ଭାରତ ଚିତ୍ରକୂଟର ଜଙ୍ଗଲ ମାଧ୍ୟମରେ ଚାଲିବା ସମୟରେ, ସେ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଦେଖିଲେ। ଗଛରେ ଝିଅଯାଉଥିବା କୁଶା ଘାସ ଓ ଚମଡ଼ାର ଜାମା ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେବାରୁ, ସେ ଏହାକୁ ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଉପସ୍ଥିତିର ପ୍ରମାଣ ଭାବେ ଚିହ୍ନିଲେ। ସେ ତାହାଁରେ ମହିଷ ଓ ହରିଣ ଚମଡ଼ାର ଗଢ଼ା ମାନେ ଗରମି ଦେବା ପାଇଁ ଥିବା ଦେଖିଲେ। ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଭାରତ ଆଗକୁ ଚାଲି, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଓ ସମସ୍ତ ମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ଭାବରେ କହିଲେ— “ମୁଁ ଭାବୁଛି ଆମେ ଭାରଦ୍ୱାଜ ଉଲ୍ଲେଖ କରିଥିବା ସ୍ଥାନକୁ ଆସିଗଲୁ; ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀ ଦୂର ନୁହେଁ। ଏହି ଚାଲିବା ଚିହ୍ନ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଏକ ଅସାଧାରଣ ସମୟରେ ପଥ ଚିହ୍ନିବା ପାଇଁ ଲଗାଇଥିବେ। ପାହାଡ଼ରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁଛି ଶୀଘ୍ର ହାତୀମାନଙ୍କର ଚାଲିବା ଚିହ୍ନ, ସେମାନେ ଏକାଉଁଠା ଉପରେ ଟ୍ରମ୍ପେଟିଂ କରୁଛନ୍ତି। ଏହି ଦୂର୍ଗମ ଆଗକୁ ଯାଉଥିବା ରାସ୍ତାରେ ଘନ ଧୂଁଆଁ ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁଛି—ଏହି ଦିନ ଦିନ ତପସ୍ବୀମାନେ ଅଗ୍ନିକୁ ଅର୍ପଣ କରୁଥିବା ସ୍ଥାନ। ଏଠାରେ ଆନନ୍ଦରେ ମୁଁ ମାନବ ସିଂହ ରାଘବଙ୍କୁ ଦେଖିବି, ଯିଏ ତାଙ୍କ ପୁର୍ବଜଙ୍କର ପୂଜା କରୁଛନ୍ତି, ମହା ଋଷି ପରି। କିଛି ସମୟ ପରେ, ରାଘବ ଚିତ୍ରକୂଟ ଓ ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀ ପାଖକୁ ପହଞ୍ଚି, ଲୋକମାନଙ୍କୁ କହିଲେ—‘ମାନବ ସିଂହ ପୃଥିବୀ ଉପରେ ବସିଛନ୍ତି, ବୀରମାନଙ୍କର ସ୍ଥାନରେ ଆନନ୍ଦ କରୁଛନ୍ତି; ଏହି ମହାପୁରୁଷ ପ୍ରାୟ ଏକା ଶୂନ୍ୟତାରେ ବସିଛନ୍ତି—ମୋ ଜନ୍ମ ଓ ଜୀବନ କିପରି ଦୁଃଖଦାୟକ!’ ଭାରତ ଦୁଃଖରେ କହିଲେ—‘ମୋ ପାଇଁ ଜଗତ୍ର ନାଥ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଘବ ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ହେଲେ; ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ଛାଡ଼ି ରାଘବ ଜଙ୍ଗଲରେ ବସିଛନ୍ତି। ଏହି ଦିନ ମୁଁ ଜଗତ୍ର ଦୂଷିତ ହୋଇ, ରାମ, ସୀତା, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମରେ ପଡ଼ି, ମୁଁ ତାଙ୍କ ଦୟା ଚାହିବି।’ ଏପରି ଦୁଃଖରେ ଜଙ୍ଗଲରେ ଭାରତ ଏକ ଭଲ ଓ ଶୁଭ ତଳ-ଘର ଦେଖିଲେ। ଏହି ଘର ଖୋଲା, ଶାଳ, ତାଳ, ଅଶ୍ୱକର୍ଣ୍ଣ ପତ୍ରରେ ଢ଼କା, କୁଶା ଘାସରେ ମୃଦୁ ଭାବେ ଶୋଭିତ, ଯଥେଷ୍ଟ ଯଜ୍ଞ ବେଦୀ ପରି। ଏଠାରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ବଜ୍ର ପରି ଦୃଢ଼, ସୁନା ଭାଗ ଥିବା, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଧନୁଷ ନିଆଁର ଶୋଭା ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁଛି, ଶତ୍ରୁ ନାଶକ ଅସ୍ତ୍ର ପରି। ଏଠାରେ ତୀରମାନେ ରବିର କିରଣ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, କୁଇଭରେ ରଖା, ସେମାନଙ୍କର ମୁହଁ ସର୍ପ ପରି ଦେଖାଯାଉଛି, ଏହି ଘର ସର୍ପ ଗୁହା ପରି ଦେଖାଯାଉଛି। ଘରଟି ରୂପା ଜାମା, କୃପାଣ, ସୁନା ଚିହ୍ନ ଥିବା ଢାଲରେ ଶୋଭିତ, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଉଛି। ଏଠାରେ ଚମକୁଥିବା ପୋନ୍ସିନ୍ ହାତମୁଁହା, ସୁନାରେ ଶୋଭିତ, ଅଜୟ ଶତ୍ରୁମାନେ ଚାରିପାଖରେ, ଏହି ଘର ଜଙ୍ଗଲ ଜନ୍ତୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସିଂହ ଗୁହା ପରି। ରାମଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ଭାରତ ଏକ ବଡ଼ ଯଜ୍ଞ ବେଦୀ ଦେଖିଲେ, ଯାହା ପୂର୍ବ ଓ ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି, ଶୁଭ ଅଗ୍ନିରେ ଦୀପ୍ତିମାନ। କିଛି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଦେଖି, ଭାରତ ତାଙ୍କ ଆଦର୍ଶ ଭାଇ ରାମଙ୍କୁ ତଳ-ଘରରେ ବସିଥିବା ଦେଖିଲେ, ଜଟା ମୁକୁଟ ପିନ୍ଧି। ରାମ ଶ୍ୟାମ କୃଷ୍ଣ ମୃଗଚର୍ମ ଓ ଭାଲ୍କଳ ପିନ୍ଧି, ଅଗ୍ନି ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ, ଚାରିପାଖରେ ବସିଛନ୍ତି। ସେ ଧର୍ମାତ୍ମା, ସିଂହ ପରି ଭୁଜା, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହାତ, ପଦ୍ମ ଦୃଷ୍ଟି, ସମୁଦ୍ର ପରି ଦେଶର ଶାସକ। ଦର୍ଭା ଘାସରେ ବସି, ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ, ନିତ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମା ପରି। ଭାରତ ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ଦୁଃଖ ଓ ବିଷାଦରେ ତଳ-ଘରକୁ ଦୌଡ଼ିଲେ, ଧର୍ମପରାୟଣ କୈକେୟୀପୁତ୍ର। ଦୁଃଖରେ ତାଙ୍କର କଣ୍ଠ ଅଟକିଗଲା, ଅଶ୍ରୁ ଭିତରେ କହିଲେ—‘ଯେଉଁ ଭାଇ ଆଗର ସଭାରେ ଲୋକମାନେ ଦେଖିଥିଲେ, ସେ ଏବେ ଜଙ୍ଗଲ ଜନ୍ତୁମାନେ ମଧ୍ୟରେ ବସିଛନ୍ତି। ଏହି ମହାତ୍ମା ଆଗର ହଜାର ମୂଲ୍ୟର ଜାମା ପିନ୍ଧିଥିଲେ, ଏବେ ମୃଗଚର୍ମ ରେ ଧର୍ମ କରୁଛନ୍ତି। ଫୁଲର ଅଲଙ୍କାର ପିନ୍ଧିଥିବା ରାଘବ ଏବେ ଜଟା ଭାର ବହିଛନ୍ତି—କିପରି ସହିପାରିଛନ୍ତି? ଯେଉଁ ମନ୍ତ୍ରାନୁସାରେ ଯଜ୍ଞ କରି ଆଗର ପୁଣ୍ୟ ସଂଗ୍ରହ କରିଥିଲେ, ଏବେ ଶରୀର ଦୁଃଖରେ ଧର୍ମ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛନ୍ତି। ଅନ୍ତିମ ସନ୍ଧୁରେ ଦେହ ଚନ୍ଦନ ଲେପ କରିଥିଲେ, ଏବେ ଦେହ ମାଟି ଭରିଛି—କିପରି ଏହି ଉତ୍ତମ ପୁରୁଷ ଏହା ସହିପାରିଛନ୍ତି? ମୋ ପାଇଁ ଆଗର ଶୁଭ ଜୀବନ ରାମ ଏହି ଦୁଃଖରେ ଆସିଛନ୍ତି। ମୋ ନିର୍ଦୟ ଜୀବନ ଉପରେ ଅପବାଦ।' ଏପରି ଦୁଃଖରେ ଭାରତ ତାଙ୍କର ପଦ୍ମମୁଖ ଘମ ରେ ଭିଜି, ରାମଙ୍କ ପାଦରେ ପଡ଼ି, ଅଶ୍ରୁରେ କାନ୍ଦିଲେ। ଦୁଃଖରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭାରତ ‘ଉତ୍ତମ’ କହି ଅଟକିଗଲେ, ଅଧିକ କହିପାରିଲେ ନାହିଁ। ଅଶ୍ରୁ ଅଟକି ଥିବା କଣ୍ଠରେ, ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି, ‘ଉତ୍ତମ’ କହି ଅପରି ଚୁପ ହେଲେ। ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ମଧ୍ୟ ରାମଙ୍କ ପାଦରେ ପଡ଼ି, କାନ୍ଦିଲେ; ରାମ ଦୁଇ ଭାଇଙ୍କୁ ଆଲିଂଗନ କରି, ତାଙ୍କର ଅଶ୍ରୁ ପୁଖିଦେଲେ। ସୁମନ୍ତ୍ର ଓ ଗୁହା ସହିତ, ରାଜପୁତ୍ରମାନେ ଜଙ୍ଗଲରେ ଏକାଠି ହେଲେ, ରବି-ଚନ୍ଦ୍ର ଶୁକ୍ର-ବୃହସ୍ପତି ପରି ଆକାଶରେ ଏକାଠି। ଏହି ରାଜାମାନେ ହାତୀ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଶୋଭାରେ ଜଙ୍ଗଲରେ ଏକାଠି ହେଲେ, ତାହା ଦେଖି ଜଙ୍ଗଲବାସୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖରେ ଅଶ୍ରୁ ତ୍ୟାଗ କରି ଆନନ୍ଦ ଛାଡ଼ିଦେଲେ। ଏପରି ଗୋପ୍ୟ ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଉନନବ୍ବେ ସର୍ଗ ଶେଷ ହେଲା। ପରେ, ରାମ ଭାରତଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ—ଜଟା ଓ ଭାଲ୍କଳ ପିନ୍ଧି, ହାତ ଜୋଡି, ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି—ବିପ୍ରଳୟ ସମୟର ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି। କିପରି ଭାଇଙ୍କୁ ଚିହ୍ନିବାକୁ ଶକ୍ତି ହେଲା, ଏହି ଶୋକାକୁଳ ଓ କ୍ଷୀଣ ଭାରତଙ୍କୁ ରାମ ତାଙ୍କର ବାହୁରେ ଧରିଲେ।