ଭରତ ଆଗେଇ ଯାଇ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବା ପାଇଁ ଚିତ୍ରକୂଟ ଦିଗରେ ଯାଉଥିଲେ। ସେ ଭାବିଲେ, “ଏଠା ଭାରଦ୍ୱାଜ ମୁଁଖାରେ କହିଥିବା ସ୍ଥାନ ହେବାକୁ ଲାଗିଛି; ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀ ବହୁତ ଦୂରେ ନୁହେଁ।” ପଥରେ ଉପରକୁ ବାଉଣୀ ପିନ୍ଧା ଚେରାପିରା ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଲା, ଯାହା ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଅସମୟରେ ଯାତ୍ରା କରିବାକୁ ପଥ ଚିହ୍ନ ଭାବେ ରଖିଥିଲେ। ପାହାଡ଼ ଉପରେ ଦୃତଗତିର ଦାନ୍ତିଆ ହାତୀମାନଙ୍କର ପଦ୍ଚିହ୍ନ ଦେଖିଲେ, ସେମାନେ ଏଠାରେ ଘୂରିଘୂରି ଗୁଙ୍ଗୁନାଉଥିଲେ। ପଥରେ ଗାଢ଼ କଳା ଧୂଆଁ ଉଠୁଥିଲା, ଯେଉଁଠି ଅରଣ୍ୟରେ ତପସ୍ବୀମାନେ ଅଗ୍ନିକୁ ଅର୍ପଣ କରିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି। ଭରତ କହିଲେ, “ଏଠାରେ ମୁଁ ଆନନ୍ଦରେ ଦ୍ୱିଜ ମହାପୁରୁଷ ରାଘବଙ୍କୁ ଦେଖିବି, ଯିଏ ପୁରୁଷମେଁ ସିଂହ ଭଳି, ପୂର୍ବଜମାନଙ୍କର ବିଧି ଅନୁସରେ କର୍ମ କରୁଛନ୍ତି।” କିଛି ସମୟ ପରେ ରାଘବ ଚିତ୍ରକୂଟ ପହଞ୍ଚିଲେ, ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀ ନିକଟକୁ ଆସିଲେ, ଏବଂ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଲେ। ପୁରୁଷମେଁ ସିଂହ ଭୂମିରେ ବସିଥିଲେ, ବୀରମାନଙ୍କର ଆସନରେ ଆନନ୍ଦ ଲୁଟୁଥିଲେ; ମନ୍ୟମାନଙ୍କର ନାୟକ ଏକାନ୍ତରେ ବସିଛନ୍ତି—ମୋ ଜନ୍ମ ଓ ଜୀବନ ଅନର୍ଥ। ମୋ ପାଇଁ, ଜଗତ୍ର ନାଥ ଦୀପ୍ତିମାନ ଓ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ, ଦୁଃଖକୁ ସମ୍ମୁଖୀନ କରିଛନ୍ତି; ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ବିଦାୟ କରି, ରାଘବ ଅରଣ୍ୟରେ ବସିଛନ୍ତି। ଏହିପରି ଦୁଃଖରେ, ଆଜି ମୁଁ ରାମ, ସୀତା, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଚରଣ ଉପରେ ପଡ଼ି, କ୍ଷମା ମାଗିବି। ଏହିପରି ଅରଣ୍ୟରେ ଶୋକ କରୁଥିବା ଦଶରଥ ପୁତ୍ର ଏକ ବଡ଼ ଶୁଭ୍ର ଓ ସୁନ୍ଦର ପତ୍ର ଘର ଦେଖିଲେ। ଏହା ବଡ଼, ଶାଳ, ତାଳ, ଅଶ୍ଵକର୍ଣ୍ଣ ଗଛର ପତ୍ରରେ ଢ଼କାଯାଇଛି, କୁଶ ଘାସରେ ମୃଦୁ ଭାବରେ ଛାଡ଼ି ରଖାଯାଇଛି, ଯେଉଁଠି ବେଦୀ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇଛି। ଏହାରେ ଇନ୍ଦ୍ରର ଅସ୍ତ୍ର ସମାନ ଧନୁଷ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ସୁନା ମୁଣ୍ଡିଆ ଧନୁଷ, ଶତ୍ରୁ ନାଶକ ଅସ୍ତ୍ର ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଲା। ଏହା ତୀରରେ ଶୋଭିତ, ସୂର୍ଯ୍ୟ କିରଣ ସମାନ ତୀର, କ୍ୱିଭରରେ ରଖାଯାଇଛି, ସାପ ଘର ଭଳି ଦେଖାଯାଉଛି। ଚାନ୍ଦି ଜାମା ଓ ତଳୱାର, ସୁନା ଚିହ୍ନ ଥିବା ଢାଲରେ ଶୋଭିତ, ଘର ଉଜ୍ୱଳ ହୋଇଥିଲା। ସୁନା ଲିପିଥିବା ଗୋହୁନ୍ଦିଆ ଦସ୍ତାନା ଦେଖିଲେ, ଏବଂ ଅପରାଜିତ ଶତ୍ରୁମାନେ ଚାରିପାଖରେ ରହିଥିଲେ, ଏହା ସିଂହ ଗୁହା ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ଭରତ ଏଠାରେ ରାମଙ୍କ ଘର ମଧ୍ୟରେ ପୂର୍ବ ଓ ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରିଥିବା ବଡ଼ ବେଦୀ ଦେଖିଲେ, ଏହି ବେଦୀ ଅଗ୍ନିରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ଓ ଶୁଭ୍ର ହୋଇଥିଲା। କିଛି ସମୟ ଦେଖିବା ପରେ, ଭରତ ତାଙ୍କର ପ୍ରାଣନାଥ ଭାଇ ରାମଙ୍କୁ ଘର ମଧ୍ୟରେ ଦେଖିଲେ, ଯିଏ ଜଟା ମୁଣ୍ଡିଆ ପିନ୍ଧି ବସିଛନ୍ତି। ରାମ କୃଷ୍ଣମୃଗଚର୍ମ ଓ ବାଉଣୀ ବସନ ପିନ୍ଧି ବସିଥିଲେ, ଅଗ୍ନି ସମାନ ଦୀପ୍ତିମାନ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, ଚାରିପାଖରେ ଲୋକମାନେ ଘିରିଥିଲେ। ଭରତ ଦେଖିଲେ, ପୃଥିବୀର ଧର୍ମନାଥ, ସିଂହ ଭଳି କନ୍ଧ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାହୁ, ପଦ୍ମ ସମାନ ଚକ୍ଷୁ, ସାଗର ଦ୍ୱାରା ସୀମିତ ଭୂମିର ଶାସକ। ଦର୍ଭା ଘାସରେ ଛାଡ଼ି ଏକାନ୍ତରେ ବସିଥିବା ବ୍ରହ୍ମା ସମାନ ବିରାଟ୍ ରାମ, ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ଦେଖିଲେ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ଉତ୍ତମ ଭରତ ଶୋକ ଓ ବିୟୋଗରେ ଉତ୍କଣ୍ଠିତ ହୋଇ, ତୁରନ୍ତ ଆଗକୁ ଝାପିଲେ—କୈକେୟୀର ଧର୍ମପୁତ୍ର। ଶୋକରେ ତାଙ୍କର କଣ୍ଠ ଅଟୁକିଗଲା, ଲୁହାରେ ଜଣା ହୋଇ, ଏହିପରି କହିଲେ, “ଯିଏ ସମାଜରେ ଲୋକମାନେ ଉପସ୍ଥିତ ହୋଇ ସେବା କରୁଥିଲେ, ସେ ମୋ ଭାଇ ଏଠାରେ ଅରଣ୍ୟ ପଶୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବସିଛନ୍ତି। ଯିଏ ପୂର୍ବରୁ ଲକ୍ଷ ମୂଲ୍ୟର ଜାମା ପିନ୍ଧୁଥିଲେ, ସେ ଏଠାରେ ଧର୍ମ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରୁଛନ୍ତି, ମୃଗଚର୍ମ ପିନ୍ଧି। ଯିଏ ବିଭିନ୍ନ ସୁନ୍ଦର ଫୁଲର ମାଳା ପିନ୍ଧୁଥିଲେ, ସେ ଏଠାରେ ଜଟା ମୁଣ୍ଡିଆ ଉଠାଇଛନ୍ତି—କିପରି ରାଘବ ଏହା ସହିପାରିଛନ୍ତି? ଯିଏ ବିଧି ଅନୁସାରେ ବିଦିଧାନ କରି ଉପାର୍ଜିତ ପୁଣ୍ୟ ଥିଲେ, ସେ ଏଠାରେ ଶରୀର ଶ୍ରମରେ ଧର୍ମ ଚାହୁଛନ୍ତି। ଯିଏ ପୂର୍ବରୁ ଚନ୍ଦନ ଲେପିଥିଲେ, ଏବେ ଏହି ଉତ୍ତମ ଶରୀର କିପରି ଧୂଳିରେ ଢ଼କାଯାଇଛି? ମୋ ପାଇଁ, ରାମ ଆରାମର ଅଭ୍ୟସ୍ତ, ଏହି ଦୁଃଖକୁ ସହିଛନ୍ତି। ମୋ ନିରଦୟ ଜୀବନ ଉପରେ ଅନର୍ଥ।” ଏହିପରି ଶୋକରେ, ମାନ୍ୟ ମୁହଁ ଘମରେ ଭିଜିଥିଲା, ଭରତ କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି ରାମଙ୍କ ଚରଣ ଉପରେ ପଡ଼ିଲେ। ଦୁଃଖରେ ନିର୍ବଳ ଭରତ, “ଉତ୍ତମ” କହି ଏକଥି ଅନ୍ୟ କିଛି କହିପାରିଲେ ନାହିଁ। ଲୁହାରେ ଅଟୁକିଥିବା ଗଳାରେ, ଉଜ୍ୱଳ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି, ଏକଥି କହିପାରିଲେ ନାହିଁ, କେବଳ “ଉତ୍ତମ” ଚିତ୍କାର କରିଲେ। ଶତୃଘ୍ନ ମଧ୍ୟ କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି ରାମଙ୍କ ଚରଣ ଉପରେ ପଡ଼ିଲେ। ରାମ ଦୁଇ ଭାଇଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ତାଙ୍କର ଲୁହା ପୋଛି ଦେଲେ। ସୁମନ୍ତ୍ର ଓ ଗୁହା ସହିତ ରାଜପୁତ୍ରମାନେ ଅରଣ୍ୟରେ ଏକଠା ହେଲେ, ଯେଉଁପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର ଗ୍ରହ ମଧ୍ୟରେ ଶୁକ୍ର ଓ ବୃହସ୍ପତି ଏକଠା ହେଇଥିବା। ଏହି ରାଜାମାନେ, ଦ୍ୱିଜ ହାତୀ ସମାନ ଉଜ୍ୱଳ, ବଡ଼ ଅରଣ୍ୟରେ ଏକଠା ହେଲେ, ତପସ୍ବୀମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଆନନ୍ଦ ଛାଡ଼ି ଲୁହା ଝାଡ଼ିଲେ। ଏହିପରି ଉଜ୍ୱଳ ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଉନନବ୍ୱେ ସର୍ଗ ଶେଷ ହେଲା, ପ୍ରାଚୀନ ଓ ପବିତ୍ର ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣରେ। ଏହିପରି ଦୃଶ୍ୟରେ, ରାମ ଭରତଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଜଟା ଓ ବାଉଣୀ ପିନ୍ଧି, ହାତ ଜୋଡ଼ି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା, ଏକାନ୍ତରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତ ହେବା ସମାନ। କିପରି ଚିହ୍ନିବାକୁ ଅଟୁକିଲେ, ଭରତଙ୍କ ମୁହଁ ଶୁଣ୍ଡାର ଓ ଶରୀର କ୍ଷୀଣ, ରାମ ତାଙ୍କ ହାତ ଧରିଲେ। ରାଘବବଂଶୀ ରାମ ତାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡି ଘ୍ରାଣ କରି, ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ଭରତକୁ ଜଘନ୍ନ ପରେ ଉଠାଇ, ଆସ୍ଥାରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ତୁମର ପିତା କେଉଁଠି, ପ୍ରିୟ? ତୁମେ ଅରଣ୍ୟକୁ କିପରି ଆସିଲା? ସେ ଯାଏଁ ବଞ୍ଚିଛନ୍ତି, ତୁମେ ଏଠାରେ ଆସିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।” ଏହି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ ମୁଁ ଭରତକୁ ଦୂରରୁ ଆସୁଥିବା ଦେଖୁଛି; ଅରଣ୍ୟରେ ତାଙ୍କ ଦେଖା ଅଜଣା ଲାଗୁଛି—ପ୍ରିୟ, ତୁମେ କିପରି ଏଠାରେ ଆସିଛ?