ଏହିଭଳି ମହାତ୍ମା ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରଚିତ ପ୍ରଥମ ମହାକାବ୍ୟ ଶ୍ରୀମଦ୍ ରାମାୟଣର ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଶତ୍ନବ୍ବଏଁ ସର୍ଗର ଶେଷ ହେଲା। ଏହା ପରେ, ରାମ ଭାରୀ କ୍ରୋଧରେ ଅନ୍ତର୍ଜ୍ୱଳିତ ହୋଇଥିବା ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ କରି ଏଭଳି କହିଲେ— “ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଏଠାରେ ଧନୁଷ କିମ୍ବା ତଳୱାର-ଢାଳର ଆବଶ୍ୟକତା କ’ଣ? ଯେଉଁ ଭାରତ ନିଜେ ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟାରେ ପ୍ରଭୀନ ଓ ଜ୍ଞାନୀ, ସେ ଆସିଛନ୍ତି। ଯଦି ଆମ ପିତାଙ୍କ ପ୍ରତି ପ୍ରତିଜ୍ଞା ବନ୍ଧି ଆସିଥିବା ଭାରତଙ୍କୁ ମୁଁ ମାରିଦେଉଛି, ତେବେ ଏହି ଦୁଷ୍ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ରାଜ୍ୟ ମୋ ପାଇଁ କ’ଣ ଉପକୃତ? ନିଜାତ୍ମୀୟ କିମ୍ବା ବନ୍ଧୁମାନେ ନଷ୍ଟ ହେବାରୁ ଯେଉଁ ଧନ ମିଳେ, ମୁଁ ସେଠି ଆସ୍ୱାଦ ନେବିନାହିଁ—ଯେପରି ଦୂଷିତ ଖାଦ୍ୟ ଖାଇବିନାହିଁ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ତୁମ ପାଇଁ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ, ଏବଂ ପୃଥିବୀ ପ୍ରାପ୍ତିର ଆକାଂକ୍ଷା ମୋର ରହିଛି—ମୁଁ ଏହି ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଦେଉଛି। ଭାଇମାନେ ଏକତ୍ରିତ ହେଉନ୍ତୁ, ସମସ୍ତଙ୍କ ସୁଖ ପାଇଁ ମୁଁ ରାଜ୍ୟ ଆମ୍ବିବାକୁ ଚାହୁଁଛି, ଏହି କଥା ତୁମକୁ ସତ୍ୟ କହୁଛି। ଏହି ସମୁଦ୍ରବନ୍ଧିତ ପୃଥିବୀ ମୋ ପାଇଁ ଅପ୍ରାପ୍ୟ ନୁହେଁ, କିନ୍ତୁ ଅଧର୍ମରେ ମୁଁ ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଧିପତ୍ୟ ଚାହିବିନାହିଁ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ। ଯଦି ଭାରତ, ତୁମେ କିମ୍ବା ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଛାଡ଼ି ମୋତେ କିଛି ସୁଖ ମିଳେ, ସେ ସୁଖ ଅଗ୍ନିରେ ଭସ୍ମ ହେଉ। ଭାରତ ଭାଇମାନେ ପ୍ରତି ପ୍ରେମ ରଖନ୍ତି, ସେ ନିଶ୍ଚୟ ଆୟୋଧ୍ୟାକୁ ପରିବାରିକ ଧର୍ମ ସ୍ମରଣ କରି ଆସିଛନ୍ତି, ଯିଏ ମୋ ପାଇଁ ପ୍ରାଣଠାରୁ ବେଶି ପ୍ରିୟ। ମୁଁ ଉତ୍ସାରିତ ହୋଇଛି, ଜଟା ଧାରଣ କରିଛି, ଚୀରବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଛି, ଜାନକୀ ଓ ତୁମେ ସହିତ ଅରଣ୍ୟବାସ କରୁଛି—ଏହି କଥା ଶୁଣି ଭାରତର ହୃଦୟ ପ୍ରେମରେ ବିଗଳିତ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦୁଃଖରେ ବିକଳ—ଏହି କାରଣରୁ ସେ ନିଶ୍ଚୟ ମୋତେ ଦେଖିବାକୁ ଆସିଛନ୍ତି, ଏହା ଅନ୍ୟଥା ହେବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ମା କୈକେୟୀଙ୍କୁ କ୍ରୋଧରେ କଠୋର କଥା କହି, ପିତାଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ କରି, ଏହି ଯଶସ୍ବୀ ଭାରତ ମୋତେ ରାଜ୍ୟ ଦେବାକୁ ଆସିଛନ୍ତି। ଏହି ସମୟ ଭଲ, ଭାରତ ନିଶ୍ଚୟ ଆମକୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି; ସେ କେବେ ଆମକୁ ଅପ୍ରିୟ କାମ କରିବେନାହିଁ, ମନରେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ଭାରତ କେବେ ତୁମକୁ କିଛି ଅପରାଧ କରିଛନ୍ତି କି? ଏଇ ଭୟ କିପାଇଁ ତୁମେ ଭାରତ ଉପରେ ସନ୍ଦେହ କରୁଛ? ତୁମେ କେବେ ଭାରତଙ୍କୁ କଠୋର କିମ୍ବା ଅପ୍ରିୟ କଥା କହିବନି; ଯଦି କିଛି ଅପ୍ରିୟ କଥା ହେବା ଦରକାର, ମୁଁ କହିବି। କୌଣସି ଦୁର୍ଘଟନାରେ ପୁଅମାନେ କେବେ ପିତାକୁ, କିମ୍ବା ଭାଇ ଭାଇକୁ ହତ୍ୟା କରିପାରିବେ? ଏହା କେବେ ହୁଏନାହିଁ, ମୋ ପ୍ରାଣସମ ଭାଇ। ଯଦି ତୁମେ ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ ଏହି କଥା କହୁଛ, ତେବେ ଭାରତକୁ ଦେଖିବା ସମୟରେ ମୁଁ ସ୍ୱୟଂ କହିଦେବି—‘ଏହି ରାଜ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଦିଅ।’ ମୁଁ ସତ୍ୟ କହି ଭାରତଙ୍କୁ ଏହି କଥା କହିଲେ, ସେ ନିଶ୍ଚୟ ‘ଏହି ପରି ହେଉ’ ବୋଲି ଉତ୍ତର ଦେବେ। ଏପରି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଭାଇଙ୍କ କଥାରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ୍ ଲଜ୍ଜାରେ ନିଜ ଅଙ୍ଗରେ ସଂକୋଚିତ ହେଲେ। ରାମଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ଲକ୍ଷ୍ମଣ୍ ଶର୍ମିତ ଭାବେ କହିଲେ—‘ମୋ ମନେ ହୁଏ, ନିଜେ ପିତା ଦଶରଥ ଆପଣଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଆସିଛନ୍ତି।’ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଏଭଳି ଲଜ୍ଜିତ ଦେଖି, ରାମ କହିଲେ—‘ମୋ ମନେ ହୁଏ, ଏହି ବଳଶାଳୀ ଭାଇ ଆମକୁ ଦେଖିବାକୁ ଆସିଛନ୍ତି। କିମ୍ବା ହେତେବା, ଆମେ ଯେଉଁଠି ସୁଖରେ ଥିଲୁ, ଏଠି ଅରଣ୍ୟ ଜୀବନ ଆମ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ନୁହେଁ ବୋଲି ଭାବି, ସେ ନିଶ୍ଚୟ ଆମକୁ ଘରକୁ ନେଇଯିବେ। କିମ୍ବା ମୋ ପିତା ଦଶରଥ ଜନକନନ୍ଦିନୀ ଶୀତାଙ୍କୁ ଅତିସୁଖରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ ବୋଲି ଅରଣ୍ୟରୁ ନେଇଯିବେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଦେଖ, ସେଇ ଦୁଇଟି ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଉତ୍ତମ ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ, ବାୟୁ ବେଗର ଘୋଡ଼ା ଦୃଶ୍ୟମାନ ହେଉଛି। ସେଠାରେ ଏକ ବଡ଼ ଦେହୀ ହାତୀ, ଯାହା ସେନାର ଆଗରେ ଅଛି, ତାହାର ନାମ ଶତ୍ରୁଞ୍ଜୟ, ବୟସ୍କ ଓ ମୋ ପିତାଙ୍କର। କିନ୍ତୁ ମୋ ପିତାଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ଶ୍ୱେତ ଛତ୍ର, ଯାହା ସମ୍ପୂଜିତ, ମୁଁ ଦେଖୁନାହିଁ—ଏହା ମୋତେ ସନ୍ଦେହ ଦେଉଛି। ଏହିପରେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଜୟୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଶାଳା ତଳୁ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ରାମଙ୍କ ପାଖରେ ହାତ ଜୋଡ଼ି ଦଣ୍ଡବତ୍ କଲେ। ଭାରତଙ୍କ ଆଦେଶରେ, ଯାହାଁ ଅସ୍ପଷ୍ଟତା ନ ହୁଏ, ସେଠାରେ ସେନା ଏହି ପାହାଡ଼ର ଚାରିପାଖରେ ଶିବିର ହେଲା। ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ଭଉଁସିଆ ସେନା, ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା, ରଥରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ପାହାଡ଼ ଦେଖି ଏକ ଏବଂ ଅର୍ଧ ଯୋଜନା ଜମିଅଞ୍ଚଳ ଆବରଣ କଲା। ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ଅହଂକାର ତ୍ୟାଗ କରିଥିବା ଭାରତଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ସେ ସେନା ଚିତ୍ରକୂଟ ପାହାଡ଼ରେ ରଘୁବଂଶୀ ରାମଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବା ପାଇଁ ଅତି ଶୋଭା ପାଉଥିଲା। ଏହିଭଳି ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ସତ୍ତାନବଏଁ ସର୍ଗର ଶେଷ ହେଲା। ସେନାକୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତର କରି, ପଦାତିମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଏହି ପ୍ରଭଳ ଭାରତ ଆପଣଙ୍କ ପୂର୍ବଜମାନେ ଯେଉଁପଥରେ ଚଲିଥିଲେ, ସେଇପଥରେ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ପଦେ ପଦେ ଚାଲିଲେ। ସେନା ସଠିକ୍ ଭାବରେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ହେବା ପରେ, ଭାରତ ନିଜ ଭାଇ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କୁ କହିଲେ— “ପ୍ରିୟ, ଏହି ଅରଣ୍ୟର ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଏହି ମନୁଷ୍ୟ ଓ ବ୍ୟାଧମାନେ ସହିତ ତୁମେ ଖୋଜ। ଗୁହା, ଧନୁଷ, ବାଣ, ତଳୱାର ଧାରଣ କରି ତାଙ୍କର ହଜାର ଆତ୍ମୀୟ ସହିତ ଏଠାରେ କକୁତ୍ସ୍ଥ ରାମଙ୍କୁ ଖୋଜନ୍ତୁ। ମୁଁ ନିଜେ ମନ୍ତ୍ରୀ, ପୌର, ବୃଦ୍ଧ, ଦ୍ୱିଜମାନେ ସହିତ ପଦେ ପଦେ ସମସ୍ତ ଅରଣ୍ୟ ଉଲ୍ଲଙ୍ଘିବି। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁଁ ରାମ, ବଳଶାଳୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣ କିମ୍ବା ଭାଗ୍ୟଶାଳି ବୈଦେହୀଙ୍କୁ ଦେଖିବିନାହିଁ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୋର ମନ ଶାନ୍ତି ପାଇବନାହିଁ। ମୋ ଭାଇଙ୍କର ଚନ୍ଦ୍ରମା ପ୍ରଭା ମୁଖମଣ୍ଡଳ, ପଦ୍ମପତ୍ର ନୟନ ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦେଖିବିନାହିଁ, ମୋର ମନ ଶାନ୍ତି ମିଳିବନାହିଁ।” ଏଭଳି ଏହି ଉତ୍କଳ ଭାଷାରେ ଶ୍ରୀରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଭାରତଙ୍କ ମଧ୍ୟର ଅନ୍ତଃକଥା ଏବଂ ଚିତ୍ରକୂଟରେ ସେନାର ଅବସ୍ଥାନ ବିଭାଗ ହେଲା।