ଭାରତ, ମହାପୁରୁଷ ଓ ଶୂରବାହୁ, ଏଭଳି କହିବା ପରେ ପଦେ ପଦେ ବଡ଼ ଅରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେ, ସବୁଠୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବକ୍ତା, ପାହାଡ଼ ଢାଳରେ ଅନେକ ଗଛମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଯାଉଥିବା ବେଳେ ତାଙ୍କ ଉପର ଫୁଲରେ ଭରିଥିଲା। ଏପରି ନିକଟତାରେ ଯିବାରୁ ମୂଳମାନେ ପୁଣି ପୁଣି ଦେଖିବା ଦରକାର ହେଲା ନାହିଁ। ଏହିପରି ଅବସ୍ଥାରେ, ଭାରତ ଓ ତାଙ୍କ ସହଯାତ୍ରୀମାନେ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅବାକ୍ ହେଇଗଲେ, ଯେପରି ଜଣେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ ଜଳର ଅପାର ପାରକୁ ପହଞ୍ଚିଥାଏ। ଏହା ପରେ, ଚିତ୍ରକୂଟ ପାହାଡ଼ରେ ଥିବା ରାମଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ବିଷୟରେ ଶୁଣି, ସେଠି ତପସ୍ବୀମାନେ ବସବାସ କରୁଥିବା ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ, ମହାତ୍ମା ଭାରତ ଗୁହଙ୍କ ସହ ତାଙ୍କ ସେନାକୁ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ କରି ଶୀଘ୍ର ସେଠାକୁ ଗଲେ। ଏଭଳି ଘଟଣା ସହିତ ଅଯୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଅଠାନବେ ସର୍ଗ ଶେଷ ହେଲା। ସେନା ଶାନ୍ତ ହୋଇଯିବା ପରେ, ଉତ୍ସାହିତ ଭାରତ ତାଙ୍କ ଭାଇଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଆଗକୁ ଚାଲିଗଲେ ଓ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କୁ ମାର୍ଗ ଦେଖେଇଲେ। ସେ ମୁନି ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ଦୂତି ପଠାଇ କହିଲେ, “ମୋତେ ମୋର ମାଆଁକୁ ଶୀଘ୍ର ଆଣିଦିଅ,” ଏବଂ ବଡ଼ମାନେଙ୍କ ପ୍ରତି ଭକ୍ତି ସହିତ ଆଗକୁ ଚାଲିଗଲେ। ସୁମନ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କ ପଛେ ପଛେ ଚାଲିଲେ, କାରଣ ସେ ଓ ଭାରତ ଦୁଇଁଜଣେ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉତ୍ସୁକ ଥିଲେ। ଭାରତ ଯାଉଥିବା ବେଳେ, ସେ ତାଙ୍କ ଭାଇଙ୍କ କୁପରି ତିଆରି ଆଶ୍ରମ ଓ ତପସ୍ବୀମାନେ ବସିଥିବା ସ୍ଥାନ ଦେଖିଲେ। ଏହି ଝୋପଡ଼ି ସାମ୍ନାରେ ଚିରା ଲକଡ଼ି ଓ ଫୁଲର ଗଛ ଥିଲା। ସେ ଦେଖିଲେ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଆଶ୍ରମ, ଗଛରେ ଝାଡ଼ି ହୋଇଘସିଥିବା କୁଶ ଚୀର ଝୁଲିଥିଲା, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସେମାନଙ୍କ ଉପସ୍ଥିତି ବୁଝିପାରିଲେ। ଅରଣ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ମୃଗ ଓ ମହିଷ ଚର୍ମର ତୁଳା ତାପ ପାଇଁ ବଡ଼ ଢେର ଥିଲା। ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଅଦ୍ଭୁତ ଭାରତ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଓ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେଙ୍କୁ ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ହୋଇ କହିଲେ, “ମୁଁ ଭାବୁଛି ଏହିଠାରେ ଭରଦ୍ୱାଜ ମହାର୍ଷି ଉଲ୍ଲେଖ କରିଥିବା ସ୍ଥାନକୁ ପହଞ୍ଚିଛୁ; ମୋତେ ଲାଗୁଛି ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀ ଦୂରେ ନୁହେଁ। ଏହି କାଠମାନେ ଉପରେ ବନ୍ଧାଯାଇଛି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଅସାଧାରଣ ସମୟରେ ମାର୍ଗ ଚିହ୍ନଟ ପାଇଁ ଏହି ଚିହ୍ନ ଦେଇଥିବେ। ପାହାଡ଼ ଛାଡ଼ରେ ଦ୍ରୁତ ହାତୀମାନଙ୍କ ପଦଚିହ୍ନ ଦେଖାଯାଉଛି, ସେମାନେ ଏଠାରେ ଘୂରି ଘୂରି ଗର୍ଜନ କରିଥିଲେ। ସେଇ ପଥରେ ଧୂଆଁ ଉଠୁଛି, ଯେଉଁଠାରେ ସଦା ତପସ୍ବୀମାନେ ଅରଣ୍ୟରେ ହୋମ କରିଥାନ୍ତି। ଏଠି, ଆନନ୍ଦରେ ମୁଁ ଉତ୍ତମ ରାଘବଙ୍କୁ ଦେଖିବି, ସେ ତପସ୍ବୀଙ୍କ ମତେ ପୂର୍ବଜଙ୍କ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିଥାନ୍ତି।” ଏହିପରି କଥା କହି, କିଛି ସମୟ ପରେ ରାଘବ ଚିତ୍ରକୂଟରେ ପହଞ୍ଚିଲେ ଓ ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀ ପାଖକୁ ଆସି, ସମସ୍ତଙ୍କୁ କିଛି କଥା କହିଲେ। ସେ, ପୃଥିବୀର ନାୟକ, ମହାବୀର ସିଂହାସନରେ ବସିଛନ୍ତି, ଏବଂ ଏକାକୀ ଅରଣ୍ୟରେ ବସିବାର ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, “ହାୟ! ମୋର ଜନ୍ମ ଓ ଜୀବନ!” ବୋଲି ଦୁଃଖ କରିଲେ। “ମୋ ପାଇଁ, ଏହି ଜଗତ୍ର ନାଥ, ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି; ସମସ୍ତ ଇଛା ତ୍ୟାଗ କରି, ରାଘବ ଏଠି ଅରଣ୍ୟରେ ରହୁଛନ୍ତି। ଏହିପରି ଅବସ୍ଥାରେ, ଆଜି ମୁଁ ସମସ୍ତଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦୋଷୀ, ରାମ, ସୀତା, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଚରଣ ଗ୍ରହଣ କରି, ତାଙ୍କ କ୍ଷମା ଚାହିବି।” ଏପରି ଦୁଃଖରେ ଅରଣ୍ୟରେ ଅନୁତାପ କରୁଥିବା ବେଳେ, ଦଶରଥ ପୁତ୍ର ଭାରତ ଏକ ବଡ଼, ମଙ୍ଗଳମୟ ଓ ସୁନ୍ଦର ପତ୍ରର ଝୋପଡ଼ି ଦେଖିଲେ। ସେଠି ସାଲ, ତାଳ ଓ ଅଶ୍ୱକର୍ଣ୍ଣ ପତ୍ରରେ ଢାକା, କୁଶ ଘାସରେ ବିଛାଯାଇଥିବା ଏକ ବିଶାଳ ଆଶ୍ରମ, ଯେଉଁଥିରେ ଯଜ୍ଞବେଦିକା ପରି ପବିତ୍ରତା ଥିଲା। ସେଠି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଅସ୍ତ୍ର ସମାନ ଧନୁଷ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ସୁନା ବିନ୍ଦୁ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ଶତ୍ରୁ ନାଶକ ଅସ୍ତ୍ର ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ତୀର ଗୁଛ ତାପ୍ତ ରବିର କିରଣ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ୍, ତାଲପତ୍ର ରେ ରଖାଯାଇଥିଲା, ସର୍ପ ଗୁହା ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ରୌପ୍ୟ ଚୀର, ଖଡ଼ଗ, ଓ ସୁନା ଚିହ୍ନିତ ଢାଲରେ ଶୋଭିତ ହୋଇ ଆଶ୍ରମ ଚମକୁଥିଲା। ସୁନା ଲଗା ଗୱାନ୍ତି ଦେଖି, ସେଠି ସିଂହ ଗୁହା ପରି ଅପରାଜିତ ଶତ୍ରୁମାନେ ଚାରିପଟେ ରହିଥିଲେ। ଏହି ଆଶ୍ରମରେ, ପୂର୍ବ ଓ ଉତ୍ତର ମୁହଁ କରିଥିବା ବଡ଼ ଯଜ୍ଞବେଦିକା ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ପବିତ୍ର ଅଗ୍ନି ଜ୍ୱାଳା ଦେଖାଯାଉଥିଲା। କିଛି ଖ୍ଷଣ ଦେଖି, ଭାରତ ତାଙ୍କ ପ୍ରାଣପ୍ରିୟ ଭାଇ ରାମଙ୍କୁ ଝୋପଡ଼ିରେ ଜଟା ମୁକୁଟ ପିନ୍ଧି ବସିଥିବା ଦେଖିଲେ। ରାମ ଚମର ଚୀର ଓ ଚୀରବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ଅଗ୍ନି ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ୍, ଚାରିପଟେ ଘେରିଥିଲେ। ସେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଧରାପତି, ସିଂହ ସମ ଶୋଠ, ମହାବାହୁ, ପଦ୍ମନୟନ, ସାଗର ପରିମିତ ଭୂମିର ଶାସକ ଥିଲେ। ଦର୍ଭ ଘାସରେ ବିଛାଯାଇଥିବା ଭୂମିରେ, ଚିରଞ୍ଜୀବୀ ବ୍ରହ୍ମା ପରି, ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହ ବସିଥିଲେ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ପ୍ରଶସ୍ତ ଭାରତ ଦୁଃଖ ଓ ବେଦନାରେ ଅତିବ୍ୟାକୁଳ ହୋଇ ଦୌଡ଼ିଗଲେ—ଧର୍ମନିଷ୍ଠ କୈକେୟୀପୁତ୍ର। ତାଙ୍କୁ ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ ଦେଖି, ଭାରତ ଦୁଃଖରେ ଦେଖି, କଣ୍ଠ ଅଟକି ଗଲା, ଚିତ୍ତ ଶାନ୍ତି ରହିଲା ନାହିଁ, ଏବଂ କହିଲେ— “ଯିଏ ପୂର୍ବେ ମଣ୍ଡଳରେ ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସେବିତ ହୁଏ, ସେ ଏଠି ଅରଣ୍ୟ ପଶୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବସିଛନ୍ତି—ମୋର ଜେଷ୍ଠ ଭାଇ। ଯିଏ ପୂର୍ବରୁ ହଜାର ମୂଲ୍ୟର ଚୀର ଧାରଣ କରୁଥିଲେ, ସେ ଏଠି ମୃଗଚର୍ମ ପିନ୍ଧି ଧର୍ମ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରୁଛନ୍ତି। ଯିଏ ପୂର୍ବେ ଅନେକ ସୁନ୍ଦର ମାଳା ପିନ୍ଧିଥିଲେ, ସେ ଏଠି ଭାରି ଜଟା ଧାରଣ କରୁଛନ୍ତି—କିପରି ରାଘବ ଏହି ସବୁ ସହିଛନ୍ତି? ଯିଏ ବିଧିମତ ଯଜ୍ଞ କରି ପୁଣ୍ୟ ସଞ୍ଚୟ କରିଥିଲେ, ସେ ଏଠି ଦେହ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଧର୍ମ ଅନ୍ୱେଷଣ କରୁଛନ୍ତି।” ଏପରି ଭାବେ ଭାରତଙ୍କ ମନ ଦୁଃଖ ଓ ଅନୁତାପରେ ଭରିଯାଇଥିଲା, ଏଉଁ ଅରଣ୍ୟରେ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଭାଇଙ୍କୁ ଦେଖି ଚିରସ୍ମରଣୀୟ ଦୃଶ୍ୟ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା।