ବର୍ଣ୍ୟିତ ଶ୍ରୀରାମାୟଣର ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏହି ଖଣ୍ଡରେ, ଯେତେବେଳେ ଭାରତଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ସେନା ଚିତ୍ରକୂଟ ପାହାଡ଼ର ଚାରିପାଖରେ ଶିବିର ଗଠନ କଲା, ଲକ୍ଷମଣ, ଯୁଦ୍ଧରେ ଜୟୀ, ମଣ୍ଡପରୁ ଉତରି ଆସି ରାମଙ୍କ ପାଖରେ ହାତ ଜୋଡି ଦଣ୍ଡବତ୍ କଲେ। ଭାରତଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶାନୁସାରେ, ସେନାରେ କୌଣସି ଅସମ୍ବୃତି ନ ହେବା ପାଇଁ, ସେନାର ଅନେକ ଦଳ ଏହି ପାହାଡ଼ର ଦେଖାରେ ଦେଖାରେ ଏକ ଏକ ଅଞ୍ଚଳକୁ ଆବୃତ କଲେ। ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶୀୟ ସେନା, ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା ଏବଂ ରଥରେ ଭରି ପୂର୍ଣ୍ଣ, ପାହାଡ଼ର ପାଶ୍ୱରେ ଏକ ଏବଂ ଅର୍ଧ ଯୋଜନା ଦୂର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟାପ୍ତ ହେଲା। ଭାରତଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ, ଗର୍ବକୁ ପ୍ରତ୍ୟାଗ କରି ଧର୍ମକୁ ଧରି, ସେନା ଚିତ୍ରକୂଟରେ ରଘୁବଂଶୀ ରାମଙ୍କ ଖୁସି ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଚମକି ଉଠିଲା। ଭାରତ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ ପଦଯାତ୍ରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେନାକୁ ନିଶ୍ଚିତ ସ୍ଥାନରେ ବସାଇ ଦେଇ, ପଦେ ପଦେ ଜ୍ୟେଷ୍ଠଙ୍କ ପଥ ଅନୁସରଣ କରି କକୁତ୍ସ୍ଥଙ୍କ ପାଖକୁ ଯିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ସେନା ନିଶ୍ଚିତ ସ୍ଥାନରେ ବସିବା ପରେ, ଭାରତ ଶତୃଘ୍ନଙ୍କୁ କହିଲେ, “ପ୍ରିୟ, ତୁମେ ଏହି ଅଟବୀକୁ ଏହି ମନ୍ଷ୍ୟମାନେ ଓ ଶିକାରୀମାନଙ୍କ ସହିତ ଶୀଘ୍ର ଖୋଜିବା ଉଚିତ। ଗୁହା, ଧନୁ, ଅସ୍ତ୍ର ଓ କଟାରି ନେଇ, ତାଙ୍କ ଏକ ହଜାର ଆତ୍ମୀୟ ସହିତ କକୁତ୍ସ୍ଥଙ୍କୁ ଏଠାରେ ଖୋଜିବାରେ ଯୋଗ ଦେଉ। ମୁଁ ନିଜେ ମନ୍ତ୍ରୀ, ନାଗରିକ, ବୃଦ୍ଧ, ଦ୍ୱିଜମାନେ ସହିତ ପଦେ ପଦେ ଏହି ଅଟବୀ ଚାରିପାଖ ଖୋଜିବି। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁଁ ରାମ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲକ୍ଷମଣ, କିମ୍ବା ଶ୍ରୀମତୀ ଵୈଦେହୀଙ୍କୁ ଦେଖିବି ନାହିଁ, ମୋର ଶାନ୍ତି ନାହିଁ। ମୋ ଭାଇଙ୍କ ଚନ୍ଦ୍ରପ୍ରଭା ମୁହଁ, ପଦ୍ମପତ୍ର ନୟନ ଦେଖିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୋର ଶାନ୍ତି ନାହିଁ। ରାଜଚିହ୍ନ ଅଙ୍କିତ ଭାଇଙ୍କ ପାଦ ମୋ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ରଖିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୋର ଶାନ୍ତି ନାହିଁ। ସେ, ଯିଏ ରାଜ୍ୟର ଯୋଗ୍ୟ, ପିତୃପରମ୍ପରାର ରାଜସିଂହାସନରେ ବସି ଅଭିଷେକ ହେବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁଁ ଶାନ୍ତି ନାହିଁ। ନିଶ୍ଚୟ, ସଉମିତ୍ରି ଧନ୍ୟ, ଯିଏ ରାମଙ୍କ ଚନ୍ଦ୍ରପ୍ରଭା, ପଦ୍ମନୟନ ମୁହଁ ଦେଖିପାରିଛନ୍ତି। ଶ୍ରୀମତୀ ବୈଦେହୀ, ଜନକନନ୍ଦିନୀ, ତିନି ଭୂମିରେ ସମୁଦ୍ରସୀମା ସହିତ ପତିଙ୍କ ସହିତ ଯାତ୍ରା କରି ଧନ୍ୟ। ଚିତ୍ରକୂଟ ପାହାଡ଼, ପାହାଡ଼ମାନଙ୍କ ରାଜା ପରି, ଧନ୍ୟ, ଯେଉଁଠାରେ କକୁତ୍ସ୍ଥ କୁବେର ପରି ନନ୍ଦନବନରେ ବସିଛନ୍ତି। ଏହି ଭୟଙ୍କର ଅଟବୀ, ବନ୍ୟଜନ୍ତୁମାନେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ, ତାହାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପୂରଣ ହେଲା, କାରଣ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାମ, ଯୋଧ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏଠାରେ ଅଛନ୍ତି। ଏପରି ଭାବେ କହି, ଭାରତ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷ ଏବଂ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ପଦେ ପଦେ ଅଟବୀରେ ନିବେଶ କଲେ। ସେ ସୁନ୍ଦର ଫୁଲ ଫୁଟିଥିବା ଗଛମାନେ ଥିବା ପାହାଡ଼ର ଢାଳରେ ଗଛମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟ ଦେଖି ଅଗ୍ରଗତି କଲେ। ତାଙ୍କ ନିକଟତାରେ ଥିବା ଦୃଶ୍ୟରେ ମୂଳ ଦେଖିବା ପୁନଃ ପୁନଃ ହେଉନାହିଁ। ଭାରତଙ୍କୁ ଦେଖି, ସେ ଏବଂ ତାଙ୍କ ସହଯାତ୍ରୀମାନେ 'ଏଠାରେ ରାମ' ଭାବି ଅସ୍ଥିର ହେଲେ, ଏକ ପ୍ରବଳ ନଦୀର ତୀରକୁ ପହଞ୍ଚିଲା ପରି ଅନୁଭୂତି ହେଲା। ଏପରି ଭାବେ, ଚିତ୍ରକୂଟ ପାହାଡ଼ରେ ରାମଙ୍କ ଆଶ୍ରମର ଖବର ପାଇ, ପବିତ୍ର ଲୋକମାନେ ବସିଥିବା ଆଶ୍ରମରେ, ଭାରତ ଏବଂ ଗୁହା, ସେନାକୁ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ କରି ଶୀଘ୍ର ଏଠାକୁ ଗଲେ। ସେନା ଶିବିର କରିବା ପରେ, ଭାରତ ଉତ୍ସୁକତାରେ ଭାଇ ଦେଖିବାକୁ ଶତୃଘ୍ନଙ୍କୁ ମାର୍ଗ ଦେଖାଇ ଆଗକୁ ଚାଲିଲେ। ସେ ମୁନି ବଶିଷ୍ଠଙ୍କୁ ଦୂତିୟା କରି କହିଲେ, "ମୋ ମାକୁ ଶୀଘ୍ର ନେଇ ଆସ," ଏବଂ ବୃଦ୍ଧମାନେ ପ୍ରତି ଭକ୍ତି ରଖି ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲେ। ସୁମନ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ ଉତ୍ସୁକ ହୋଇ ଶତୃଘ୍ନଙ୍କ ଉପରେ ଅନୁସରଣ କଲେ, କାରଣ ଭାରତ ଓ ସୁମନ୍ତ୍ର ଦୁଇଜଣେ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବା ପାଇଁ ଉତ୍ସୁକ ଥିଲେ। ଭାରତ ଯାତ୍ରା କରିବାକୁ ଯାଉଥିବା ବେଳେ, ସେ ଭାଇଙ୍କ ପତ୍ରକୁଟି ଏବଂ ତପସ୍ୱୀମାନଙ୍କ ନିବାସ ମଧ୍ୟରେ ଆଶ୍ରମ ଦେଖିଲେ। କୁଟିର ସାମ୍ନାରେ ଫାଟିଥିବା କାଠ ଓ ସଂଗ୍ରହ କରାଯାଇଥିବା ଫୁଲର ଏକାଠି ଦେଖିଲେ। ରାମ ଏବଂ ଲକ୍ଷମଣଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ଦେଖି, ଗଛରେ ଛିଟି ଥିବା କୁଶା ତାଣିରେ ତାଙ୍କ ପ୍ରସ୍ତୁତି ଚିହ୍ନ ଚିହ୍ନିଲେ। ଅଟବୀରେ ଶୀତର ଲାଗି ମୃଗ ଓ ମହିଷ ଚର୍ମର ଏକାଠି ଦେଖିଲେ। ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭାରତ ଆଗକୁ ବଢ଼ି, ଆତ୍ମବିଶ୍ୱାସରେ ଶତୃଘ୍ନ ଓ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହିତ କହିଲେ, "ମୁଁ ଭାବୁଛି ଆମେ ଭୃଗୁବଜ୍ୟା ଉଲ୍ଲେଖ କରିଥିବା ସ୍ଥାନକୁ ପହଞ୍ଚିଛୁ; ମୋ ମନେ ହେଉଛି ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀ ଏଠାରୁ ଦୂର ନୁହେଁ।" "ଏହି ବାର୍କର ଶୂନ୍ୟ ଅଙ୍ଗୀ, ଲକ୍ଷମଣ ଅସାଧାରଣ ହୋଇ ଯାତ୍ରା କରିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଚିହ୍ନ ରଖିଛନ୍ତି।" "ପାହାଡ଼ର ଏହି ଦେଖିବାରେ, ଶୀଘ୍ର ହାତୀମାନେ ଉତ୍ତମ ଦନ୍ତ ନେଇ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣ କରି, ଏକାଉଁଠା ଉପରେ ଅନ୍ୟ ହାତୀ ଉପରେ ଗଜଗଜାଇ ଚିହ୍ନ ରଖିଛନ୍ତି।" "ଏହି ପଥରେ ଘନ ଧୂଆଁ ଦେଖାଯାଉଛି, ଯେଉଁଠାରେ ତପସ୍ୱୀମାନେ ସଦା ବନରେ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର କରିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି।" "ଏଠାରେ ମୁଁ ଆନନ୍ଦରେ ରାଘବଙ୍କୁ ଦେଖିବି, ପୁରୁଷମଧ୍ୟରେ ବ୍ୟାଘ୍ର, ଯିଏ ପୂର୍ବଜମାନଙ୍କ ଧର୍ମକାର୍ଯ୍ୟ କରୁଛନ୍ତି, ଏକ ମହାମୁନି ପରି।" ଅଳ୍ପ ସମୟ ପରେ, ରାଘବ ଚିତ୍ରକୂଟରେ ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀ ପାଖକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ତାଙ୍କ ସହଯାତ୍ରୀମାନେ କୁ କଥା କହିଲେ। ପୁରୁଷମଧ୍ୟରେ ବ୍ୟାଘ୍ର ଭୂମିରେ ବସି, ବୀରମାନଙ୍କ ସନ୍ଧିରେ ଆନନ୍ଦ ଲଭିଲେ; ନରପତି ଏକାକିତ୍ଵରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ—ମୋ ଜନ୍ମ ଓ ଜୀବନ ପାଇଁ ଦୁଃଖ! ଏହିପରି ଭାବେ ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏହି ଖଣ୍ଡର କଥା ସମାପ୍ତ ହେଲା, ଶ୍ରୀମଦ୍ ରାମାୟଣରେ, ମହାମୁନି ଭାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ରଚନାରେ।