ଯଦି ତୁମେ ଏହି କଥାମାନେ କେବଳ ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ କହୁଛ, ତେବେ, ମୁଁ ଭରତଙ୍କୁ ଦେଖି ଏହିପରି କହିଦେବି— “ରାଜ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଦିଅ।” ଏହି କଥା ମୁଁ ସତ୍ୟଭାବେ ଭରତଙ୍କୁ କହିଲେ ମଧ୍ୟ, ହେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ସେ ନିଶ୍ଚୟ ଏହିପରି ଉତ୍ତର ଦେବେ— “ଏହିପରି ହେଉ।” ଏପରି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଭାଇଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏପରି କଥା କହାଯିବା ପରେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଲଜ୍ଜାରେ ନିଜ ଅଙ୍ଗରେ ଆପଣାକୁ ସଂକୋଚିତ କରିବା ପରି ଲାଗିଲେ। ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଲଜ୍ଜିତ ଲକ୍ଷ୍ମଣ କହିଲେ, “ମୋ ମନେ ହୁଏ, ଆମ ପିତା ଦଶରଥ ନିଜେ ଆପଣଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଆସିଛନ୍ତି।” ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଲଜ୍ଜା ଦେଖି, ରଘୁନନ୍ଦନ ରାମ କହିଲେ, “ମୋ ମନେ ହୁଏ, ଏହି ପ୍ରବଳ ବାହୁଶାଳୀ ଜଣେ ଆମକୁ ଦେଖିବାକୁ ଏଠାକୁ ଆସିଛନ୍ତି। କିମ୍ବା, ଆମେ ଯେଉଁଠି ଆରାମରେ ଥିଲୁ, ଏହି ଅରଣ୍ୟର ଅସୁବିଧା ଆମ ପାଇଁ ଅନୁକୂଳ ନୁହେଁ ବୋଲି ଭାବି, ସେ ଆମକୁ ଘରକୁ ନେଇଯିବେ। କିମ୍ବା, ମୋ ପିତା ଦଶରଥ, ରଘୁବଂଶୀ, ଏହି ଅରଣ୍ୟରୁ ଆରାମରେ ଥିବା ଭିତିରେ ବୈଦେହୀକୁ ନେଇଯିବେ। ଦେଖ, ଏହି ଦୁଇଟି ଉତ୍ତମ, ସୁନ୍ଦର ଓ ଶୀଘ୍ରଗାମୀ ଘୋଡ଼ା ଦୃଶ୍ୟମାନ ହେଉଛି, ଯେଉଁମାନେ ପବନ ସମ ଦ୍ରୁତ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ସେହି ସେନାର ମୁଣ୍ଡରେ ଥିବା ବଡ଼ ଦେହ ଥିବା ହାତୀଟି, ଯାହାର ନାମ ଶତ୍ରୁଞ୍ଜୟ, ବୟସ୍କ ଓ ପିତାଙ୍କର ଅତି ପ୍ରିୟ। କିନ୍ତୁ, ମୁଁ ସେ ଶ୍ୱେତ ଛତ୍ରଟି ଦେଖୁନାହିଁ, ଯାହା ପୃଥିବୀରେ ପୂଜିତ, ମୋ ପିତାଙ୍କର ଦିବ୍ୟ ଛତ୍ର, ଏହିଥିରେ ମୋର ସନ୍ଦେହ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଛି। ଏହି ସମୟରେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଅଜେୟ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମଣ୍ଡପରୁ ଅବତରି, ରାମଙ୍କ ପାଖରେ ଯାଇ ହାତ ଜୋଡି ଦଣ୍ଡବତ୍ କଲେ। ଏହି ମଧ୍ୟରେ, ଭରତଙ୍କ ଆଦେଶରେ, ଯେଉଁଠି ଗୋଲମାଳ ନ ହେଉ, ସେନା ସେଇ ପର୍ବତଟିକୁ ଘେରି ବିରାଟ ଶିବିର ଗଠନ କଲା। ଏହି ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶୀ ସେନା ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା ଓ ରଥରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ପର୍ବତପାର୍ଶ୍ୱରେ ଡେଢ଼ ଯୋଜନ ଜାଗା ଜୁଡି ଅବସ୍ଥାନ କଲା। ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଭରତଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଏହି ସେନା ମାନ, ଅଭିମାନ ତ୍ୟାଗ କରି ଧର୍ମକୁ ଅନୁସରଣ କରି, ଚିତ୍ରକୂଟ ପର୍ବତରେ ରଘୁବଂଶୀଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବା ପାଇଁ ଅତି ଶୋଭା ପାଉଥିଲା। ଏଭଳି ଶ୍ରୀମଦ୍ ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ସତ୍ତାନବେଁ ସର୍ଗ ଶେଷ ହେଲା। ସେନାକୁ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ବସାଇଦେଇ, ପଦାଚାରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପ୍ରବଳ ଭରତ ଆପଣଙ୍କ ପୂର୍ବଜମାନେ ଯେମିତି ଚାଲିଥିଲେ, ସେହିପରି ପଦେ ପଦେ ଚାଲି କକୁତ୍ସ୍ଥଙ୍କ ଦିଗକୁ ଯାଉଥିଲେ। ସେନା ଠିକ୍ ଭାବରେ ବସିଗଲାପରେ, ଭରତ ନିଜ ଭାଇ ଶତୃଘ୍ନଙ୍କୁ କହିଲେ, “ପ୍ରିୟ, ତୁମେ ଏହି ମଣିଷମାନେ ଓ ଶିକାରୀମାନଙ୍କ ସହ ଏହି ଅରଣ୍ୟର ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଖୋଜିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କର। ଗୁହା, ଧନୁଷ, ବାଣ ଓ ତଳବାର ସଜ୍ଜିତ ହୋଇ, ନିଜ ସହସ୍ର ପ୍ରଜା ସହିତ କକୁତ୍ସ୍ଥଙ୍କୁ ଏଠାରେ ଖୋଜନ୍ତୁ। ମୁଁ ନିଜେ ମନ୍ତ୍ରୀ, ନାଗରିକ, ବୃଦ୍ଧ ଓ ଦ୍ୱିଜମାନେ ସହ ଏହି ସମସ୍ତ ଅରଣ୍ୟ ପଦେ ପଦେ ଚାଲି ଖୋଜିବି। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁଁ ରାମ, ବା ପ୍ରବଳ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ବା ଶୁଭାଗ୍ୟଶାଳି ବୈଦେହୀଙ୍କୁ ଦେଖିନଥିବି, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୋର ମନ ଶାନ୍ତି ପାଇବ ନାହିଁ। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁଁ ମୋ ଭାଇଙ୍କ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଓ ପଦ୍ମପତ୍ର ସଦୃଶ ଆଖି ଥିବା ମୁହଁକୁ ଦେଖିବି ନାହିଁ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୋ ମନ ଶାନ୍ତି ପାଇବ ନାହିଁ। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁଁ ମୋ ଭାଇଙ୍କ ରାଜଚିହ୍ନ ଥିବା ପାଦକୁ ମୋ ମୁଣ୍ଡରେ ରଖିପାରିବି ନାହିଁ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୋର ମନ ଶାନ୍ତି ହେବ ନାହିଁ। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେ, ଯେଉଁଠି ରାଜ୍ୟର ଅଧିକାରୀ ହେବା ଯୋଗ୍ୟ, ପିତୃପରମ୍ପରା ରାଜସିଂହାସନରେ ବସି ଅଭିଷେକ ହେବେ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୋର ମନ ଶାନ୍ତି ହେବ ନାହିଁ। ସଉମିତ୍ରି ଲକ୍ଷ୍ମଣ ନିଶ୍ଚୟ ଧନ୍ୟ, କାରଣ ସେ ରାମଙ୍କ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଶୁଭ୍ର ଓ ପଦ୍ମନୟନ ମୁହଁକୁ ଦେଖୁଛନ୍ତି। ଜନକନନ୍ଦିନୀ ବୈଦେହୀ ମଧ୍ୟ ଧନ୍ୟ, କାରଣ ସେ ସମୁଦ୍ରବନ୍ଧିତ ପୃଥିବୀରେ ନିଜ ପତିଙ୍କ ସହ ଚାଲିଛନ୍ତି। ଏହି ଚିତ୍ରକୂଟ ପର୍ବତ, ପର୍ବତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରାଜା ସମ, ଧନ୍ୟ, କାରଣ ଏଠି କକୁତ୍ସ୍ଥ ରାମ କୁବେରଙ୍କ ନନ୍ଦନବନରେ ଥିବାପରି ବାସ କରୁଛନ୍ତି। ଏହି ଭୟଙ୍କର ଅରଣ୍ୟ, ଯେଉଁଠି ବନ୍ୟଜନ୍ତୁ ଘୁରିବା କରେ, ତାହା ନିଜ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ସାଧନ କରିଛି, କାରଣ ପ୍ରବଳ ଯୋଦ୍ଧା ରାମ ଏଠି ବାସ କରୁଛନ୍ତି। ଏପରି କହି, ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପ୍ରବଳବାହୁ ଭରତ ଅତି ପ୍ରଶଂସିତ ଅରଣ୍ୟରେ ପଦେ ପଦେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେ ଗଭୀର ଅରଣ୍ୟର ମାଳା ମାଳା ଗଛ ମଧ୍ୟରେ ଚିରନ୍ତନ ଫୁଲ ଫୁଟିଥିବା ଶିଖର ମାନଙ୍କ ମାଧ୍ୟମରେ ଚାଲିଯାଉଥିଲେ। ଭରତଙ୍କ ନିକଟତାରେ, ତାଙ୍କ ସହଯାତ୍ରୀମାନେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ— “ଏଠି ରାମ ଅଛନ୍ତି” ବୋଲି ଭାବି, ମନେ ହେଲା ଯେପରି ଅନ୍ୟ ପାରକୁ ପହଞ୍ଚିଗଲେ। ଏହିପରି ଚିତ୍ରକୂଟ ପର୍ବତରେ ରାମଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ବିଷୟରେ ଶୁଣି, ମହାତ୍ମା ଭରତ ଗୁହାଙ୍କ ସହ ସେନାକୁ ଠିକ୍ ଭାବରେ ରଖି, ତ୍ୱରିତ ଏଠିକୁ ଆସିଲେ। ଏଠି ଶ୍ରୀମଦ୍ ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଅଠାନବେଁ ସର୍ଗ ଶେଷ ହେଲା। ସେନା ବସିଗଲାପରେ, ଉତ୍ସୁକ ଭରତ ନିଜ ଭାଇଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଶତୃଘ୍ନଙ୍କୁ ଆଗୁଆ କରି ଚାଲିଲେ। ସେ ମହାର୍ଷି ବଶିଷ୍ଠଙ୍କୁ ବାର୍ତ୍ତା ପଠାଇଲେ— “ମୋ ମାତାଙ୍କୁ ଶୀଘ୍ର ଆଣନ୍ତୁ”— ଏବଂ ବୃଦ୍ଧମାନେ ପ୍ରତି ଭକ୍ତି ଦେଖାଇ ଆଗକୁ ଗଲେ। ସୁମନ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ ଶତୃଘ୍ନଙ୍କ ପଛପଛ ଚଲିଥିଲେ, କାରଣ ଭରତ ଓ ସେ ଦୁହେଁ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଅତି ଆଗ୍ରହୀ ଥିଲେ। ଭରତ ଯାଉଥିବା ସମୟରେ, ସେ ନିଜ ଭାଇଙ୍କ ପତ୍ରକୁଟି ଓ ତାହାର ଆଶ୍ରମ, ଯାହା ତାପସମାନେ ରହୁଥିବା ଅଞ୍ଚଳରେ ଅବସ୍ଥିତ, ଦେଖିଲେ। ସେଇ କୁଟିର ଆଗରେ ଭରତ ଦେଖିଲେ ଚିରା କରାଯାଇଥିବା କାଠ ଓ ଏକାଠି କରାଯାଇଥିବା ଫୁଲର ଢେର।