ଭାରତ ଅତ୍ୟନ୍ତ ନିଷ୍ଠାପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଗୁହାଁକୁ କହିଲେ, "ପ୍ରିୟ, ତୁମେ ଏହି ଶିକାରୀମାନେ ସହିତ ଏହି ଅରଣ୍ୟକୁ ସବୁଦିଗରେ ଶୀଘ୍ର ଖୋଜ।" ଏହାପରେ ସେ ଆଉ କହିଲେ, "ଧନୁ, ବାଣ ଓ ତଳୱାର ଧାରଣ କରିଥିବା ଗୁହା ତାଙ୍କର ହଜାର ଆତ୍ମୀୟମାନେ ସହ ଏଠାରେ କକୁତ୍ସ୍ଥ ରାମଙ୍କୁ ଖୋଜୁନ୍ତୁ।" ଭାରତ କହିଲେ, "ମୁଁ ନିଜେ ମନ୍ତ୍ରୀ, ପୌରଜନ, ବୃଦ୍ଧ ଓ ଦ୍ୱିଜମାନେ ସହିତ ପଦେ ପଦେ ଏହି ସମସ୍ତ ଅରଣ୍ୟ ଚାରିଦିଗରେ ଚାଲିବି।" ଭାରତ ଦୁଃଖଭାବରେ କହିଲେ, "ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁଁ ରାମ, ବଳଶାଳୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣ କିମ୍ବା ମହାଭାଗ୍ୟଶାଳି ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖିବିନାହିଁ, ମୋ ପ୍ରାଣକୁ ଶାନ୍ତି ମିଳିବ ନାହିଁ। ମୋ ଭାଇଙ୍କ ଚନ୍ଦ୍ରପ୍ରଭା ମୁଖ ଓ ପଦ୍ମପତ୍ର ସଦୃଶ ନୟନ ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦେଖିବିନାହିଁ, ମୋ ଶାନ୍ତି ମିଳିବ ନାହିଁ। ରାଜଚିହ୍ନ ଅଙ୍କିତ ମୋ ଭାଇଙ୍କ ପାଦ ମୋ ମସ୍ତକରେ ରଖିବିନାହିଁ, ମୋ ପ୍ରାଣ ଶାନ୍ତ ହେବ ନାହିଁ। ସେ ରାଜ୍ୟଅର୍ହ ଭାଇ ଜେତେବେଳେ ପିତୃପରମ୍ପରା ରାଜସିଂହାସନରେ ଅଭିଷିକ୍ତ ହେବେ, ସେଉଁଠିଏ ମୋ ପ୍ରାଣ ଶାନ୍ତି ପାଇବ।" ଏହିପରି ଦୁଃଖରେ, ସେ କହିଲେ, "ସଉମିତ୍ରି ଲକ୍ଷ୍ମଣ ନିଶ୍ଚୟ ଧନ୍ୟ, କାରଣ ସେ ଚନ୍ଦ୍ରପ୍ରଭା ରାମଙ୍କ ମୁଖ ଦେଖୁଛନ୍ତି। ଜନକନନ୍ଦିନୀ, ମହାଭାଗ୍ୟଶାଳି ସୀତା ଧନ୍ୟ, କାରଣ ସେ ସମୁଦ୍ରପରିସୀମିତ ପୃଥିବୀରେ ତାଙ୍କ ପତିଙ୍କ ସହ ଚାଲିଛନ୍ତି। ଏହି ଚିତ୍ରକୂଟ ପର୍ବତ ଧନ୍ୟ, କାରଣ କକୁତ୍ସ୍ଥ ରାମ ଏଠାରେ କୁବେରଙ୍କ ପରି ନନ୍ଦନବନରେ ବିହାର କରୁଛନ୍ତି। ଏହି ଭୟାନକ ଅରଣ୍ୟ, ଯେଉଁଠାରେ ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ରହନ୍ତି, ଏହାର ଜନ୍ମ ସାର୍ଥକ ହୋଇଛି, କାରଣ ଏଠାରେ ଶୂରବୀର ରାମ ରହୁଛନ୍ତି।" ଏହିପରି କହି ଭାରତ, ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ଦୀର୍ଘବାହୁ, ପଦେ ପଦେ ମହାବନକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେ ପର୍ବତ ଶୃଙ୍ଗ ଉପରେ ଫୁଲେଇଥିବା ବୃକ୍ଷମାଳା ମଧ୍ୟରେ ଚାଲିଗଲେ। ତାଙ୍କ ସାନିକଟ୍ୟରେ ବୃକ୍ଷମୂଳ ବାରମ୍ବାର ଦେଖିବା ଆବଶ୍ୟକ ହେଲା ନାହିଁ। ଏହିପରି ଚାଲିବା ସମୟରେ, ଭାରତ ଓ ତାଙ୍କ ସାଥୀମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଚକିତ ହେଲେ—ମନେ ହେଲା ଯେଁଠି ପାର୍ ହେଲେ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବେ। ଏହିପରି ଚିତ୍ରକୂଟ ପର୍ବତରେ ରାମଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ବିଷୟରେ ଶୁଣି, ମହାତ୍ମା ଭାରତ ଗୁହା ସହିତ ସେଠାକୁ ଶୀଘ୍ର ଗଲେ, ସେନାକୁ ଭଲଭାବେ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରି। ଏହିପରି ଶ୍ରୀମଦ୍ ରାମାୟଣର ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଅଠାନବେଁ ସର୍ଗ ଶେଷ ହେଲା। ସେନା ବିଶ୍ରାମ କରିବା ପରେ, ଉତ୍ସୁକ ଭାରତ ତାଙ୍କ ଭାଇଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କୁ ରାସ୍ତା ଦେଖାଇ ଆଗକୁ ଯିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ସେ ମୁନି ଵସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ଦୂତିଏ ପଠାଇ କହିଲେ, "ମୋ ମାଆଁକୁ ଶୀଘ୍ର ଆଣ।" ଏହିପରି ବଡ଼ମାନ୍ୟଙ୍କ ପ୍ରତି ଭକ୍ତି ସହିତ ସେ ଆଗକୁ ଚାଲିଗଲେ। ସୁମନ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କ ପଛେ ପଛେ ଚାଲିଲେ, କାରଣ ସେମାନେ ଦୁଇଁ ଜଣ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବା ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉତ୍ସୁକ ଥିଲେ। ଚାଲିବା ସମୟରେ, ଭାରତ ତାଙ୍କ ଭାଇଙ୍କ ପତ୍ରକୁଟି ଓ ତାପସମାନଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ଦେଖିଲେ। ସେ ଦେଖିଲେ କୁଟିର ସାମ୍ନାରେ ଚିରା ଲକଡ଼ା ଓ ଫୁଲ ରାଶି ରହିଛି। ସେ ଦେଖିଲେ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଆଶ୍ରମ, ଏବଂ ତାପସବୃକ୍ଷରେ ଛିଟାଇ ରଖାଯାଇଥିବା କୁଶ ଚୀର ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କର ଉପସ୍ଥିତି ଜଣାଗଲା। ଅରଣ୍ୟରେ ସେ ଦେଖିଲେ ମହାମୃଗ ଓ ମହାମହିଷ ଚର୍ମ ରାଶି ରହିଛି, ଯାହା ଗରମି ପାଇଁ ବିଛାଯାଇଛି। ଏହିପରି ଶୂର ଭାରତ ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ଭାବେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଓ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହ କଥା କହିଲେ, "ମୋର ମନେ ହୁଏ ଏହିଠାରେ ବର୍ଦ୍ଧ୍ୱାଜ ମୁନି ଉଲ୍ଲେଖ କରିଥିବା ସ୍ଥାନ ପହଞ୍ଚିଛୁ, କାରଣ ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀ ଏଠାରୁ ଦୂର ନୁହେଁ।" ସେ କହିଲେ, "ଏହି ଉଚ୍ଚ ଉପରେ ଯେଉଁ ଚୀର ବସ୍ତ୍ର ବାନ୍ଧାଯାଇଛି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଅସାଧାରଣ ସମୟରେ ଗମନ ପାଇଁ ଚିହ୍ନ ଭାବରେ ରଖିଥିବେ। ପର୍ବତପାର୍ଶ୍ୱରେ ଶୀଘ୍ରଗାମୀ ଦ୍ୱିଦଳ ଦନ୍ତ ହସ୍ତୀମାନେ ଚାଲିଯାଉଥିବା ପଦଚିହ୍ନ ଦେଖାଯାଉଛି।" "ଏହି ଗଭୀର ଧୂଆଁ ତାପସମାନେ ଯଜ୍ଞ କରିବାକୁ ଚାହିଁଥିବା ସ୍ଥାନରୁ ଉଠୁଛି। ଏଠି ମୁଁ ଆନନ୍ଦରେ ରାଘବଙ୍କୁ ଦେଖିବି, ଯିଏ ପୌର୍ବଜମାନଙ୍କ ଧର୍ମାନୁଷ୍ଠାନ କରନ୍ତି, ମହାମୁନିଙ୍କ ପରି।" କିଛି ଦିନ ପରେ ରାଘବ ଚିତ୍ରକୂଟ ଓ ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀ ପହଞ୍ଚିଲେ ଓ ଲୋକମାନେ ସହ କଥା କହିଲେ। "ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ ଏ ମାଟି ଉପରେ ବସିଛନ୍ତି, ବୀରମାନଙ୍କ ଆସନରେ ଆନନ୍ଦ କରୁଛନ୍ତି; ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଏକାକିତ୍ଵରେ ପ୍ରବେଶ କରିଛନ୍ତି—ହାଏ, ମୋର ଜନ୍ମ ଓ ଜୀବନ!" "ମୋ ପାଇଁ ଏହି ଜଗତ୍ପତି ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଓ ବଳଶାଳୀ ଅପମାନ ଭୋଗୁଛନ୍ତି; ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ତ୍ୟାଗ କରି ରାଘବ ଅରଣ୍ୟରେ ବାସ କରୁଛନ୍ତି। ଏହିପରି ମୁଁ ଏବେ ବିଶ୍ୱର ନିନ୍ଦିତ ହୋଇ, ରାମ, ସୀତା, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମରେ ପଡ଼ି ଖ୍ଷମା ମାଗିବି।" ଏହିପରି ଶୋକ କରୁଥିବା ଦଶରଥନନ୍ଦନ ଭାରତ ଏକ ବଡ଼, ଶୁଭ୍ର, ଶୋଭାମୟ ପତ୍ରକୁଟି ଦେଖିଲେ। ଏହା ଶାଲ, ତାଳ, ଅଶ୍ୱକର୍ଣ୍ଣ ପତ୍ରରେ ଢାକିଥିଲା, କୁଶ ଘାସରେ ମୃଦୁ ଶୋଭା ପାଉଥିଲା, ଯେପରି ଯଜ୍ଞବେଦିକା। ସେ ଦେଖିଲେ ଏହା ଇନ୍ଦ୍ର ଅସ୍ତ୍ର ସଦୃଶ ଧନୁଷ୍ୟ, ସୁନା ଚାପି ଓ ଯୁଦ୍ଧଯୋଗ୍ୟ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଧନୁଷ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ। ତୀର, ସୂର୍ୟକିରଣ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ, ତାଳରେ ରଖାଯାଇଥିବା, ସର୍ପମୁଖ ସଦୃଶ ଚମକୁଥିଲା, ଯେପରି ସର୍ପମାଳା ଗୃହ। ଏହି କୁଟି ରୂପା ଚୀର, ତଳୱାର, ଓ ସୁନା ଚିହ୍ନ ଥିବା ଢାଲ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ହୋଇଥିଲା। ସୁନା ମୁଡ଼ିଥିବା ଗୋହାଳି ଚର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଅଳଙ୍କୃତ, ଏହା ଜଣେ ସିଂହଙ୍କ ଗୁହା ପରି ଅପରାଜିତ ଶତ୍ରୁମାନେ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ ଥିଲା। ଏଭଳି ଭାବରେ ଭାରତ ରାମଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ଦେଖି, ତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ନତମସ୍ତକ ହେବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ।