନି ପରି ତେଜମୟ ଭାବରେ, ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବସିଥିଲେ। ସିଂହ ସମାନ କନ୍ଧ, ପ୍ରାଚଣ୍ଡ ବାହୁ, ପଦ୍ମ ନୟନ, ସମୁଦ୍ର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଭୂମିର ରାଜା ଭାବେ ତିନି ବସିଥିଲେ। ଦର୍ଭା ଘାସରେ ବିଛାଯାଇଥିବା ଭୂମିରେ, ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସହିତ ବସିଥିଲେ, ସନାତନ ବ୍ରହ୍ମା ପରି ତିନି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଭାରତ ଦୁଃଖ ଓ ବିଷାଦରେ ଅତିଭୂତ ହୋଇ ଦୌଡ଼ି ଆସିଲେ—କୈକେୟୀ ତନୟ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ। ଭାରତଙ୍କ ଏହି ଦୁଃଖ ଦେଖି, ତାଙ୍କର ଅନ୍ତର ଭାବ ଚାପି ରଖିପାରିଲେ ନାହିଁ, ତାଙ୍କର କଣ୍ଠ ଅଶ୍ରୁରେ ଅଟକିଗଲା, ତେବେ କେବଳ ଏତିକି କହିପାରିଲେ—"ଧର୍ମାତ୍ମା!" ଯିଏ ଏକ ସମୟରେ ରାଜସଭାରେ ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସେବିତ ହୋଇଥିଲେ, ସେ ଏଠି ଅରଣ୍ୟ ପଶୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବସିଛନ୍ତି—ମୋ ପ୍ରିୟ ଜ୍ଞେଷ୍ଠ। ଯିଏ ଏକାଳେ ହଜାର ହଜାର ମୂଲ୍ୟର ଅଲଙ୍କାରିକ ପୋଶାକ ପିନ୍ଧୁଥିଲେ, ସେ ଏଠି ମୃଗଚର୍ମ ପିନ୍ଧି ଧର୍ମାଚରଣ କରୁଛନ୍ତି। ଯିଏ ପୂର୍ବେ ବିଭିନ୍ନ ସୁନ୍ଦର ମାଳା ପିନ୍ଧୁଥିଲେ, ଏବେ ଭାରି ଜଟା ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି—ରାଘବ କିପରି ଏହି ସବୁ ସହିପାରିଛନ୍ତି? ଯିଏ ବିଧିମାନ ସଂସ୍କାର ଦ୍ୱାରା ଯଜ୍ଞ କରି ଧର୍ମ କମାଇଥିଲେ, ସେ ଏବେ ଦେହ ତ୍ୟାଗ ଦ୍ୱାରା ଧର୍ମ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରୁଛନ୍ତି। ଯିଏ ପୂର୍ବେ ଚନ୍ଦନ ଲେପନ କରୁଥିଲେ, ସେ ଏବେ ଧୂଳିରେ ଢାକାଯାଇଛନ୍ତି। ମୋ ଦୁଷ୍ଟତା ଦ୍ୱାରା ରାମ, ଯିଏ ସୁଖରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ ଥିଲେ, ସେ ଏଠି ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଛନ୍ତି। ଆହା, ମୋ ନିର୍ଦୟ ଜୀବନ, ଲୋକ ଦ୍ୱାରା ନିନ୍ଦିତ। ଏପରି କ୍ରନ୍ଦନ କରୁଥିବା ବେଳେ, ଅଶ୍ରୁରେ ଭିଜା ପଦ୍ମପରି ମୁହଁ ନେଇ, ଭାରତ କାନ୍ଦୁଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ରାମଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମରେ ପଡ଼ିଲେ। ଦୁଃଖରେ ଅତିଭୂତ, ପ୍ରବଳ ଭାରତ କେବଳ "ଧର୍ମାତ୍ମା" ବୋଲି ଏକଥି କହିପାରିଲେ, ଅଧିକ କିଛି କହିପାରିଲେ ନାହିଁ। ତାଙ୍କର କଣ୍ଠ ଅଶ୍ରୁରେ ଅଟକିଗଲା, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି, କେବଳ "ଧର୍ମାତ୍ମା" ବୋଲି କହିପାରିଲେ। ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ମଧ୍ୟ କାନ୍ଦୁଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ରାମଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମରେ ନମସ୍କାର କଲେ। ରାମ ଉଭୟଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ତାଙ୍କ ଅଶ୍ରୁ ପୁଞ୍ଜିଦେଲେ। ତାପରେ, ସୁମନ୍ତ୍ର ଓ ଗୁହା ସହ ରାଜପୁତ୍ରମାନେ ଏହି ଅରଣ୍ୟରେ ଏକଠି ହେଲେ, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର ଶୁକ୍ର ଓ ବୃହସ୍ପତି ସହ ଆକାଶରେ ଯୋଗ ହୁଏ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ସମସ୍ତ ଅରଣ୍ୟବାସୀ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖରେ ଅଶ୍ରୁ ଝାଡ଼ିଲେ, ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ଆନନ୍ଦ ଛାଡ଼ିଦେଲେ। ଏଭଳି ଭାବେ ଅଯୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ଉନନବେଁ ସର୍ଗ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଏହିପରେ, ରାମ ଭାରତଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଯିଏ ଜଟା ଓ ଚୀରବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ହାତ ଯୋଡି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିଲେ—ଏକ କଳ୍ପାନ୍ତର ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଅଲ୍ପ ପ୍ରଭା ନେଇ। କିଛି ଚିହ୍ନିପାରି, ରାମ ତାଙ୍କ ଭାଇ ଭାରତଙ୍କ ଶିର ଧରି, ତାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ଆପଣଙ୍କ ଚୋଉକୁ ଉଠାଇ, ସ୍ନେହରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ— "ପ୍ରିୟ, ତୁମେ ଏଠି କିପରି ଆସିଛ? ତୁମ ଜୀବନ୍ତ ବାପା ଥିଲେ, ତୁମେ ଏଠି ଆସିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଆହା, ବହୁ ଦିନ ପରେ ମୁଁ ଭାରତଙ୍କୁ ଦୂରରୁ ଆସୁଥିବା ଦେଖୁଛି; ଏହି ଅରଣ୍ୟରେ ତୁମ ଦେହ ଅଜଣା ଲାଗୁଛି—କାହିଁକି, ପ୍ରିୟ, ତୁମେ ଏଠି ଆସିଛ? ରାଜା ଜୀବନ୍ତ କି? ନାହିଁ କି, ଦୁଃଖରେ ଅତିଭୂତ ହୋଇ ରାଜା ଏ ପୃଥିବୀ ଛାଡ଼ିଦେଇଛନ୍ତି? ନମ୍ରତାର ସହିତ, ତୁମର ରାଜ୍ୟ, ଯାହା ଶିଶୁର ପାଇଁ ଚିରସ୍ଥାୟୀ ଉତ୍ତରାଧିକାର, ହାରାଇ ଯାଇନାହିଁ କି? ପ୍ରିୟ, ତୁମେ ତୁମର ପିତାଙ୍କ ସେବା କରୁଛ କି, ଯିଏ ନିଜ ନୀତିରେ ଅଟୁଟ? ରାଜା ଦଶରଥ, ସତ୍ୟବ୍ରତ, ଯିଏ ରାଜସୂୟ ଓ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କରିଥିଲେ, ସେ ଭଲ ଅଛନ୍ତି କି? ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଗୁରୁ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସେ ଯଥାଯଥ ଆଦର ପାଉଛନ୍ତି କି?" ଏପରି ଭାବେ ରାମ ଭାରତଙ୍କୁ ସ୍ନେହ ଓ ଚିନ୍ତାରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଲେ।