ଭରତ ଚିତ୍ରକୂଟରେ ଯାଉଥିବାବେଳେ, ସେ ଦେଖିଲେ ତାଙ୍କ ଭାଇ ରାମଙ୍କ ରାଗ୍ୟା ତଳ ଘର ଏବଂ ତପସ୍ୱୀମାନଙ୍କ ନିବାସ ଅଞ୍ଚଳ। ଘର ପ୍ରମୁଖ ଦିଗରେ, ଭରତ ଦେଖିଲେ ଫାଡ଼ି ଦିଆଯାଇଥିବା କାଠ ଏବଂ ଫୁଲର ତଳ। ସେ ଦେଖିଲେ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କର ଆଶ୍ରମ, ଯେଉଁଠାରେ କୁଶ ଘାସର ବସ୍ତ୍ର ଗଛରେ ଛଡ଼ାଯାଇଛି—ଏହା ଦେଖି ତାଙ୍କର ଉପସ୍ଥିତି ଚିହ୍ନିଲେ। ଏହି ଜଙ୍ଗଲରେ, ଭରତ ଦେଖିଲେ ହରିଣ ଓ ମହିଷ ଚର୍ମର ତଳ ଦେଇ ତାପ ପାଇଁ ତିଆରି କରାଯାଇଥିବା ଏକ ଏକ ମହା ପାଇଲ। ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଭରତ ଆଗକୁ ଯାଉଥିବାବେଳେ, ସେ ଆତ୍ମବିଶ୍ୱାସରେ ଶତୃଘ୍ନ ଓ ସମସ୍ତ ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କୁ କହିଲେ—“ମୁଁ ଭାବୁଛି ଆମେ ଭରଦ୍ୱାଜ ଉଲ୍ଲେଖ କରିଥିବା ସ୍ଥାନକୁ ପହଞ୍ଚିଛୁ; ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀ ଏଠାରେ ଦୂର ନୁହେଁ।” “ଏଠି ଉପରେ ଛଡ଼ାଯାଇଥିବା ବର୍କ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଦ୍ୱାରା ରାସ୍ତା ଚିହ୍ନା ପାଇଁ ରଖାଯାଇଛି; ସେମାନେ ବିରଳ ସମୟରେ ଯାତ୍ରା କରିବାକୁ ଚାହିଁଥିଲେ।” “ଏଠି ପାହାଡ଼ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁଛି ଶୀଘ୍ର ହାତୀମାନଙ୍କର ପଦ ଚିହ୍ନ, ସେମାନେ ଏକାଉଁଠାଉଁ ଘୂରି ତାଲ ଦେଉଛନ୍ତି।” “ଏହି ମାର୍ଗରେ ଗଢ଼ି ଏବଂ ଗାଢ଼ ଧୂଆଁ ଦେଖାଯାଉଛି, ଯେଉଁଠାରେ ତପସ୍ୱୀମାନେ ସଦା ଅର୍ପଣ କରିବାକୁ ଚାହିଁଥିଲେ।” “ଏଠି ମୁଁ ଆନନ୍ଦରେ ମହାପୁରୁଷ ରାଘବଙ୍କୁ ଦେଖିବି, ଯେଉଁଠାରେ ସେ ପିତୃପୂଜା କରୁଛନ୍ତି, ଏକ ମହା ଋଷି ପରି।” ଅଳ୍ପ ସମୟ ପରେ, ରାଘବ ଚିତ୍ରକୂଟ ପହଞ୍ଚିଲେ ଏବଂ ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀରେ ଆସି, ଲୋକମାନଙ୍କୁ କହିଲେ—“ମହାପୁରୁଷ ଭୂମିରେ ବସିଛନ୍ତି, ନାୟକମାନଙ୍କର ଆସନରେ ଆନନ୍ଦ କରୁଛନ୍ତି; ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କର ନାୟକ ଏକାନ୍ତରେ ପ୍ରବେଶ କରିଛନ୍ତି—ହାଁ, ମୋ ଜନ୍ମ ଓ ଜୀବନ!” “ମୋ ପାଇଁ, ଜଗତ୍ର ନାଥ, ଦୀପ୍ତିମାନ ଓ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ, ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି; ସମସ୍ତ ଇଛା ଛାଡ଼ି ରାଘବ ଜଙ୍ଗଲରେ ରହୁଛନ୍ତି।” “ଏପରି ଜଗତ୍ ଦ୍ୱାରା ଦୋଷାରୋପିତ, ଆଜି ମୁଁ ରାମ, ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମରେ ପଡ଼ି ଖ୍ଷମା ଚାହିବି।” ଏପରି କ୍ଷୁଦ୍ର ଜଙ୍ଗଲରେ ଶୋକରେ ଶୋକାକୁଳ ଭରତ ଦେଖିଲେ ଏକ ବଡ଼ ଶୁଭ ଓ ସୁନ୍ଦର ପତ୍ର ଘର, ଯାହା ସାଳ, ତାଳ, ଅଶ୍ୱକର୍ଣ୍ଣ ପତ୍ରରେ ଢ଼କାଯାଇଛି, କୁଶ ଘାସରେ ମୃଦୁ ଭାବରେ ବିଛାଯାଇଛି—ଏକ ଯଜ୍ଞ ବେଦି ପରି। ଏଠି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଅସ୍ତ୍ର ପରି ଧନୁଷ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ସୁନ୍ଦର ସୁନା ଭାଗ, ଶତ୍ରୁ ନାଶକ ଅସ୍ତ୍ରର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତାରେ ଶୋଭିତ। ଶସ୍ତ୍ର ଏବଂ ତୀର ଏଠି ରଖାଯାଇଛି, ସୂର୍ଯ୍ୟ କିରଣ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ, କୁଇଭରେ ରଖାଯାଇଛି, ସାପ ପରି ମୁହଁ ଦେଖାଯାଉଛି, ଏହା ସାପ ଗୁହା ପରି ଦେଖାଯାଉଛି। ଚାନ୍ଦି ଅସ୍ତ୍ର, ତଳୱାର, ଏବଂ ସୁନା ଚିହ୍ନ ଥିବା ଢାଲ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ଏହା ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତାରେ ଦୀପ୍ତିମାନ। ସୁନା ଲିଜାର୍ଡ ଚର୍ମର ହାତମୁଁଡା ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ଅଜୟ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କର ଚାରିପାଖରେ, ଏହା ଜଙ୍ଗଲ ଜନ୍ତୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସିଂହ ଗୁହା ପରି। ଭରତ ଦେଖିଲେ ରାମଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ପୂର୍ବ ଓ ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରିଥିବା ବଡ଼ ଯଜ୍ଞ ବେଦି, ଶୁଭ ଅଗ୍ନିରେ ଦୀପ୍ତିମାନ। ତିନି ଦିଘି ଦେଖିବା ପରେ, ଭରତ ଦେଖିଲେ ତାଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାଇ ରାମ, ଘର ଭିତରେ ଜଟା ମୁକୁଟ ପିନ୍ଧି ବସିଛନ୍ତି। ରାମ ଦେଖିଲେ କଳା କୃଷ୍ଣମୃଗ ଚର୍ମ ଓ ବର୍କ ବସ୍ତ୍ରରେ ଶୋଭିତ, ଅଗ୍ନି ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ, ଚାରିପାଖରେ ଲୋକମାନେ। ସେ ଦେଖିଲେ ଧରାର ଧର୍ମପାଳକ, ସିଂହ ପରି ଶୋଭିତ କନ୍ଧ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହାତ, ପଦ୍ମ ପରି ଚକ୍ଷୁ, ସମୁଦ୍ର ସୀମାରେ ରାଜ୍ୟ କରୁଥିବା ଶାସକ। ଦର୍ଭ ଘାସରେ ବିଛାଯାଇଥିବା ଭୂମିରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହାତରେ ବସିଛନ୍ତି, ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସହିତ। ଏହା ଦେଖି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭରତ, ଦୁଃଖ ଓ ଶୋକରେ ଭରି, ତୁରନ୍ତ ରାମଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ—ଧର୍ମନିଷ୍ଠ କୈକେୟୀପୁତ୍ର। ଦୁଃଖରେ ଭରି, ଶବ୍ଦ ଅଟକି, ଶୋକରେ ଉଚ୍ଚ୍ୱାସ କରି, ଭରତ କହିଲେ—“ଯେଉଁ ଥିଲେ ସଭାରେ ସମ୍ମାନିତ, ସେ ଆଜି ଜଙ୍ଗଲ ଜନ୍ତୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବସିଛନ୍ତି—ମୋ ଭାଇ। ଯେଉଁ ଥିଲେ ଅନେକ ମୂଲ୍ୟବାନ ବସ୍ତ୍ରରେ ଶୋଭିତ, ସେ ଆଜି ମୃଗଚର୍ମରେ ଧର୍ମ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରୁଛନ୍ତି। ଯେଉଁ ଥିଲେ ସୁନ୍ଦର ମାଳାରେ ଶୋଭିତ, ସେ ଆଜି ଜଟା ଭାର ଉଠାଇଛନ୍ତି—ରାଘବ କିପରି ଏହା ସହିଛନ୍ତି? ଯେଉଁ ଥିଲେ ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ଉପାର୍ଜିତ ପୁଣ୍ୟରେ ଶୋଭିତ, ସେ ଆଜି ଦେହ ଦୁଃଖରେ ଧର୍ମ ଖୋଜୁଛନ୍ତି। ଯେଉଁ ଥିଲେ ଚନ୍ଦନ ଲେପରେ ଶୋଭିତ, ସେ ଆଜି ଦେହ ଧୂଳିରେ ଢ଼କାଯାଇଛନ୍ତି। ମୋ ପାଇଁ ରାମ, ସୁଖରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ, ଏହି ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି। ମୋ ନିଷ୍ଠୁର ଜୀବନ, ଜଗତ୍ର ଦ୍ୱାରା ନିନ୍ଦିତ।” ଏପରି ଦୁଃଖରେ ଅଶ୍ରୁପାତ କରି, ମୁହଁ ପଦ୍ମ ପରି ଘମରେ ଭିଜା, ଭରତ ରାମଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମରେ ପଡ଼ିଲେ। ଦୁଃଖରେ ଭରି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭରତ ଏକବାର “ମହାପୁରୁଷ” କହି, ଅଧିକ କହିପାରିଲେ ନାହିଁ। ଅଶ୍ରୁ ଦ୍ୱାରା ଗଳା ଅଟକି, ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି, “ମହାପୁରୁଷ” ଚିତ୍କାର କରି, ଅଧିକ କହିପାରିଲେ ନାହିଁ। ଶତୃଘ୍ନ ମଧ୍ୟ ଅଶ୍ରୁପାତ କରି, ରାମଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମରେ ନମିଲେ। ରାମ ଦୁଇଁଭାଇଙ୍କୁ ଆଲିଂଗନ କରି, ତାଙ୍କ ଅଶ୍ରୁ ପୁଞ୍ଜିଲେ। ଏପରି, ସୁମନ୍ତ୍ର ଓ ଗୁହା ସହିତ, ରାଜକୁମାରମାନେ ଜଙ୍ଗଲରେ ଏକଠା ହେଲେ—ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର ଶୁକ୍ର ଓ ବୃହସ୍ପତି ସହିତ ଆକାଶରେ ଏକଠା ହେବା ପରି। ଏହି ରାଜାମାନେ, ଶୋଭିତ ହାତୀମାନଙ୍କ ପରି, ବଡ଼ ଜଙ୍ଗଲରେ ଏକଠା ହେଲେ, ତପସ୍ୱୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହା ଦେଖି ଅନନ୍ଦ ଛାଡ଼ି ଅଶ୍ରୁପାତ କଲେ। ଏପରି, ଶ୍ରୀମୟ ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଉନନବ୍ବେ ସର୍ଗ, ପ୍ରାଚୀନ ଓ ପବିତ୍ର ରାମାୟଣ ଯାହା ମହାକବି ବାଲ୍ମୀକି ରଚିଛନ୍ତି, ଏଠି ଶେଷ ହେଲା।