ରାମାୟଣର ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ, ରାମ ଚନ୍ଦ୍ର ଚିତ୍ରକୂଟ ପାହାଡ଼ରେ ବସିଛନ୍ତି। ଏଠି ରାମଙ୍କ ଭାଇ ଭରତ ଆସିବାକୁ ଚିନ୍ତା କରୁଛନ୍ତି। ରାମ ମନେ କରିଛନ୍ତି, “ମୁଁ ଏଠି ମୋ ପିତାଙ୍କର ଦିବ୍ୟ ଶ୍ୱେତ ଛତା ଦେଖୁନାହିଁ, ଯାହା ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ; ଏହି ଅଭାବ ମୋର ମନରେ ସନ୍ଦେହ ଜନ୍ମାଇଛି।” ଏହି ସମୟରେ, ଯୁଦ୍ଧରେ ଜୟୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମଣ୍ଡପରୁ ଉତରି ଆସି, ରାମଙ୍କ ପାଖରେ ହାତ ଜୋଡି ଉଭେ ହେଲେ। ଭରତଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଅନୁଯାୟୀ, ଏହି ପାହାଡ଼ ଚାରିପାଖରେ ନିକୁଳ୍ୟ ଭାବରେ ସେନା ଶିବିର କରାଯାଇଲା, ଯେପରି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଅସୁବିଧା ନ ହୁଏ। ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶୀୟ ସେନା, ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା, ରଥ ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ଣ୍ଣ, ପାହାଡ଼ର ସାଇଡରେ ଏକ ଏବଂ ଅର୍ଧ ଯୋଜନା ଅଞ୍ଚଳ ଦଖଳ କଲା। ଭରତଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ, ଏହି ଗୁଣବତ୍ତାପୂର୍ଣ୍ଣ ସେନା ଅହଂକାର ବିସର୍ଜନ କରି ଧର୍ମକୁ ଅନୁସରଣ କରି, ରଘୁବଂଶୀୟ ରାମଙ୍କୁ ଖୁସି କରିବା ପାଇଁ ଚିତ୍ରକୂଟରେ ଉଜ୍ୱଳ ହେଲା। ଏହିପରେ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଉଛି। ଭରତ, ସେନାକୁ ନିୟୋଜିତ କରି, ପାଦଚାରୀ ମଧ୍ୟରୁ ସ୍ରେଷ୍ଠ ହେଇ, ପୂର୍ବଜମାନଙ୍କର ପଥ ଅନୁସରଣ କରି ଚାଲିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ସେନା ସଠିକ୍ ଅଞ୍ଚଳରେ ବସିଗଲା ପରେ, ଭରତ ତାଙ୍କ ଭାଇ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କୁ କହିଲେ, “ପ୍ରିୟ, ତୁମେ ଏହି ଜଙ୍ଗଲକୁ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଶୀଘ୍ର ଖୋଜିବା ପାଇଁ ଏହି ଲୋକ ଓ ଶିକାରୀମାନଙ୍କୁ ନେଇ ଯାଉ। ଗୁହା, ଧନୁ, ବାଣ ଓ ତଳୱାର ନେଇ, ତାଙ୍କର ହଜାର ଆତ୍ମୀୟଙ୍କ ସହ କକୁତ୍ସ୍ଥଙ୍କୁ ଏଠି ଖୋଜିବାକୁ ଯାଉ। ମୁଁ ସ୍ୱୟଂ ମନ୍ତ୍ରୀ, ନାଗରିକ, ବୃଦ୍ଧ, ଦ୍ୱିଜମାନେ ସହିତ ପାଦେ ପାଦେ ସମସ୍ତ ଜଙ୍ଗଲ ଅଞ୍ଚଳ ଉଲ୍ଲଂଘିବି। ଯତକି ମୁଁ ରାମ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣ କିମ୍ବା ବଡ଼ଭାଗ୍ୟବନ୍ତୀ ଵୈଦେହୀଙ୍କୁ ଦେଖିବି ନାହିଁ, ମୋର ମନରେ ଶାନ୍ତି ଆସିବ ନାହିଁ। ମୋ ଭାଇଙ୍କର ଚନ୍ଦ୍ରପ୍ରଭା ମୁହଁ, ପଦ୍ମପତ୍ର ନୟନ ଦେଖିବି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁଁ ଶାନ୍ତି ନ ପାଇବି। ରାଜଚିହ୍ନ ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନିତ ତାଙ୍କ ପାଦ ମୁଁ ମୋର ମୁଣ୍ଡରେ ରଖିବି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୋର ଶାନ୍ତି ନାହିଁ। ତିନି, ରାଜ୍ୟ ଯୋଗ୍ୟ ରାମ ପିତୃପଦରେ ରାଜ୍ୟଭାର ଅତିକ୍ରମ କରି ଅଭିଷେକ ଜଳ ଦ୍ୱାରା ଅଭିଷିକ୍ତ ହେବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁଁ ଶାନ୍ତି ନାହିଁ। ନିଶ୍ଚୟ, ସୌମିତ୍ରି ସତ୍ୟରେ ସୁଭାଗ୍ୟବାନ୍ତି, ଯିଏ ରାମଙ୍କର ଚନ୍ଦ୍ରପ୍ରଭା, ପଦ୍ମନୟନ ମୁହଁ ଦେଖୁଛନ୍ତି। ଜନକନନ୍ଦନୀ ଵୈଦେହୀ ମହାଭାଗ୍ୟବାନ୍ତି, ଯିଏ ସମୁଦ୍ରସୀମା ଭୂମିରେ ପତିଙ୍କୁ ସହ ଚାଲିଛନ୍ତି। ଏହି ଚିତ୍ରକୂଟ ପାହାଡ଼, ପାହାଡ଼ମାନଙ୍କର ରାଜାପରି, ଯେଉଁଠାରେ କକୁତ୍ସ୍ଥ କୁବେର ପରି ନନ୍ଦନ ଉଦ୍ୟାନରେ ବସିଛନ୍ତି, ଏହି ପାହାଡ଼ ଧନ୍ୟ। ଏହି ଭୟଙ୍କର ଜଙ୍ଗଲ, ଯେଉଁଠାରେ ଅନେକ ଜନ୍ତୁ ଆସିଥାନ୍ତି, ତାହା ତାହାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପୂରଣ କରିଛି, କାରଣ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାମ, ଯୋଧ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏଠି ବସିଛନ୍ତି। ଏପରେ, ଭରତ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନୁଷ୍ୟ ଏବଂ ବଳିଶାଳୀ, ଏହି ଭାବରେ କହି, ଚିତ୍ରକୂଟର ଏହି ବଡ଼ ଜଙ୍ଗଲରେ ପାଦେ ପାଦେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବକ୍ତା ଭରତ ଉତ୍ସୁର୍ଗ ଶିରା ଫୁଲିଥିବା ପାହାଡ଼ ଉପତ୍ୟକାର ଗଛଗୁଡ଼ିକୁ ଉଲ୍ଲଂଘି ଚାଲିଗଲେ। ତାଙ୍କ ନିକଟତାରେ ଥିବା ତରୁଣ ଶିରାଗୁଡ଼ିକୁ ଦେଖିବା ପୁନଃ ପୁନଃ ହେଲା ନାହିଁ। ଭରତ ଏବଂ ତାଙ୍କ ସହଯୋଗୀମାନେ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି ଅଚମ୍ବିତ ହେଲେ, ଏପରି ଲାଗିଲା ଯେ ଜଳର ଦୂର ପାର ଉପରେ ପହଞ୍ଚିଛି। ପରେ, ଚିତ୍ରକୂଟ ପାହାଡ଼ରେ ରାମଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ବିଷୟରେ ଶୁଣି, ଶୁଭ ଏବଂ ପୂଜ୍ୟ ଲୋକମାନେ ବସିଥିବା, ମହାତ୍ମା ଭରତ ଗୁହା ସହିତ ସେନାକୁ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରି ଶୀଘ୍ର ଏଠିକୁ ଗଲେ। ଏଠି ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଉଛି। ସେନା ଶିବିର ହେବା ପରେ, ଉତ୍ସୁକ ଭରତ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କୁ ପଥ ଦେଖାଇ ଭାଇ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାଲିଗଲେ। ସେ ବସିଷ୍ଠ ଋଷିଙ୍କୁ ସନ୍ଦେଶ ପଠାଇଲେ, “ମୋ ମାକୁ ଶୀଘ୍ର ଆଣିଦିଅ।” ପୂର୍ବଜମାନେ ପ୍ରତି ଶ୍ରଦ୍ଧା ରଖି, ସେ ଆଗକୁ ଚାଲିଗଲେ। ସୁମନ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କୁ ନିକଟରେ ଅନୁସରଣ କରି ଚାଲିଗଲେ, କାରଣ ଭରତ ଓ ସୁମନ୍ତ୍ର ଉଭୟ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଉତ୍ସୁକ ଥିଲେ। ଭରତ ଚାଲିବା ସମୟରେ, ସେ ତାଙ୍କ ଭାଇଙ୍କର ପତ୍ରକୁଟି ଓ ଆଶ୍ରମ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ତପସ୍ୱୀମାନେ ବସିଥାନ୍ତି। ଗୁହାରେ, ସେ ଗଛ ତଳରେ ଫାଟିଥିବା କାଠ ଓ ଫୁଲର ତାଳ ଦେଖିଲେ। ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କର ଆଶ୍ରମ ଦେଖିଲେ, ଗଛରେ ଚିଁଟି ହୋଇ ପଡ଼ିଥିବା କୁଶ ଗ୍ରାସ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କର ଉପସ୍ଥିତି ବୁଝିଲେ। ଏହି ଜଙ୍ଗଲରେ, ଡିଅର ଓ ମହିଷ ଚର୍ମ ଦ୍ୱାରା ତାଲ ତିଆରି ହୋଇଥିବା ବଡ଼ ତାଲ ଦେଖିଲେ। ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭରତ ଚାଲିବା ସମୟରେ, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଓ ସମସ୍ତ ମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ଆତ୍ମବିଶ୍ୱାସରେ କହିଲେ, “ମୁଁ ଭାବୁଛି ଏହି ଠାରେ ଆମେ ଭରଦ୍ୱାଜ ଉଲ୍ଲେଖ କରିଥିବା ସ୍ଥାନକୁ ପହଞ୍ଚିଛୁ; ମୋ ଭାବରେ ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀ ଏଠାରେ ଦୂର ନୁହେଁ। ଏହି ଗଛରେ ଉଚ୍ଚରେ ଆଟି ହୋଇ ରଖିଥିବା ଚାମର ଜାମା, ନିଶ୍ଚୟ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଅସାଧାରଣ ସମୟରେ ପଥ ଚିହ୍ନିତ କରିବାକୁ ରଖିଥିବେ। ପାହାଡ଼ ଉପତ୍ୟକାରେ ତୁରନ୍ତ ହାତୀମାନଙ୍କର ଚିହ୍ନ ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁଛି, ସେମାନେ ଦୃଢ଼ ଦନ୍ତ ଦେଇ ଏକାଉଁ ଏକାଉଁ ଚକ୍ରକରି ଚିଁଚିଆଉଛନ୍ତି। ପଥ ଉପରେ ଘନ ଧୂଆଁ ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁଛି, ଯେଉଁଠାରେ ତପସ୍ୱୀମାନେ ଦୂର୍ଗମ ଜଙ୍ଗଲରେ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର କରିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି। ଏଠି ଆମେ ଆନନ୍ଦରେ ରାଘବଙ୍କୁ ଦେଖିବି, ଯିଏ ପୂର୍ବଜମାନଙ୍କର ପୂଜା କରନ୍ତି, ମହାଋଷି ପରି।" ସେ ଅଳ୍ପ ସମୟ ପରେ ଚିତ୍ରକୂଟ ପହଞ୍ଚି, ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀକୁ ଆସି, ଲୋକମାନେ ଉପରେ କିଛି ଶବ୍ଦ କହିଲେ। ଏହିପରେ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଉଛି।