ଏହି ଭୟଙ୍କର ଅରଣ୍ୟ, ଯେଉଁଠାରେ ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀମାନେ ବସବାସ କରନ୍ତି, ତାହାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପୂରଣ ହୋଇଯାଇଛି, କାରଣ ଶୂରବୀର ରାମ ଏଠାରେ ବସୁଛନ୍ତି। ଏପରି ଭାବରେ କହି, ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଓ ବଳଶାଳୀ ଭରତ ପଦେ ପଦେ ବଡ଼ ଅରଣ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବକ୍ତା ଭାବେ, ପାହାଡ଼ ଢାଳିରେ ଥିବା ଚମକୁଥିବା ଫୁଲ ଲଗା ଗଛମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଚାଲିଗଲେ। ତାଙ୍କର ସମୀପତା ଦ୍ୱାରା ମୂଳମାନେ ଥିବା ସ୍ଥାନ ଦ୍ୱିତୀୟବାର ଦେଖିବା ଆବଶ୍ୟକ ହେଲା ନାହିଁ। ଏଭଳି ଭାବରେ, ଭରତ ଓ ତାଙ୍କ ସହଚରମାନେ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି, ଚମତ୍କୃତ ହେଲେ, ଯେପରି 'ଏଠାରେ ରାମ ଅଛନ୍ତି' ବୋଲି ବୁଝିପାରିଲେ, ଯେପରି ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ଜଳର ପାରକୁ ପହଞ୍ଚିଯାଏ। ଏପରି ସମୟରେ, ଚିତ୍ରକୂଟ ପାହାଡ଼ରେ ରାମଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଶୁଣି, ଧନ୍ୟ ଓ ଋଷିମାନେ ବସୁଥିବା ସେଇ ସ୍ଥାନକୁ, ମହାତ୍ମା ଭରତ ଗୁହାଙ୍କ ସହିତ ସେନାକୁ ଠିକ୍ କରି ଶୀଘ୍ର ଯାଇପହଞ୍ଚିଲେ। ଏଇ ପରି ଘଟଣାବଳୀ ସମାପ୍ତ ହେଲା ଏହି ଅଯୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଅଠାନବେଁ ସର୍ଗରେ, ଯାହା ପ୍ରାଚୀନ ଓ ପବିତ୍ର ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅଂଶ। ସେନା ବିନ୍ୟାସ ହେଉଥିବାବେଳେ, ଉତ୍ସୁକ ଭରତ ତାଙ୍କ ଭାଇଙ୍କୁ ଦେଖିବା ପାଇଁ ଯାଇ, ଶତୃଘ୍ନଙ୍କୁ ରାସ୍ତା ଦେଖାଇଲେ। ସେ ମହାର୍ଷି ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ଦୂତିୟା କରି କହିଲେ—"ମୋ ମାଆଙ୍କୁ ଶୀଘ୍ର ନେଇଆସନ୍ତୁ," ଏବଂ ବଡ଼ମାନେ ଉପରେ ଭକ୍ତି ରଖି ଆଗକୁ ଲଗାଇ ଚଲିଗଲେ। ସୁମନ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ ଶତୃଘ୍ନଙ୍କ ପଛପଛ ଚଲିଲେ, କାରଣ ଭରତ ଓ ସେ ଦୁଇଁଜଣ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ବଢ଼ିଥିଲେ। ଭରତ ଯିବା ସମୟରେ, ସେ ତାଙ୍କ ଭାଇଙ୍କ ପତ୍ରକୁଟି ଓ ତାପସମାନଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ମନ୍ଦିର ଦେଖିଲେ। ସେଇ କୁଟି ସାମ୍ନାରେ ଫାଟା କାଠ ଓ ଉଠାଇ ରଖାଯାଇଥିବା ଫୁଲ ଦେଖିଲେ। ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ଦେଖି, ଗଛରେ ଝୁଲାଯାଇଥିବା କୁଶା ମୁଣ୍ଡାପିନ୍ଧା ଚିହ୍ନ ଦେଖି ସେମାନଙ୍କ ଉପସ୍ଥିତି ବୁଝିଲେ। ସେଠି ମହାବନରେ ହରିଣ ଓ ମହିଷ ଚର୍ମ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ହୋଇଥିବା ଗରମ ଘେରା ଦେଖିଲେ। ଶୂରବୀର ଭରତ, ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ଭାବେ ଶତୃଘ୍ନ ଓ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ କହିଲେ—"ମୁଁ ଭାବୁଛି ଏହିଠା ହେଉଛି ସେଠି, ଯାହା ବର୍ଦ୍ଧ୍ୱାଜ ମହାର୍ଷି ଉଲ୍ଲେଖ କରିଥିଲେ, ଯାହାପାଇଁ ମୁଁ ମନେକରୁଛି ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀ ଦୂରେ ନୁହେଁ। ଏହି ବର୍କ ଉପରେ ଉଚ୍ଚରେ ଝୁଲାଯାଇଛି, ନିଶ୍ଚୟ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଏହାକୁ ଚିହ୍ନ ଭାବେ ରଖିଥିଲେ, ବିଚିତ୍ର ସମୟରେ ଯାତ୍ରା କରିବା ପାଇଁ। ଏଠି ପାହାଡ଼ ଏଉଁଠାରେ ଦ୍ରୁତ ହାତୀମାନେ ତାଙ୍କର ଦଢ଼ ଦାନ୍ତ ଦେଖାଇ ଘୂରିଘୂରି ଗର୍ଜନ କରୁଛନ୍ତି। ଏହି ଧୂଆଁ, ଗଭୀର ଓ କଳା, ପଥ ଧାରାରେ ଉଠୁଛି, ଯେଉଁଠାରେ ତାପସମାନେ ନିତ୍ୟ ହବନ କରିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି। ଏଠି ଆସି, ମୁଁ ଆନନ୍ଦ ଭରା ହୃଦୟରେ ଉତ୍ତମ ରାଘବଙ୍କୁ ଦେଖିବି, ଯିଏ ପିତୃପରମ୍ପରା ଧର୍ମ କରୁଛନ୍ତି, ବଡ଼ ଋଷିମାନେ ପରି।" ଏପରି କହି, ଅଳ୍ପ ସମୟ ପରେ ରାଘବ ଚିତ୍ରକୂଟକୁ ଏସି, ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀ ପାଖକୁ ପହଞ୍ଚି, ଲୋକମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ—"ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ ଏଠି ଭୂମିରେ ବସିଛନ୍ତି, ବୀରମାନେ ବସୁଥିବା ସ୍ଥାନରେ ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରୁଛନ୍ତି; ଏମିତି ଏକାକୀତ୍ୱରେ ପ୍ରବେଶ କରିଛନ୍ତି—ହାଏ, ମୋର ଜନ୍ମ ଓ ଜୀବନ! ମୋ ପାଇଁ ଏହି ବିଶ୍ୱର ନାଥ, ଚମକୁଥିବା ଓ ପ୍ରବଳ, ଅସୁବିଧାରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି; ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ଛାଡ଼ି ରାଘବ ବନରେ ବସୁଛନ୍ତି। ଏପରି ଭାବରେ, ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦୋଷାରୋପିତ ହୋଇ, ଆଜି ମୁଁ ରାମ, ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମରେ ପତିତ ହେବି, ତାଙ୍କ ଖ୍ମା ଅନୁରୋଧ କରିବି।" ଏମିତି ଅରଣ୍ୟରେ କ୍ରନ୍ଦନ କରୁଥିବା ଦଶରଥନନ୍ଦନ ଭରତ ଏକ ବଡ଼, ଶୁଭ, ଅତି ସୁନ୍ଦର ପତ୍ରକୁଟି ଦେଖିଲେ। ଏହା ଖୋଲା ଓ ବହୁ ସାଳ, ତାଳ ଓ ଅଶ୍ୱକର୍ଣ୍ଣ ପତ୍ରରେ ଢାକାଯାଇଥିଲା, କୁଶା ଘାସ ଦ୍ୱାରା ମୃଦୁ ଭାବେ ବିଛାଯାଇଥିଲା, ଯେପରି ଯଜ୍ଞ ବେଦି ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୁଏ। ଏହା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ବଜ୍ର ପରି ଧନୁଷ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ବଳବାନ୍, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପୃଷ୍ଠଭାଗି, ଶତ୍ରୁ ନାଶ କରିବା ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ। ଏହି ଆଶ୍ରମ ତୀକ୍ଷ୍ଣ, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ତୀର ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, କ୍ୱିଭରରେ ରଖାଯାଇଥିବା, ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ସର୍ପ ପରି, ଏହାକୁ ଏକ ସର୍ପ ଗୁହା ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ଏହି ଆଶ୍ରମ ମହାନ ରୂପା ଚମର, ତଳୱାର ଓ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଚିହ୍ନିତ ଢାଲ ଦ୍ୱାରା ଅଳଙ୍କୃତ ହୋଇ ଅତି ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ହେଉଥିଲା। ସୁନା ଅଳଙ୍କୃତ ଗୋହରା ଚମଡ଼ର ହସ୍ତମୁଦ୍ରିକା ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ଅଜୟ ଶତ୍ରୁମାନେ ଚାରିପାଖରେ ଥିଲେ, ଏହା ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ମଧ୍ୟରେ ସିଂହ ଗୁହା ପରି ଲାଗୁଥିଲା। ରାମଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ଭରତ ଏକ ବିସ୍ତୃତ, ପୂର୍ବ ଓ ଉତ୍ତର ମୁଖୀ, ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଓ ଶୁଭ ଅଗ୍ନି କୁଣ୍ଡ ଦେଖିଲେ। କିଛି ଖଣ୍ଡ ପରେ, ଭରତ ତାଙ୍କ ପ୍ରଣମ୍ୟ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଭାଇ ରାମଙ୍କୁ ପତ୍ରକୁଟି ମଧ୍ୟରେ ବୃକ୍ଷମୂଳେ ଜଟା ମୁକୁଟ ପିନ୍ଧି ବସିଥିବା ଦେଖିଲେ। ସେ ଦେଖିଲେ—ରାମ ମୃଗଚର୍ମ ଓ ବର୍କବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ଅଗ୍ନି ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ୍, ଚାରିପାଖରେ ଘେରାଯାଇଛନ୍ତି। ଲାଇଁ-ଭୁଜା, ପ୍ରବଳ ହସ୍ତ, ପଦ୍ମନୟନ, ସମୁଦ୍ର ପରିମିତ ଭୂମିର ଅଧିପତି ଧର୍ମାତ୍ମା ରାମଙ୍କୁ ସେ ଦେଖିଲେ। ଦର୍ଭା ଘାସରେ ବିଛାଯାଇଥିବା ଭୂମିରେ, ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସହିତ ବସିଥିବା, ସନାତନ ବ୍ରହ୍ମା ପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭୁଜା ଓ ମାନ୍ୟତା ସହିତ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ଏପରି ଆଶ୍ରମରେ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି, ବିଶିଷ୍ଟ ଭରତ ଦୁଃଖ ଓ ଶୋକରେ ଅତିବ୍ୟସ୍ତ ହୋଇ, ଧାର୍ମିକ କୈକେୟୀପୁତ୍ର ଆଗକୁ ଦୌଡ଼ିଗଲେ। ଦୁଃଖରେ ଭାସିଥିବା ଭରତ, କଣ୍ଠ ଅବରୋଧିତ ହୋଇ, ଅଶ୍ରୁସ୍ନାତ ହୋଇ କହିଲେ—"ଯିଏ ପূର୍ବେ ସଭାରେ ଲୋକମାନେ ଦ୍ୱାରା ସେବିତ ହୁଅଥିଲେ, ସେ ଆଜି ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ମଧ୍ୟରେ ବସିଛନ୍ତି—ମୋର ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଭାଇ। ଯିଏ ପୂର୍ବେ ହଜାର ହଜାର ମୂଲ୍ୟର ମୂଲ୍ୟବାନ୍ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧୁଥିଲେ, ସେ ଏଠି ମୃଗଚର୍ମ ପିନ୍ଧି ଧର୍ମ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରୁଛନ୍ତି। ଯିଏ ପୂର୍ବେ ବିଭିନ୍ନ ସୁନ୍ଦର ମାଳା ପିନ୍ଧୁଥିଲେ, ସେ ଏଠି ଭାରୀ ଜଟା ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି—କିପରି ରାଘବ ଏହା ସହିପାରୁଛନ୍ତି?