ଉତ୍ତମ ବକ୍ତା ଭାରତ, ଅପରିମିତ ମନୋବଳ ସହ ଚିତ୍ରକୂଟ ପାହାଡ଼ର ଢାଳରେ ଥିବା ବୃକ୍ଷମାଳା ମଧ୍ୟରୁ ଯାଉଥିଲେ, ସେଠାରେ ତଳେ ମୂଳ ଦେଖିବା ପୁନଃ ପୁନଃ ହେଉନଥିଲା, କାରଣ ସେ ଏତେ ନିକଟ ଥିଲେ। ଏହିପରି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ଭାରତ ଏବଂ ତାଙ୍କ ସହଯାତ୍ରୀମାନେ ଭାବୁଡ଼ିଯାଇଲେ, ମନେ କଲେ—‘ଏଠାରେ ରାମ ଅଛନ୍ତି’, ମନେ ହେଲା ଯେଉଁପରି ଜଣେ ଦୁର୍ଲଭ ନଦୀର ଅପାର ପାରକୁ ପହଞ୍ଚିଯାଇଛନ୍ତି। ତାପରେ, ଚିତ୍ରକୂଟ ପାହାଡ଼ ଉପରେ, ଯେଉଁଠି ରାମଙ୍କର ଆଶ୍ରମ ବିଶ୍ରୁତ ହୋଇଥିଲା ଏବଂ ଯେଉଁଠି ପବିତ୍ର ଋଷିମାନେ ବାସ କରନ୍ତି, ସେଠାକୁ ମହାତ୍ମା ଭାରତ, ଗୁହାଙ୍କ ସହ ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ଚାଲିଗଲେ, ସେମାନଙ୍କ ସେନାକୁ ଠିକ୍ ଭାବେ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରି। ଏହିପରି ଉତ୍କଳନାତ୍ମକ ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଅଠାନବେଁ ସର୍ଗ ଏଠି ସମାପ୍ତ ହୁଏ। ସେନା ଶାନ୍ତ ହେବା ପରେ, ଉତ୍ସୁକ ଭାରତ ତାଙ୍କ ଭାଇଙ୍କୁ ଦେଖିବା ପାଇଁ ଆଗକୁ ଯାଇ, ଶତୃଘ୍ନଙ୍କୁ ପଥ ଦେଖାଇଲେ। ସେ ମୁନି ଵଶିଷ୍ଠଙ୍କୁ ଦୂତି ଦେଇ କହିଲେ—‘ଦ୍ରୁତ ଆମ ମାତାଙ୍କୁ ଆଣ’, ଏବଂ ବଡ଼ମାନ୍ୟମାନେ ପ୍ରତି ଭକ୍ତି ସହିତ ଶୀଘ୍ର ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲେ। ସୁମନ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ ଶତୃଘ୍ନଙ୍କ ପଛେ ପଛେ ଯାଉଥିଲେ, କାରଣ ଭାରତ ଏବଂ ସେ ଉଭୟ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଅତି ଉତ୍ସୁକ ଥିଲେ। ଭାରତ ଯିବା ସମୟରେ ତାଙ୍କ ଭାଇଙ୍କ ପତ୍ରକୁଟି ଏବଂ ତପସ୍ଵୀମାନଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଏହି ଆଶ୍ରମ ଦେଖିଲେ। ସେଠାରେ, କୁଟିର ସାମ୍ନାରେ ଚିରା ଲକଡ଼ି ଏବଂ ଫୁଲର ଢେର ଦେଖିଲେ। ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ଏବଂ ତାଙ୍କର ଉପସ୍ଥିତି ଚିହ୍ନିଲେ, କାରଣ ଗଛରେ ଝୁଲାଯାଇଥିବା କୁଶ ମୁଣ୍ଡାପରିଧାନ ଦେଖିଲେ। ସେଠାରେ ମନ୍ଦିର ମଧ୍ୟରେ ମହା ହରିଣ ଓ ମହିଷ ଚର୍ମର ଢେର ଦେଖିଲେ, ଯାହା ତାପସ୍ଵୀମାନେ ଶୀତରୁକ୍ତି ପାଇଁ ରଖିଥିଲେ। ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭାରତ ଏହିପରି ଯିବା ସମୟରେ ଆତ୍ମବିଶ୍ୱାସରେ ଶତୃଘ୍ନ ଓ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ—‘ମୋ ମନେ ହେଉଛି ଆମେ ସେଠାକୁ ପହଞ୍ଚିଛୁ ଯାହା ବ୍ୟାସ ଭୃଗୁମୁନି ଉଲ୍ଲେଖ କରିଥିଲେ; ମନେ ହେଉଛି ମଣ୍ଡାକିନୀ ନଦୀ ଏଠାରୁ ଦୂର ନୁହେଁ।’ ‘ଏହି ଚିରା ପତ୍ର ପରିଧାନ ଉପରେ ଯେଉଁଠି ଉଁଚରେ ବାନ୍ଧାଯାଇଛି, ଏହି ନିଶ୍ଚୟ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଦ୍ୱାରା ରାସ୍ତା ଚିହ୍ନା ପାଇଁ ରଖାଯାଇଛି, କାରଣ ସେ ଅସାଧାରଣ ସମୟରେ ଯାତ୍ରା କରିବାକୁ ଚାହାଁଥିଲେ।’ ‘ପାହାଡ଼ ଢାଳରେ ଏଠି ଦେଖ, ଶୀଘ୍ର ଗତିର ଗଜମାନେ ତାଙ୍କ ମହା ଦନ୍ତ ସହ ଚାଲିଯାଉଛନ୍ତି।’ ‘ଏହି ଗାଢ଼ ଧୂଆଁ ଯାଉଥିବା ପଥରେ ଉଠୁଛି, ଯେଉଁଠି ତପସ୍ଵୀମାନେ ନିତ୍ୟ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର କରନ୍ତି।’ ‘ଏଠି ଆସି, ମୁଁ ମହାପୁରୁଷ ରାଘବଙ୍କୁ ଦେଖିବି, ସେ ପୌରୁଷର ମଧ୍ୟରେ ବ୍ୟାଘ୍ର, ପୂର୍ବଜମାନେଙ୍କ ଆଚରଣ କରନ୍ତି, ମହା ଋଷି ପରି।’ ଏପରି କହି, କିଛି ସମୟ ପରେ, ରାଘବ ଚିତ୍ରକୂଟ ଏବଂ ମଣ୍ଡାକିନୀ ନଦୀ ପାଖକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ସେ ଲୋକମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ—‘ପୁରୁଷମଧ୍ୟରେ ବ୍ୟାଘ୍ର ଭୂମିରେ ବସିଛନ୍ତି, ବୀରମାନେ ଯେଉଁ ସ୍ଥାନରେ ବସନ୍ତି, ସେଠି ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରୁଛନ୍ତି; ନରେଶ ଏକାକୀତ୍ୱକୁ ଅଙ୍ଗୀକାର କରିଛନ୍ତି—ହାୟ ମୋର ଜନ୍ମ ଓ ଜୀବନ!’ ‘ମୋ ଦୋଷରେ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜଗତର ନାଥ, ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଓ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ରାଘବ ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଛନ୍ତି; ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ତ୍ୟାଗ କରି ଅରଣ୍ୟରେ ବାସ କରୁଛନ୍ତି।’ ‘ଏପରି ଭାବେ, ଆଜି ମୁଁ ରାମ, ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମରେ ପଡ଼ି, ସମସ୍ତ ଦୁଃଖର ଦାୟିତ୍ୱ ନେଇ, କ୍ଷମା ଚାହିବି।’ ଏପରି ବିଳାପ କରି, ଦଶରଥନନ୍ଦନ ଭାରତ ଅରଣ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ବଡ଼, ଶୁଭ୍ର, ଶୋଭାମୟ ପତ୍ରକୁଟି ଦେଖିଲେ। ଏହି କୁଟି ବିଶାଳ ଥିଲା, ସାଳ, ତାଳ, ଅଶ୍ୱକର୍ଣ୍ଣ ପତ୍ରରେ ଢାକା, କୁଶ ଘାସରେ ମୃଦୁ ଛାଉଣି, ଯେଉଁପରି ଯଜ୍ଞବେଦିକା ତିଆରି ହୋଇଛି। ସେଠି ଇନ୍ଦ୍ରର ବଜ୍ର ପରି ଦୃଢ଼ ଏବଂ ସୁନା ମୁଣ୍ଡା ଧନୁଷ, ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ଏବଂ ଶତ୍ରୁବିନାଶୀ ଶସ୍ତ୍ର ଦେଖିଲେ। ତୀରମାନେ ରବିକିରଣ ପରି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଏବଂ ତେଜସ୍ୱୀ, ତୀରଦଣ୍ଡରେ ରଖାଯାଇଛି, ସେମାନଙ୍କର ମୁହଁ ସର୍ପ ପରି ଚମକୁଛି, ଯେଉଁପରି ସର୍ପଗୃହ ଅନୁଭୂତି ଦେଉଛି। ରୂପା ଚିରା ଓ ତଳୱାର, ସୁନା ଚିହ୍ନ ଥିବା ଢାଲ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ସେଠି ପ୍ରଭା ଚମକୁଛି। ସୁନା ଭୂଷିତ ଗୋହର ଚମଡ଼ିର ହସ୍ତମୂଦ୍ରିକା ଏବଂ ଅଜୟ ଶତ୍ରୁମାନେ ଘିରିଥିବା, ଏହା ଜଙ୍ଗଳ ମଧ୍ୟରେ ସିଂହ ଗୁହା ପରି ଦେଖାଯାଉଛି। ଭାରତ ରାମଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ଏକ ବିସ୍ତୃତ ଏବଂ ଶୁଭ୍ର ବେଦିକା ଦେଖିଲେ, ଯାହା ପୂର୍ବ ଓ ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରିଛି, ଅଗ୍ନିର ତେଜରେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍। କିଛି ଖ୍ଷଣ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଇ, ଭାରତ ତାଙ୍କ ପ୍ରଣମ୍ୟ ଭାଇ ରାମଙ୍କୁ ପତ୍ରକୁଟିରେ ଜଟାମୁକୁଟ ଧାରଣ କରି ବସିଥିବା ଦେଖିଲେ। ତିନିଏ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଯିଏ କଳା କୃଷ୍ଣମୃଗଚର୍ମ ଓ ଚିରା ପରିଧାନ କରିଛନ୍ତି, ଅଗ୍ନି ପରି ତେଜସ୍ୱୀ, ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଚାରିପାଖରେ ବସିଛନ୍ତି। ସେ ଧରାଧୀପତି, ସିଂହ ସମାନ୍ଦ ଭୁଜା, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାହୁ, ପଦ୍ମନୟନ, ସମୁଦ୍ରପରିବେଷ୍ଟିତ ଭୂମିର ଶାସକ। ସେ ଦର୍ଭ ଘାସରେ ପିଛାଉଥିବା ଭୂମିରେ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାହୁ ସହ ବ୍ରହ୍ମା ପରି, ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସହ ବସିଛନ୍ତି। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ଭାରତ ବିଶାଦ ଓ ଦୁଃଖରେ ବିହ୍ୱଳ ହୋଇ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ କୈକେୟୀପୁତ୍ର ଆଗକୁ ଦୌଡ଼ିଲେ। ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ଦୁଃଖରେ ଅତିବେଗ, ଶୋକରେ ଗଳା ଭରି ଆଖିରେ ଲୁହ ଆସିଗଲା, ନିଜକୁ ଆଟକାଇପାରିଲେନି, ଏବଂ କହିଲେ—‘ଯିଏ ପୂର୍ବେ ସମାଜରେ ସମ୍ମାନ ପାଉଥିଲେ, ସେ ଆଜି ଜଙ୍ଗଳ ଜନ୍ତୁମାନେ ମଧ୍ୟରେ ବସିଛନ୍ତି—ମୋର ଭାଇ!’ ‘ଯିଏ ପୂର୍ବେ ହଜାର ହଜାର ମୂଲ୍ୟର ଚିରା ପରିଧାନ କରୁଥିଲେ, ସେ ଆଜି ଏଠି ମୃଗଚର୍ମ ପିନ୍ଧି ଧର୍ମ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରୁଛନ୍ତି।’ ‘ଯିଏ ପୂର୍ବେ ବିଭିନ୍ନ ଶୋଭାମୟ ମାଳା ପିନ୍ଧୁଥିଲେ, ସେ ଆଜି ଏହି ଭାରୀ ଜଟାଧାରଣ କରିଛନ୍ତି—କିପରି ରାଘବ ଏହା ସହିପାରୁଛନ୍ତି?’ ‘ଯିଏ ବେଦମାନ୍ୟ ପ୍ରକାରେ ଯଜ୍ଞ କରି ପୁଣ୍ୟ ସଂଚୟ କରିଥିଲେ, ସେ ଏବେ ଦେହ ଦୁଃଖରେ ଧର୍ମ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରୁଛନ୍ତି।’ ‘ଯିଏଙ୍କର ଦେହ ପୂର୍ବେ ଚନ୍ଦନରେ ଅଙ୍ଗରାଗିତ ହୋଇଥିଲା, ସେ ନବଲ ଏହି ମହାପୁରୁଷଙ୍କ ଦେହ ଏବେ ଧୂଳିରେ ଢାକା।