ଭାରତ ଚିତ୍ରକୁଟରେ ରାମଙ୍କ ଅଶ୍ରମ ଦିଗରେ ଯାଉଥିବାବେଳେ, ସେ ଘର ସାମ୍ନାରେ ଫାଟିଥିବା କାଠ ଏବଂ ଏକାଠି କରାଯାଇଥିବା ଫୁଲର ତଳ ଦେଖିଲେ। ଏଠି, ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଅଶ୍ରମ ଦେଖି, ଗଛରେ ଜଣା ପଡ଼ିଥିବା କୁଶ ଘାସର ବସ୍ତ୍ର ଦେଖି ସେମାନେ ଏଠି ଅଛନ୍ତି ବୋଲି ଚିହ୍ନିଲେ। ଅରଣ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ, ଭାରତ ବଡ଼ ବଡ଼ ଦେଖିଲେ ଯାହା ମୃଗ ଓ ମହିଷ ଚର୍ମରେ ତିଆରି ହୋଇଥିଲା, ଏହା ତାପ ଦେବା ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ହେଉଥିଲା। ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଭାରତ ଚାଲିବା ସମୟରେ ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ଭାବରେ ଶତୃଘ୍ନ ଓ ସମସ୍ତ ମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମୁଁ ଭାବୁଛି ଆମେ ସେଠି ପହଞ୍ଚିଗଲୁ, ଯାହା ବ୍ୟାସ ଭାରଦ୍ୱାଜ କହିଥିଲେ; ମୁଁ ଭାବୁଛି ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀ ଦୂରରେ ନୁହେଁ।” ଭାରତ କହିଲେ, “ଏହି ବସ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଉପରେ ବାନ୍ଧିଛନ୍ତି, ଏହା ଅସମୟରେ ଯାତ୍ରା କରିବା ପାଇଁ ପଥ ଚିହ୍ନ ଦେବାକୁ।” ସେଉଁଠି ପାହାଡ଼ ଉପରେ ଶୀଘ୍ର ହାତୀଙ୍କ ଚିହ୍ନ ଦେଖିଲେ, ସେମାନେ ଏକାଉଁଠି ଘୂରି ଘୂରି ଟ୍ରମ୍ପେଟ କରୁଥିଲେ। ଏଠି ଏକ ଗାଢ଼ ଧୂଆଁ ଦେଖିଲେ, ଯାଁଠି ତପସ୍ୱୀମାନେ ଅରଣ୍ୟରେ ନିତ୍ୟ ହୋମ କରିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି। ଭାରତ ଉଲ୍ଲାସିତ ଭାବରେ କହିଲେ, “ଏଠି ମୁଁ ମହାପୁରୁଷ ରାଘବଙ୍କୁ ଦେଖିବି, ଯିଏ ଜନମାନ୍ୟ ପୁରୁଷ ମଧ୍ୟରେ ବାଘ ସମାନ, ପିତୃପୂଜାର ନିୟମ ଅନୁସାରେ ପୂଜା କରିଥିବା ମହାତ୍ମା।” କିଛି ସମୟ ପରେ, ରାଘବ ଚିତ୍ରକୁଟ ଏବଂ ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀ ଆସି, ଜନମାନ୍ୟଙ୍କୁ କହିଲେ, “ପୁରୁଷ ମଧ୍ୟରେ ବାଘ ଭୂମିରେ ବସିଛନ୍ତି, ବୀରଙ୍କ ଆସନରେ ଆନନ୍ଦ କରୁଛନ୍ତି; ମହାପୁରୁଷ ଏକାକିତ୍ୱରେ ପ୍ରବେଶ କରିଛନ୍ତି—ମୋ ଜନ୍ମ ଓ ଜୀବନ ନିମିତ୍ତେ ଦୁଃଖ!” “ମୋ ଦ୍ୱାରା, ଦିପ୍ତିମାନ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଜଗତ୍ର ନାଥ ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଛନ୍ତି; ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ଛାଡ଼ି, ରାଘବ ଅରଣ୍ୟରେ ନିବାସ କରୁଛନ୍ତି।” “ଏହିପରି ଦୁଃଖରେ ଜଗତ୍ର ଦ୍ୱାରା ନିନ୍ଦିତ, ଆଜି ମୁଁ ରାମ, ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମରେ ପଡ଼ି, ମାନ୍ୟତା ଚାହିବି।” ଏପରି ଦୁଃଖରେ ଅରଣ୍ୟରେ କ୍ଷୋଭ ଜଣାଇ, ଦଶରଥପୁତ୍ର ଏକ ବଡ଼ ଶୁଭ ଓ ରୂପବନ୍ତ ଏକ ପତ୍ର ଘର ଦେଖିଲେ। ଏହା ବିଶାଳ, ସାଲ, ତାଳ ଓ ଅଶ୍ବକର୍ଣ୍ଣ ପତ୍ରରେ ଢ଼କା, କୁଶ ଘାସରେ ମୃଦୁ ଭାବରେ ବିଛା, ଯଥା ଯଜ୍ଞ ଅଲତାର ସମାନ। ଏହି ଘର ଇନ୍ଦ୍ର ଅସ୍ତ୍ର ସମାନ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ସୁନା ଭାଗ ଥିବା, ଶତ୍ରୁଦଳ ନାଶ କରିବା ଶକ୍ତି ଥିବା ଧନୁଷ ଦ୍ୱାରା ସଜିଥିଲା। ଏହି ଘର ତୀର, ରବିକିରଣ ସମାନ ଦୀପ୍ତିମାନ, କ୍ୱିଭରରେ ରଖା, ସରପ ଘର ସମାନ ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ଏହି ଘର ରୂପା ଉପରେ ଶୋଭିତ ବସ୍ତ୍ର, କଟାରି, ସୁନା ଚିହ୍ନ ଥିବା ଢାଲ ଦ୍ୱାରା ଚମକୁଥିଲା। ସୁନା ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ବିଚିତ୍ର ଗୋହିରି ଚର୍ମର ହସ୍ତମୁଦ୍ରା ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ଏହା ଜଙ୍ଗଲ ଜନ୍ତୁମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସିଂହ ଗୁଫା ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ଭାରତ ରାମଙ୍କ ଘରରେ ଦେଖିଲେ ଏକ ବିଶାଳ ଅଗ୍ନିକୁଣ୍ଡ, ଉତ୍ତର ଓ ପୂର୍ବ ଦିଗ ଦେଖି, ଶୁଭ ଅଗ୍ନି ଜ୍ୱଳିଥିଲା। କିଛି ସମୟ ଦେଖିବା ପରେ, ଭାରତ ଦେଖିଲେ ତାଙ୍କ ପ୍ରଭୁ ଭାଇ ରାମ ଘରରେ ବସିଛନ୍ତି, ଜଟା ମୁକୁଟ ପିନ୍ଧିଥିବା। ରାମ କଳା କୃଷ୍ଣମୃଗ ଚର୍ମ ଓ ଭାଲି ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ଅଗ୍ନି ସମାନ ଚମକୁଥିବା ଭଳି ଚାରିଦିଗରେ ବସିଥିଲେ। ଭାରତ ଦେଖିଲେ ଧରାର ଧର୍ମାତ୍ମା ନାଥ, ସିଂହ ସମାନ କନ୍ଧ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାହୁ, ପଦ୍ମ ସମାନ ଚକ୍ଷୁ, ସମୁଦ୍ର ଦ୍ୱାରା ବାଉଣ୍ଡ ଭୂମିର ଶାସକ। ସେ ବିଶାଳ ବାହୁ ନିୟେ, ଦର୍ଭ ଘାସରେ ବିଛା ଭୂମିରେ, ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହ ବସିଥିଲେ, ଚିରଯୁବା ବ୍ରହ୍ମା ସମାନ। ଏପରି ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି, ଭାରତ ବିଶେଷ କ୍ଷୋଭ ଓ ଦୁଃଖରେ ଆବେଶିତ, ଚିତ୍ରକୁଟରେ ତୁରନ୍ତ ଲଗିଗଲେ—ଧର୍ମାତ୍ମା କୈକେୟୀପୁତ୍ର। ଭାରତ ଦୁଃଖରେ ଅଶ୍ରୁଭାରିତ କଣ୍ଠରେ, ମନ୍ତ୍ରଣା ଦେଇପାରିଲେନି, ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି କହିଲେ, “ଯିଏ ପୂର୍ବରୁ ସଭାରେ ଚାଲିଥିଲେ, ସେ ଆଜି ଜଙ୍ଗଲ ଜନ୍ତୁମାନେ ମଧ୍ୟରେ ବସିଛନ୍ତି—ମୋ ଭାଇ। ଯିଏ ପୂର୍ବରୁ ଅନେକ ମୂଲ୍ୟବାନ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଥିଲେ, ସେ ଆଜି ମୃଗଚର୍ମ ପିନ୍ଧି ଧର୍ମ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରୁଛନ୍ତି। ଯିଏ ପୂର୍ବରୁ ସୁନ୍ଦର ମାଳା ପିନ୍ଧିଥିଲେ, ସେ ଆଜି ଭାରୀ ଜଟା ପିନ୍ଧିଛନ୍ତି—ରାଘବ କିପରି ଏହି ଦୁଃଖ ସହିଛନ୍ତି? ଯିଏ ପୂର୍ବରୁ ବିଧିମାନ୍ୟ ଯଜ୍ଞ କରି ଫଳ ଆର୍ଜନ କରିଥିଲେ, ସେ ଆଜି ଶରୀର ଦୁଃଖ ଦ୍ୱାରା ଧର୍ମ ଚାହୁଛନ୍ତି। ଯିଏ ପୂର୍ବରୁ ଚନ୍ଦନ ଲେପିଥିଲେ, ସେ ଆଜି ମାଟି ଦ୍ୱାରା ଢ଼କା—ଏହି ମହାପୁରୁଷ କିପରି ଏହା ସହିଛନ୍ତି? ମୋ ଦ୍ୱାରା, ରାମ ଯିଏ ସୁଖରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ, ଏହି ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି। ମୋ ନିର୍ଦୟ ଜୀବନ ଉପରେ ନିନ୍ଦା!” ଏପରି ଦୁଃଖରେ ଅଶ୍ରୁରେ ଭିଜା ପଦ୍ମମୁଖ ଭାରତ, ରାମଙ୍କ ପାଦରେ ପଡ଼ିଲେ। ଦୁଃଖ ରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭାରତ, କେବଳ “ଆର୍ୟ” ଏକଥି କହି, ଅନ୍ୟ କିଛି କହିପାରିଲେନି। ଅଶ୍ରୁରେ ଅଟକିଥିବା କଣ୍ଠରେ, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି, ଭାରତ କେବଳ “ଆର୍ୟ” କହିପାରିଲେ, ଅନ୍ୟ କିଛି କହିପାରିଲେନି। ଶତୃଘ୍ନ ମଧ୍ୟ ଅଶ୍ରୁ ଭିଜା ଭାବରେ ରାମଙ୍କ ପାଦରେ ପଡ଼ିଲେ। ରାମ ଦୁଇଭାଇଁଙ୍କୁ ଆଲିଂଗନ କରି, ତାଙ୍କ ଅଶ୍ରୁ ପୁଞ୍ଚିଦେଲେ। ସୁମନ୍ତ୍ର ଓ ଗୁହା ସହିତ, ରାଜପୁତ୍ରମାନେ ଅରଣ୍ୟରେ ଏକାଠି ହେଲେ, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର ଗ୍ରହ ମଧ୍ୟରେ ଶୁକ୍ର ଓ ବୃହସ୍ପତି ଏକାଠି ହୁଅନ୍ତି। ଏହି ରାଜନ୍ତ୍ରମାନେ, ଦୀପ୍ତିମାନ ହାତୀ ସମାନ, ବଡ଼ ଅରଣ୍ୟରେ ଏକାଠି ହେଲେ, ତପସ୍ୱୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଶ୍ରୁ ଛାଡ଼ି ଆନନ୍ଦ ଛାଡ଼ି ଦେଲେ। ଏପରି ଗୌରବମୟ ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଉନନବ୍ୱତି ସର୍ଗର ଶେଷ ହେଲା, ପୁରାତନ ଓ ପବିତ୍ର ରାମାୟଣରେ ବାଲ୍ମୀକି ରଚିତ। ରାମ ଭାରତଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଜଟା ଓ ଭାଲି ବସ୍ତ୍ରରେ ଢ଼କା, ହାତ ଜୋଡି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଯୁଗ ଶେଷରେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା।