ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ଦୃଷ୍ଟି ପକାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଦେଖିଲେ—ଏକ ବିପୁଳ ସେନା, ରଥ, ଘୋଡ଼ା, ହାତୀ ଓ ପଦାତି ସେନାରେ ଭରିଥିବା, ଅତି ଭୟଙ୍କର ଭାବରେ ଆସୁଛି। ଏହି ସେନା ଦେଖି, ଯାହା ରଥ, ଘୋଡ଼ା, ହାତୀ ଓ ରଥରେ ଉତ୍ତୋଳିତ ପତାକାରେ ଶୋଭିତ, ସେ ଏହି ଦୃଶ୍ୟକୁ ରାମଙ୍କୁ ଖବର କଲେ। ସେ କହିଲେ, “ହେ ଆର୍ୟ, ଅଗ୍ନିକୁ ବୁଝାଇଦିଅ, ଓ ସୀତାଙ୍କୁ ଗୁହାଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରା; ତୁମେ ଧନୁଷ ବାନ୍ଧ, ବାଣ ଓ କବଚ ପ୍ରସ୍ତୁତ କର।” ତାପରେ ରାମ, ମନୁଷ୍ୟମଧ୍ୟରେ ବ୍ୟାଘ୍ର, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ହେ ସୁମିତ୍ରନନ୍ଦନ, ଭଲଭାବେ ଦେଖ, ଏହି ସେନା କାହାର ବୋଲି ଭାବୁଛ?” ଏପରି ରାମଙ୍କୁ କହିଲାପରେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଦ୍ରୁତକ୍ରୋଧରେ ଦହିଯାଉଥିବା ଅଗ୍ନି ପରି, ଏହି ସେନାକୁ ଧ୍ଵଂସ କରିବାକୁ ଉତ୍ସୁକ ହୋଇ କହିଲେ, “ରାଜ୍ୟ ଲାଗି ଆସିଛି, ନିଶ୍ଚିତ ଅଭିଷିକ୍ତ ହୋଇଛି, କୈକେୟୀପୁତ୍ର ଭରତ ଆମକୁ ହତ୍ୟା କରିବାକୁ ଆସୁଛନ୍ତି। ଦେଖ, ଏହି ମହାବୃକ୍ଷ ଦୃଶ୍ୟମାନ, ଏବଂ ରଥରେ କୋବିଦାର ଚିହ୍ନ ଥିବା ପତାକା ଉତ୍ତୋଳିତ। ଦ୍ରୁତ ଘୋଡ଼ାରେ ଚଡ଼ିଥିବା ଏହି ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଇଚ୍ଛାମତେ ଚାଲୁଛନ୍ତି; ଅନ୍ୟମାନେ ହାତୀ ଚଡ଼ି ଆନନ୍ଦରେ ଅଲୋକିତ। ଆମେ ଧନୁଷ ହାତରେ ନେଇ ପର୍ବତ ଉପରେ ଆଶ୍ରୟ ନେବା, କିମ୍ବା ଏଠାରେ ଥିଏ, ସଜ୍ଜ ଓ ଶସ୍ତ୍ରଧାରୀ ହୋଇ। ସମ୍ଭବତଃ କୋବିଦାର ପତାକାଧାରୀ ଆମ ପାଶରେ ପଡ଼ିପାରେ। ମୁଁ ଭରତଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିବି କି, ଯାହା ପାଇଁ ହେ ରାଘବ, ତୁମେ, ସୀତା ଓ ମୁଁ ଏହି ମହାବିପତ୍ତିରେ ପଡ଼ିଛୁ? ଯାହା ପାଇଁ ତୁମେ ଶାଶ୍ୱତ ରାଜ୍ୟରୁ ବିସ୍ଥାପିତ, ସେଇ ଶତ୍ରୁ ଭରତ ଏବେ ଆସିଛନ୍ତି; ମୋ ପାଇଁ ସେ ହତ୍ୟାଯୋଗ୍ୟ। ହେ ରାଘବ, ଭରତଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିବାରେ କୌଣସି ଦୋଷ ଦେଖୁନି; ଯେଉଁମାନେ ପୂର୍ବରୁ ଅପରାଧ କରିଛନ୍ତି ତାଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଅଧର୍ମ ନୁହେଁ। ଭରତ, ଯିଏ ପୂର୍ବରୁ ଅପରାଧ କରି ଧର୍ମକୁ ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି, ସେ ହତ୍ୟା ହେଲେ, ଏହି ପୃଥିବୀ ରାଜ୍ୟ ତୁମେ ଶାସନ କର। ଆଜି, ରାଜ୍ୟଲୋଭିନୀ କୈକେୟୀ ତାଙ୍କ ପୁଅକୁ ମୋ ହାତରେ ଯୁଦ୍ଧରେ ହତ୍ୟା ହେବା ଦେଖି, ଦୁଃଖରେ କ୍ଲିଷ୍ଟ ହେଉ, ହାତୀ ଦ୍ୱାରା ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ଗଛ ପରି। ମୁଁ କୈକେୟୀକୁ ତାଙ୍କ ସାଥୀ ଓ ବନ୍ଧୁବନ୍ଧବ ସହିତ ହତ୍ୟା କରିଦେବି; ଏହି ମହାପାପରୁ ଆଜି ପୃଥିବୀ ମୁକ୍ତ ହେଉ। ହେ ମାନଦାତା, ଆଜି ମୁଁ ଏହି ଦମିତ କ୍ରୋଧ ଓ ଅପମାନକୁ ଶତ୍ରୁ ସେନାରେ ମୁକ୍ତ କରିଦେବି, ଶୁଖିଲା ଘାସରେ ଅଗ୍ନି ପରି। ଆଜି ମୁଁ ଚିତ୍ରକୂଟର ଏହି ଅରଣ୍ୟକୁ ଶତ୍ରୁମାନେ ହତ୍ୟା ହୋଇ ରକ୍ତରେ ଭିଜାଇଦେବି। ମୋ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ଶତ୍ରୁମାନେ ହତ୍ୟା ହେବେ, ହାତୀ ଓ ଘୋଡ଼ା ମରିବେ—ତାଙ୍କ ଦେହକୁ ବନ୍ୟପଶୁମାନେ ଟାଣିନେବେ। ଏହି ମହାସଂଗ୍ରାମରେ ଧନୁଷ ବା ବାଣ ମୋ ଋଣ ନୁହେଁ; ଭରତ ଓ ତାଙ୍କ ସେନାକୁ ହତ୍ୟା କରି ମୁଁ ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ହେଉଥିବି।” ଏହିପରି ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଶ୍ରୀମଦ୍ ରାମାୟଣର ବିଶିଷ୍ଟ ଶତ୍ଷଠିତମ ସର୍ଗ ଶେଷ ହେଲା। ଏହି ସମୟରେ, ରାମ ତୀବ୍ର କ୍ରୋଧରେ ପୁରିଥିବା ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ କହିଲେ, “ଏଠି ଧନୁଷ କିମ୍ବା ତଳଅସ୍ତ୍ରର କଣ ଆବଶ୍ୟକତା, ଯେତେବେଳେ ଭରତ ନିଜେ, ମହାଧନୁର୍ଧରୀ ଓ ପ୍ରଜ୍ଞାନ୍ବିତ, ଆସିଛନ୍ତି? ଯଦି ଭରତ, ଯିଏ ସତ୍ୟବାଦା ଓ ପିତାଙ୍କୁ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଦେଇଛନ୍ତି, ସେକୁ ହତ୍ୟା କରିଦେଉଛି, ତେବେ ଏହି ଦୁଷ୍ୟିତ ରାଜ୍ୟର କରଣୀୟ କ’ଣ, ହେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ? ନିଜ ବନ୍ଧୁ ବା ମିତ୍ରଙ୍କ ନାଶରୁ ଆସୁଥିବା ଧନ ମୁଁ କଦାପି ଗ୍ରହଣ କରିବି ନାହିଁ, ଯେପରି ଅମୃତରେ ବିଷ ମିଶିଲେ ମୁଁ ଖାଏ ନାହିଁ। ମୁଁ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ ଓ ଏହି ପୃଥିବୀ ତୁମ ପାଇଁ ଚାହେଁ; ଏହିକଥା ମୁଁ ତୁମକୁ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରୁଛି। ଭାଇମାନେ ଏକାଠି ହୁଅନ୍ତୁ, ସମସ୍ତଙ୍କ ଆନନ୍ଦ ପାଇଁ ମୁଁ ଏହି ରାଜ୍ୟକୁ ଚାହେଁ, ଏହିକଥା ମୁଁ ସତ୍ୟ ଶପଥ କରୁଛି। ଏହି ସମୁଦ୍ରବନ୍ଧିତ ପୃଥିବୀ ମୋ ପାଇଁ ଅସମ୍ଭବ ନୁହେଁ, କିନ୍ତୁ ଅଧର୍ମରେ ମୁଁ ଦେବତାମାନଙ୍କ ଆଧିପତ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଚାହେଁ ନାହିଁ, ହେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ। ଯଦି ଭରତ, ତୁମେ କିମ୍ବା ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଛାଡ଼ି ମୋତେ ଯେଉଁ ସୁଖ ମିଳେ, ଏହା ଅଗ୍ନିରେ ଭସ୍ମ ହେଉ। ମୋ ମନେ ହୁଏ, ଭାଇମାନେ ପ୍ରତି ବାତ୍ସଲ୍ୟ ରଖୁଥିବା ଭରତ ଆୟୋଧ୍ୟାରେ ପରିବାର ଧର୍ମ ସ୍ମରି ଆସିଛନ୍ତି, ଯିଏ ମୋ ପ୍ରାଣଠାରୁ ବେଶି ପ୍ରିୟ। ମୋ ବନ୍ଧ୍ୟାସହିତ ତୁମେ ଓ ଜାନକୀ ମୁଁ ବନବାସୀ ହୋଇଛି, ଏହି ଶୁଣି ଭରତ ଦୁଃଖରେ ଅନୁଭୂତି ହୋଇ ଏଠାକୁ ଆସିଛନ୍ତି। ସେ ମାତା କୈକେୟୀଙ୍କୁ କ୍ଷୁଦ୍ର ଓ କଠୋର କଥା କହି, ପିତାଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ, ମୋତେ ରାଜ୍ୟ ଦେବାକୁ ଆସିଛନ୍ତି। ଏହି ସମୟଟି ଭଲ, ଭରତ ଆମକୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି; ସେ କେବେ ଆମକୁ ଅପ୍ରିୟ କାମ କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ଭରତ କେବେ ତୁମକୁ ଅପରାଧ କରିଛନ୍ତି କି, କିମ୍ବା ଏମିତି କ’ଣ ଭୟ ଯାହା ତୁମେ ଏଠି ଭରତ ଉପରେ ସନ୍ଦେହ କରୁଛ? ଭରତଙ୍କୁ କଠୋର କିମ୍ବା ଅପ୍ରିୟ କଥା କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଯଦି ତାଙ୍କୁ କିଛି ଅପ୍ରିୟ କହିବା ଦରକାର, ସେଥିପାଇଁ ମୁଁ କହିବି। ପୁଅମାନେ କେବେ କୌଣସି ବିପଦରେ ପିତାକୁ, କିମ୍ବା ଭାଇ ଭାଇକୁ ହତ୍ୟା କରେ କି, ହେ ସୌମିତ୍ରି, ଯିଏ ନିଜ ପ୍ରାଣପରି ପ୍ରିୟ? ଯଦି ରାଜ୍ୟ ଦେଖି ତୁମେ ଏହି କଥା କହୁଛ, ତେବେ ଭରତଙ୍କୁ ଦେଖି ମୁଁ କହିଦେବି: ‘ରାଜ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଦିଅ।’ ଏହି କଥା ମୁଁ ସତ୍ୟରେ ଭରତଙ୍କୁ କହିଲେ, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଉତ୍ତର ଦେବେ, ‘ଏମିତି ହେଉ।’ ଏହିପରି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଭାଇଙ୍କ ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଲଜ୍ଜାରେ ନିଜ ଅଙ୍ଗରେ ସଙ୍କୋଚିତ ହେଲେ।