ସେନାର ମୁଣ୍ଡରେ ଥିବା ଏହି ମହାକାୟ ହାତୀଟି ନାମରେ ଶତ୍ରୁଞ୍ଜୟ, ବୟସ୍କ ଏବଂ ଆମ ସୁଜ୍ଞାନ ପିତାଙ୍କର। କିନ୍ତୁ ମୁଁ ଦେଖୁ ନାହିଁ ସେ ଶ୍ୱେତ ଛତା, ଯାହାକୁ ସମ୍ପୂଜିତ କରିଥାଏ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜଗତ, ଏହି ଦିବ୍ୟ ଛତା ଆମ ପିତାଙ୍କର; ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ମୋ ମନରେ ସନ୍ଦେହ ଜନ୍ମ ଦେଇଛି। ଏଠାରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଯେଉଁଠି ସେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଜୟୀ, ଶାଳାରୁ ଉତରି ଆସି ରାମଙ୍କ ପାଖରେ ହାତ ଯୋଡି ଦଣ୍ଡବତ୍ କଲେ। ଭରତଙ୍କ ଆଦେଶରେ, ଯେଉଁଠି କୌଣସି ବିପରୀତ ଘଟଣା ଘଟିବ ନାହିଁ, ସେନା ଏହି ପାହାଡ଼କୁ ଘେରି ଶିବିର ପ୍ରତିଷ୍ଠା କଲା। ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ରାଜବଂଶର ସେନା, ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା, ରଥ ଭରି ଏକ ଏବଂ ଅର୍ଧ ଯୋଜନା ପରିସରରେ ପାହାଡ଼ର ପାଶ୍ୱରେ ବସିଗଲା। ଭରତଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ, ସେନା ଅହଂକାରକୁ ପ୍ରତ୍ୟାଗ କରି ଧର୍ମକୁ ଅନୁସରି ଚିତ୍ରକୂଟରେ ରଘୁବଂଶୀଙ୍କ ପ୍ରସନ୍ନତା ପାଇଁ ଉଜ୍ୱଳ ହେଲା। ଏଠିରେ ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ସତାନବେ ସର୍ଗର ଶେଷ ହେଲା, ମହାକବି ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ରାମାୟଣର ଏହି ପ୍ରଥମ କାବ୍ୟ। ସେନାକୁ ବସାଇ ଦେବା ପରେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପଦଚାରୀ ଭରତ ନିଜ ପୂର୍ବଜଙ୍କ ପଥ ଅନୁସରି ଚଳି ରାମଙ୍କ ଦିଗରେ ପଦଯାତ୍ରା କରିବାକୁ ନିକଟ ହେଲେ। ସେନା ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନରେ ବସିଯିବା ପରେ, ଭରତ ନିଜ ଭାଇ ଶତୃଘ୍ନଙ୍କୁ କହିଲେ— “ପ୍ରିୟ, ତୁମେ ଏହି ମଣିଷମାନେ ଓ ଶିକାରୀମାନେ ସହିତ ଏହି ଅରଣ୍ୟରେ ଦିଗ୍ଦିଗ୍ରେ ଖୋଜିବାକୁ ଦ୍ରୁତ ଚେଷ୍ଟା କର। ଗୁହା, ଧନୁ, ବାଣ ଓ ତଳୱାର ନେଇ, ନିଜ ହଜାର କୁଟୁମ୍ବୀ ସହିତ ଏଠାରେ କକୁତ୍ସ୍ଥଙ୍କୁ ଖୋଜିବାକୁ ଯାଉ। ମୁଁ ନିଜେ ମନ୍ତ୍ରୀ, ପ୍ରଜା, ବୃଦ୍ଧ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସହିତ ପଦଯାତ୍ରା କରି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅରଣ୍ୟ ଅନ୍ତର୍ଗତ କରିବି। ମୁଁ ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରାମ, ବଳଶାଳୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣ କିମ୍ବା ମହାଭାଗ୍ୟବାନ୍ ଵୈଦେହୀଙ୍କୁ ଦେଖିବି ନାହିଁ, ମୋ ମନ ଶାନ୍ତି ନାହିଁ। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁଁ ମୋ ଭାଇଙ୍କ ଚନ୍ଦ୍ରପ୍ରଭା ମୁହଁ ଓ ପଦ୍ମପତ୍ର ନୟନ ଦେଖିବି ନାହିଁ, ମୋ ମନ ଶାନ୍ତି ନାହିଁ। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁଁ ରାଜଚିହ୍ନ ଥିବା ଭାଇଙ୍କ ପାଦ ମୋ ମୁଣ୍ଡରେ ରଖିବି ନାହିଁ, ମୋ ମନ ଶାନ୍ତି ନାହିଁ। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତିନି, ରାଜ୍ୟର ଯୋଗ୍ୟ, ପିତାଙ୍କ ରାଜସିଂହାସନରେ ବସି ସ୍ନାନଜଳ ଦ୍ୱାରା ଅଭିଷେକିତ ହେବେ, ମୁଁ ଶାନ୍ତି ନାହିଁ। ସାଉମିତ୍ରୀ ନିଶ୍ଚୟ ଧନ୍ୟ, ଯେଉଁଠି ସେ ଚନ୍ଦ୍ରପ୍ରଭା, ପଦ୍ମନୟନ ରାମଙ୍କ ମୁହଁ ଦେଖୁଛନ୍ତି। ଜନକନନ୍ଦନୀ ଵୈଦେହୀ ମହାଭାଗ୍ୟବାନ୍, ଯେଉଁଠି ସେ ନିଜ ପତିଙ୍କୁ ସମୁଦ୍ରସୀମା ଧରି ଭୂମିରେ ଅନୁସରଣ କରୁଛନ୍ତି। ଏହି ଚିତ୍ରକୂଟ ପାହାଡ଼, ପାହାଡ଼ମାନଙ୍କ ରାଜା ସମାନ, ଧନ୍ୟ, ଯେଉଁଠି କକୁତ୍ସ୍ଥ କୁବେରଙ୍କ ପରି ନନ୍ଦନବନରେ ବସିଛନ୍ତି। ଏହି ଭୟାନକ ଅରଣ୍ୟ, ଯେଉଁଠି ଅନେକ ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ଅଛି, ତାହା ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ସାଧନ କରିଛି, କାରଣ ବଳଶାଳୀ ରାମ, ଯୋଦ୍ଧାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏଠାରେ ବସିଛନ୍ତି। ଏପରି କହି, ପୁଣ୍ୟଶ୍ଳୋକ ଭରତ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନୁଷ୍ୟ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ପଦଯାତ୍ରା କରି ମହାବନରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବକ୍ତା, ପାହାଡ଼ର ଉତ୍ତରେ ଫୁଲ ଫୁଟିଥିବା ବୃକ୍ଷଗୁଛ ମଧ୍ୟରେ ଚାଲିଗଲେ। ତାଙ୍କର ନିକଟତାରେ, ମୂଳ ଦେଖିବା ପୁନରାବୃତି ହେଲା ନାହିଁ। ଭରତଙ୍କୁ ଦେଖି, ତାଙ୍କ ସହିତ ଥିବା ସମସ୍ତଙ୍କ ମନ ଅସ୍ଥିର ହେଲା, କାରଣ ସେମାନେ 'ଏଠି ରାମ' ଭାବି ଜଳର ପାର ଉପରେ ପହଞ୍ଚିଲା ପରି ଅନୁଭବ କଲେ। ତାପରେ, ଚିତ୍ରକୂଟ ପାହାଡ଼ରେ, ରାମଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ବିଷୟରେ ଶୁଣି, ଯେଉଁଠି ପୁଣ୍ୟବାନ୍ ଲୋକ ନିବାସ କରନ୍ତି, ମହାତ୍ମା ଭରତ ଗୁହା ସହିତ ଦ୍ରୁତ ଏଠାକୁ ଏସିଲେ, ସେନାକୁ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରି। ଏଠିରେ ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଅଠାନବେ ସର୍ଗର ଶେଷ ହେଲା, ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ପ୍ରାଚୀନ ଏବଂ ଉଜ୍ୱଳ ରାମାୟଣରେ। ସେନା ବସିବା ପରେ, ଉତ୍ସୁକ ଭରତ ନିଜ ଭାଇଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଶତୃଘ୍ନଙ୍କୁ ଆଗ୍ରହ କରି ଏଗିଲେ। ସେ ଋଷି ବଶିଷ୍ଠଙ୍କୁ ବାର୍ତା ଦେଇ କହିଲେ, “ମୋ ମାଆକୁ ଦ୍ରୁତ ଆଣିଦିଅ,” ଏବଂ ବଡ଼ମାନେମାନେ ପ୍ରତି ଭକ୍ତି ରଖି ଆଗକୁ ଚାଲିଗଲେ। ସୁମନ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ ଶତୃଘ୍ନଙ୍କ ପଛରେ ଚାଲିଥିଲେ, କାରଣ ଭରତ ଓ ସେ ଦୁଇଁ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଅତି ଆଗ୍ରହୀ। ଭରତ ଚାଲିବା ସମୟରେ ତିନି ଭାଇଙ୍କ ପତ୍ରକୁଟି ଓ ତପସ୍ଵୀମାନଙ୍କ ନିବାସ ମଧ୍ୟରେ ଆଶ୍ରମ ଦେଖିଲେ। ଏହି କୁଟିର ସାମ୍ନାରେ ଭରତ ଫାଟିଥିବା କାଠ ଓ ଫୁଲ ତଳ ଦେଖିଲେ। ତିନି ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ଦେଖି, ବୃକ୍ଷ ଉପରେ ରଖିଥିବା କୁଶ ଚାମର ବସ୍ତ୍ର ଦେଖି ତାଙ୍କ ଉପସ୍ଥିତି ଚିହ୍ନିଲେ। ଏହି ଅରଣ୍ୟରେ ତିନି ହାତୀ ଓ ଅଜାଗୁଡ଼ିର ଚମଡ଼ର ତାପ ପାଇଁ ଏକାଠି ହେବା ଦେଖିଲେ। ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭରତ ଆଗକୁ ଚାଲି ବିଶ୍ୱାସରେ ଶତୃଘ୍ନ ଓ ସମସ୍ତ ମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ କହିଲେ— “ମୁଁ ଭାବୁଛି ଆମେ ଭରଦ୍ୱାଜ ଉଲ୍ଲେଖ କରିଥିବା ସ୍ଥାନକୁ ପହଞ୍ଚିଛୁ; ମୁଁ ମନେ କରୁଛି ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀ ଏଠାରୁ ଦୂର ନୁହେଁ। ଏହି ଉପରେ ଆଟି ରଖିଥିବା ଚାମର ବସ୍ତ୍ର ନିଶ୍ଚୟ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଅସାଧାରଣ ସମୟରେ ପଥ ଚିହ୍ନ ଦେବାକୁ ରଖିଥିବେ। ଏଠି ପାହାଡ଼ରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦନ୍ତ ଥିବା ତ୍ୱରିତ ହାତୀମାନଙ୍କ ଚିହ୍ନ ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁଛି, ଯେଉଁଠି ସେମାନେ ଘୂରି ଘୂରି ଗଜ୍ଜନ କରୁଛନ୍ତି। ଏହି ଦିଘଳ ଏବଂ ଗାଢ଼ ଧୂଆଁ ପଥରେ ଉଠୁଛି, ଯେଉଁଠି ତପସ୍ଵୀମାନେ ଅରଣ୍ୟରେ ସଦା ହୋମ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରନ୍ତି। ଏଠି, ଆନନ୍ଦରେ ଭରି, ମୁଁ ରାଘବଙ୍କୁ ଦେଖିବି, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବାଘ, ଯେଉଁଠି ସେ ପୂର୍ବଜଙ୍କ ପୂଜା କରୁଛନ୍ତି, ଏକ ମହାତ୍ମା ପରି।