ଚିତ୍ରକୂଟ ପାହାଡ଼ରେ, ରାମ, ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଅତି ଶୋକ ଓ ଅନ୍ୟାୟରେ ନିବାସ କରୁଥିଲେ। ସେମାନେ ଦୃଶ୍ୟ କରିଲେ, ଦୂରରୁ ଏକ ବଡ଼ ସେନା ଆସୁଛି—କେହି ଶୀଘ୍ର ଘୋଡ଼ା ଉପରେ ଚଢ଼ି ଚଲିଛନ୍ତି, ଅନ୍ୟେ ହାତୀ ଉପରେ ଅତି ଆନନ୍ଦରେ ଚଢ଼ି ଶୋଭା ପାଉଛନ୍ତି। ଲକ୍ଷ୍ମଣ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ, “ହେ ରାମ, ଚାଲ ଆମେ ଧନୁଷ ହାତରେ ନେଇ ପାହାଡ଼ରେ ଆଶ୍ରୟ ନେବା; ନତୁବା ଏଠାରେ ଥିବା ଉଚିତ, ସଜାଗ ଓ ଶସ୍ତ୍ର ହାତରେ ରହିବା ଉଚିତ। ଶ୍ରୀ କୋବିଦାର ଧ୍ୱଜ ଧାରୀ ବ୍ୟକ୍ତି ଅମାନେର ଶକ୍ତିରେ ପଡ଼ିପାରେ।” ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଭାବରେ ଦେଖିଲେ—ବରତ, ଯାହାର ଦ୍ୱାରା ରାମ, ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଏହି ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି, ସେ ଆସୁଛି। ଲକ୍ଷ୍ମଣ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଏହି ଶତ୍ରୁ ବରତ ଆସିଛି; ତାହା ପାଇଁ ତୁମେ ଶାଶ୍ୱତ ରାଜ୍ୟରୁ ବିଚ୍ୟୁତ ହେଲା; ମୋ ପାଇଁ ବରତକୁ ମାରିଦେବି। ମୁଁ ବରତକୁ ମାରିବାରେ କୌଣସି ଅପରାଧ ଦେଖୁ ନାହିଁ, କାରଣ ଅପରାଧୀଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଅଧର୍ମ ନୁହେଁ। ବରତ ଅଧର୍ମ କରିଛି, ସେ ମରିଗଲା ପରେ ତୁମେ ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀର ଶାସନ କର। ଆଜି କୈକେୟୀ, ରାଜ୍ୟ ଲୋଭିନୀ, ତାଙ୍କ ପୁଅ ସଂଘର୍ଷରେ ମରିଯିବା ଦେଖିବେ ଓ ଦୁଃଖରେ ବିନ୍ଦିଯିବେ, ଗଜ ଦ୍ୱାରା ଭଙ୍ଗ ହୋଇଥିବା ଗଛ ପରି। ମୁଁ କୈକେୟୀ ଓ ତାଙ୍କ ସହଯୋଗୀ, ଆତ୍ମୀୟମାନଙ୍କୁ ମାରିଦେବି; ଆଜି ପୃଥିବୀ ଏହି ମହା ଦୂଷଣରୁ ମୁକ୍ତ ହେବ। ଆଜି ମୁଁ ମୋ ଦମିଥିବା କ୍ରୋଧ ଓ ଅପମାନକୁ ଶତ୍ରୁ ସେନା ଉପରେ ବିମୋଚନ କରିବି, ଶୁଷ୍କ ଘାସ ଉପରେ ଅଗ୍ନି ପରି। ଆଜି ମୁଁ ଚିତ୍ରକୂଟ ଜଙ୍ଗଲକୁ ରକ୍ତରେ ଭିଜାଇଦେବି, ଶତ୍ରୁ ଶରୀରକୁ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ଭେଦି। ଆଜି ମୁଁ ମାରିଥିବା ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା ଓ ମାନବଙ୍କୁ ଜଙ୍ଗଲ ଜନ୍ତୁମାନେ ଟାଣି ନେବେ। ଏହି ମହା ଯୁଦ୍ଧରେ ମୁଁ ଧନୁଷ ବାଣକୁ କୌଣସି ଋଣୀ ମାନିବି ନାହିଁ; ବରତ ଓ ତାଙ୍କ ସେନାକୁ ମାରିଦେଲା ପରେ ମୋ ମନରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ରହିବ ନାହିଁ। ଏଠି ଦିନ, ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ସତ୍ୟ ଗୌରବମୟ ରାମାୟଣର ଶତନବ୍ୱତି ଶର୍ଗର ଶେଷ ହେଲା, ମହାକବି ଭାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରଚିତ ପ୍ରଥମ ମହାକାବ୍ୟ। ଏହି ସମୟରେ, ରାମ ତୀବ୍ର କ୍ରୋଧରେ ଅତିକ୍ରମିତ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ କହିଲେ, “ଏଠି ଧନୁଷ ବା ତଳୱାର ଓ ଢାଳର କଣ ଆବଶ୍ୟକ? ବରତ, ମହାଧନୁର୍ଧର ଓ ଜ୍ଞାନୀ, ନିଜେ ଆସିଛନ୍ତି। ଯଦି ମୁଁ ସତ୍ୟବାନ୍ ଆମ ପିତାଙ୍କୁ ପ୍ରତିଞ୍ଜା ଦେଇ ଆସିଥିବା ବରତକୁ ମାରିଦେବି, ତେବେ ଏହି ଅପବିତ୍ର ରାଜ୍ୟର କରିବି କଣ? ଆତ୍ମୀୟ ବା ମିତ୍ରଙ୍କ ନାଶରୁ ଯେ କୌଣସି ଧନ ଆସେ, ମୁଁ ତାହା ଗ୍ରହଣ କରିବି ନାହିଁ, ବିଷ ମିଶା ଖାଦ୍ୟ ପରି। ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୁଁ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ ଓ ପୃଥିବୀ ତୁମ ପାଇଁ ଚାହେ; ଏହି ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଦେଉଛି। ଭାଇମାନେ ଏକାଠି ହେବା ଓ ସମ୍ମିଳିତ ଖୁସି ପାଇଁ ମୁଁ ରାଜ୍ୟ ଚାହେ, ଏହି ଏକ ସତ୍ୟ ପ୍ରତିଜ୍ଞା। ଏହି ପୃଥିବୀ, ମହାସାଗର ଦ୍ୱାରା ଘିରା, ମୋ ପାଇଁ ଅସାଧ୍ୟ ନୁହେଁ; କିନ୍ତୁ ଅଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟ ଆଧିପତ୍ୟ ଚାହିବି ନାହିଁ। ବରତ, ତୁମେ, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ନଥିଲେ ମୋ ପାଇଁ ଯେ କୌଣସି ଖୁସି ଆସେ, ତାହା ଅଗ୍ନିରେ ଭସ୍ମ ହେଉ। ମୁଁ ଭାବୁଛି, ଭାଇମାନଙ୍କୁ ଆଦର କରୁଥିବା ବରତ ଆୟୋଧ୍ୟାକୁ ଆସିଛନ୍ତି, କୁଳ ଧର୍ମ ମନେ କରି, ମୋ ପାଇଁ ଜୀବନ ଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ। ମୁଁ ନିକାଳି ଦିଆଯିବା, ଜଟା ଓ ଭାସ୍ମ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି ସୀତା ଓ ତୁମ ସହିତ ଏଠି ଅଛି ବୋଲି ସୁନି, ବରତ ଦୁଃଖରେ ଭାଇପାଇ, ମୋତେ ଦେଖିବାକୁ ଆସିଛି। ସେ ମା କୈକେୟୀଙ୍କୁ କ୍ରୋଧରେ କଠୋର କଥା କହି, ପିତାଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ, ମୋତେ ରାଜ୍ୟ ଦେବାକୁ ଆସିଛି। ବରତ ଆମକୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହେ, ଏହି ସମୟ ଉଚିତ; ସେ କଦାପି ଆମକୁ ଅପ୍ରିୟ କିଛି କରିବେ ନାହିଁ, ମନରେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ବରତ କଦା ବି ତୁମେ କିଛି ଅପରାଧ କରିଛି? କିମ୍ବା ଆଜି କେଉଁ ଭୟରୁ ତୁମେ ବରତକୁ ଅପସନ୍ଦେହ କରୁଛ? ବରତକୁ କଠୋର କଥା କହିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଯଦି କିଛି ଅପ୍ରିୟ କହିବାକୁ ହେଉ, ମୁଁ କହିବି। କେଉଁ ଦୁଃଖ ଆସିଲେ, ପୁଅମାନେ କେଉଁ ଦିନ ତାଙ୍କ ପିତାକୁ ମାରିପାରିବେ? କିମ୍ବା ଭାଇ ଭାଇକୁ? ଏହି ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ ତୁମେ ଏହି କଥା କହୁଛ, ତେବେ ବରତକୁ ଦେଖିଲେ ମୁଁ କହିବି: ‘ରାଜ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଦିଅ।’ ମୁଁ ଏହି କଥା ସତ୍ୟ କହିଲେ ମଧ୍ୟ ବରତ ନିଶ୍ଚିତ କହିବେ, ‘ଏହି ଭଲ।’ ଏଭଳି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଭାଇଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଲଜ୍ଜାରେ ନିଜ ଅଙ୍ଗରେ ସଂକୋଚିତ ହେଲେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଲଜ୍ଜିତ ହୋଇ କହିଲେ, “ମୁଁ ଭାବୁଛି, ଆମ ପିତା ଦଶରଥ ନିଜେ ତୁମକୁ ଦେଖିବାକୁ ଆସିଛନ୍ତି।” ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଲଜ୍ଜିତ ଦେଖି, ରାମ କହିଲେ, “ମୁଁ ଭାବୁଛି, ଏହି ବଳଶାଳୀ ଆମକୁ ଦେଖିବାକୁ ଆସିଛନ୍ତି। ବୋଧହୁଏ, ଆମେ ଆରାମରେ ଥିବା ଲୋକ ଜଙ୍ଗଲ ପାଇଁ ଅନୁକୂଳ ନୁହେଁ, ତେଣୁ ସେ ଆମକୁ ଘରକୁ ନେଇଯିବେ। କିମ୍ବା ପିତା ଦଶରଥ, ରାମ, ଭାସ୍ମ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଥିବା ଓ ଆରାମ ପ୍ରିୟ ଵୈଦେହୀକୁ ଜଙ୍ଗଲରୁ ନେଇ ଫେରିଯିବେ। ଦୁଇଟି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ଲାଗି ଶୁଭ୍ର ଘୋଡ଼ା ଦେଖୁଛି, ଏହି ବିର, ପବନ ପରି ଶୀଘ୍ର ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ସେନାର ଆଗରେ ଥିବା ବଡ଼ ହାତୀ ଶତ୍ରୁଞ୍ଜୟ ନାମର, ବୟସ୍କ, ଆମ ପିତାଙ୍କର। କିନ୍ତୁ ମୁଁ ଦେଖୁ ନାହିଁ, ସେ ଶ୍ବେତ ଛତା, ଯାହାକୁ ସମସ୍ତ ଆଦର କରନ୍ତି, ମୋ ପିତାଙ୍କର ଦିବ୍ୟ ଛତା; ଏହି ଦେଖି ମୋର ମନରେ ସନ୍ଦେହ ହେଉଛି।