ବର୍ଣ୍ଣିତ ଶ୍ରୀରାମାୟଣର ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏହି ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ, ଭାରତଙ୍କ ମନ ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖିବା ପାଇଁ ଅତି ଉତ୍ସୁକ ହେଉଛି। ସେ ଗୁହାଙ୍କୁ ନିର୍ଦେଶ ଦେଲେ—ଏକ ହଜାର ନିଜ ଆତ୍ମୀୟଙ୍କ ସହ ଧନୁଷ, ବାଣ ଓ କଟାର ନେଇ ଏଠି ରାମଙ୍କୁ ଖୋଜିବା ପାଇଁ। ଭାରତ ସ୍ୱୟଂ ମନ୍ତ୍ରୀ, ନାଗରିକ, ବୃଦ୍ଧ ଓ ଦ୍ୱିଜଗଣଙ୍କ ସହ ପଦେ ପଦେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜଙ୍ଗଲ ଅନ୍ବେଷଣ କରିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ। ସେ କହିଲେ, "ମୁଁ ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରାମ, ବଳଶାଳୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣ କିମ୍ବା ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିବି ନାହିଁ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୋ ମନରେ ଶାନ୍ତି ନାହିଁ। ମୋ ଭାଇଙ୍କ ଚନ୍ଦ୍ରପ୍ରଭା ମୁହଁ ଓ ପଦ୍ମପତ୍ର ନୟନ ଦେଖିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୋର ଶାନ୍ତି ନାହିଁ। ମୁଁ ତାଙ୍କର ରାଜଚିହ୍ନ ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନିତ ପାଦ ମୋର ମୁଣ୍ଡରେ ରଖିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶାନ୍ତି ନାହିଁ। ତିନିଁ ତାଙ୍କ ପିତୃପଦରେ ରାଜ୍ୟ ଅଧିକାରୀ ହେଇ ଅଭିଷେକ ହେବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୋର ଶାନ୍ତି ନାହିଁ।" ଭାରତ ଅନୁଭବ କଲେ, "ସୌମିତ୍ରି ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଖୁବ୍ ଧନ୍ୟ, ଯିଏ ରାମଙ୍କର ଚନ୍ଦ୍ରପ୍ରଭା ପଦ୍ମନୟନ ମୁହଁ ଦେଖିପାରିଛି। ଜନକନନ୍ଦନୀ ସୀତା ମଧ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯିଏ ସମୁଦ୍ରପରିଧି ଭୂମିରେ ପତିଙ୍କ ପଛରେ ଚାଲିଛି।" ଚିତ୍ରକୂଟ ପାହାଡ଼ ମଧ୍ୟ ଧନ୍ୟ, ଯେଉଁଠି କକୁତ୍ସ୍ଥ ରାମ କୁବେର ପରି ନନ୍ଦନ ମଧ୍ୟରେ ବସିଛନ୍ତି। ଏହି ଭୟାନକ ଅଟବୀ, ଯେଉଁଠି ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ଚରେ, ତାହାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପୂରଣ ହେଲା, କାରଣ ରାମ ଏଠି ବସିଛନ୍ତି। ଏପରି ଭାବରେ କହି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାରତ ପଦେ ପଦେ ବନ ଭିତରକୁ ନିଜ ଦୀର୍ଘ ବାହୁ ନେଇ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ପାହାଡ଼ ଉପତ୍ୟକାରେ ଫୁଲ ଫୁଲିଥିବା ବୃକ୍ଷମାଳା ମଧ୍ୟରେ ଚାଲିଗଲେ। ସେଉଁଠି ଯାଉଥିବାରେ ତଳ ମୂଳ ଦେଖିବା ପୁନରବୃତ୍ତି ହେଲା ନାହିଁ। ଭାରତ ଓ ସହଚରମାନେ ଚିତ୍ରକୂଟ ପାହାଡ଼ରେ ରାମଙ୍କ ଅଶ୍ରମ ନେଇ ଶୁଣି, ଗୁହା ସହ ଦଳକୁ ସୁସଂଗଠିତ କରି ଶୀଘ୍ର ଏଠିକୁ ଗଲେ। ଏପରି ଉତ୍ସୁକ ଭାରତ ସେନା ସ୍ଥିର କରି ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କୁ ଆଗୁଆ କରି ଭାଇ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାଲିଗଲେ। ସେ ବସିଷ୍ଠ ମୁନିଙ୍କୁ ଦୂତି ଦେଲେ—"ମୋ ମାଆକୁ ଶୀଘ୍ର ଆଣନ୍ତୁ"—ଏବଂ ବୃଦ୍ଧଙ୍କ ପ୍ରତି ଭକ୍ତି ଦେଖାଇ ଆଗକୁ ଗଲେ। ସୁମନ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କଲେ, ଦୁଇ ଭାଇ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବା ପାଇଁ ଅତି ଉତ୍ସୁକ ଥିଲେ। ଭାରତ ଚାଲି ବନବାସୀ ଅଶ୍ରମ ଓ ଅଶ୍ରମିକ ଗୃହଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ଭାଇଙ୍କ ପତ୍ରକୁଟି ଦେଖିଲେ। ଏହି କୁଟିର ପାଖରେ ଚିରା ଲକଡ଼ି ଓ ସଂଗ୍ରହିତ ଫୁଲ ଦେଖିଲେ। ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଅଶ୍ରମରେ ଦେଖିଲେ—ବୃକ୍ଷରେ ଚଉଁ ଚଉଁ ଶୁଖି କୁଶ ଗ୍ରାସ ଓ ଚିହ୍ନ ରହିଛି, ଯାହା ତାଙ୍କର ଉପସ୍ଥିତି ଜଣାଇଲା। ବନରେ ମହା ହରିଣ ଓ ମହିଷ ଚର୍ମ ଦେଇ ତାପ ପାଇଁ ବଡ଼ ଗାଁଠି ତିଆରି ହୋଇଥିଲା। ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭାରତ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଓ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହ ଆତ୍ମବିଶ୍ୱାସ ଭରି କହିଲେ, "ଏହିଠି ବରଦ୍ୱାଜ ମୁନି କହିଥିବା ସ୍ଥାନକୁ ଆସିପାରିଛି। ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀ ଦୂର ନୁହେଁ।" "ଏହି ବର୍କ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ଜପ ଚିହ୍ନ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ରାତିରେ ଯାତ୍ରା ପାଇଁ ରଖିଥିବେ। ପାହାଡ଼ ପାଖରେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଦନ୍ତ ଥିବା ଦୃତ ହାତୀମାନେ ଚିହ୍ନ ରଖିଛନ୍ତି। ଏହି ରାସ୍ତାରେ ଗାଢ଼ କଳା ଧୂଆଁ ଉଠୁଛି, ଯେଉଁଠି ତପସ୍ୱୀମାନେ ନିତ୍ୟ ହୋମ କରନ୍ତି।" "ଏଠି ମୁଁ ଆନନ୍ଦରେ ରାଘବ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବି, ଯିଏ ପୂର୍ବଜଙ୍କ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରନ୍ତି, ମହା ଋଷି ପରି।" କିଛି ଦିନ ପରେ, ରାଘବ ଚିତ୍ରକୂଟ ଓ ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀ ପାଖକୁ ଆସି, ଲୋକମାନେ ପାଇଁ କହିଲେ—"ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ ଏ ଭୂମିରେ ବସିଛନ୍ତି, ରଣବୀର ମାନେ ଏଠି ବିରତି ନେଇଛନ୍ତି। ରାଜା ଏକାକି ଏଠି ରହୁଛନ୍ତି—ମୋ ଜନ୍ମ ଓ ଜୀବନ ଦୁଃଖ ଦେଇଛି।" "ମୋ ଦୋଷରେ ଜଗତ୍ ନାଥ, ଚମତ୍କାର ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଘବ ଅପରାଧରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି। ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ଛାଡ଼ି ରାମ ଜଙ୍ଗଲରେ ବସିଛନ୍ତି।" "ଏପରି ଜଗତ୍ ଦ୍ୱାରା ନିନ୍ଦିତ ହୋଇ, ଆଜି ମୁଁ ରାମ, ସୀତା, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ପାଦରେ ପଡ଼ି ଖ୍ଷମା ଚାହିବି।" ଏପରି ବନରେ ବିଳାପ କରୁଥିବା ଦଶରଥପୁତ୍ର ଭାରତ ଏକ ବଡ଼, ଶୁଭ୍ର, ରମ୍ୟ ପତ୍ରକୁଟି ଦେଖିଲେ। ଏହା ସାଲ, ତାଳ ଓ ଅଶ୍ୱକର୍ଣ୍ଣ ପତ୍ର ଦେଇ ଉପରେ ଢ଼କାଯାଇଥିଲା, କୁଶ ଗ୍ରାସ ଦେଇ ସମତଳ ହୋଇଥିଲା, ଯେଉଁଠି ହୋମ କୁଣ୍ଡ ପରି ଶୁଭ୍ର ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ଏହି କୁଟିର ଅନ୍ତରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ବଜ୍ର ପରି ଦୃଢ଼, ସୁନା ଭାଗ ଥିବା ଧନୁଷ, ରଣପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ, ଶତ୍ରୁ ନାଶକ ଅସ୍ତ୍ର ଦେଇ ଶୋଭିତ ହେଇଥିଲା। ତୀର ମଧ୍ୟ ରବିର କିରଣ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ୍, କୁଇଭର ମଧ୍ୟରେ ରଖାଯାଇଥିଲା, ତାଙ୍କ ମୁହଁ ସର୍ପ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ଏହା ସର୍ପ ଗୁଫା ପରି ଲାଗିଥିଲା। ବଡ଼ ଚାନ୍ଦି ଚିର, କଟାର ଓ ସୁନା ଚିହ୍ନ ଥିବା ଢାଲ ଦେଇ ଏହି କୁଟି ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ହେଇଥିଲା। ଶୁଭ୍ର ଚିତ୍ରିତ ବିଚିତ୍ର ଚିପି ଦେଇ ଏହା ସିଂହ ଗୁଫା ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ଏଠି ଭାରତ ଦେଖିଲେ—ରାମଙ୍କ ନିବାସରେ ପୂର୍ବ ଓ ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି ଏକ ବଡ଼ ଅଗ୍ନିକୁଣ୍ଡ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଓ ଶୁଭ୍ର ହୋଇ ବସିଛି। ଏହିପରି ଶ୍ରୀରାମାୟଣର ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଅଧ୍ୟାୟ ଅନ୍ତରେ ଭାରତଙ୍କ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବା ଉତ୍ସୁକତା, ତାଙ୍କର ଦୁଃଖ ଓ ନିବାସ ସ୍ଥଳର ଶୋଭା ଏପରି ଭାବରେ ଉଦ୍ଭାସିତ ହେଲା।