ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ସୁମିତ୍ରାନନ୍ଦନ, ଦେଖ, ଏଠିକୁ ଏକ ଭୟଙ୍କର, ଗର୍ଜନା ଭରା, ଗଭୀର ଏବଂ ଆକାଶକୁ ଉଲ୍ଲଂଘିବା ଶବ୍ଦ ଶୁଣାଯାଉଛି। ଏହି ଶବ୍ଦ କ’ଣ? ଅରଣ୍ୟରେ ହାତୀମାନେ କିମ୍ବା ବନ୍ୟ ମହିଷମାନେ ବାଘ ଭୟରେ ଏପଟେ ସେପଟେ ଦୌଡ଼ିଯାଇଛନ୍ତି କି? କିମ୍ବା କୌଣସି ରାଜା କିମ୍ବା ରାଜମନ୍ତ୍ରୀ ଏଠାରେ ସିକାର କରୁଛନ୍ତି କି? କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ବନ୍ୟ ପ୍ରାଣୀ? ଏହି ସବୁ ଜାଣିବାକୁ, ହେ ସୁମିତ୍ରାନନ୍ଦନ, ତୁମେ ଦୟାକରି ଖୋଜିବା ଉଚିତ। ଏହି ପାହାଡ଼ ଏଭଳି ଦୁର୍ଜୟ ଯେ ପକ୍ଷୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଏଠି ଚାଲିପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ଏହି ସବୁର ସତ୍ୟ ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ଜାଣିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କର। ତାପରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତ୍ୱରିତ ଏକ ଫୁଲ ଲାଗିଥିବା ଶାଳ ଗଛରେ ଚଢ଼ି, ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଦେଖିଲେ ଏବଂ ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଲେ। ସେଠାରେ ସେ ଦେଖିଲେ—ଏକ ବିଶାଳ ସେନା, ଯାହାରେ ରଥ, ଘୋଡ଼ା, ହାତୀ, ଏବଂ ପଦାତି ଥିଲେ। ଏହି ସେନା ଘୋଡ଼ା ଓ ହାତୀରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା, ରଥରେ ଧ୍ୱଜା ଫଡ଼ିଉଥିଲା। ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଏହି ସବୁ ଦେଖି ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ—"ଅଗ୍ନିକୁ ନିବାଇଦିଅ, ମହାନ, ଏବଂ ସୀତାଙ୍କୁ ଗୁହାରେ ପ୍ରବେଶ କରାଅ। ତୁମେ ଧନୁଷ ବାନ ଏବଂ କବଚ ପ୍ରସ୍ତୁତ କର।" ତାପରେ ରାମ, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବାଘ ସମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ—"ହେ ସୁମିତ୍ରାନନ୍ଦନ, ଭଲ ଭାବରେ ଦେଖ, ଏହି ସେନା କାହାର ବୋଲି ଭାବୁଛ?" ରାମଙ୍କ ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନ ପରେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ କ୍ରୋଧରେ ତାପିତ ହୋଇ, ଏହି ସେନାକୁ ଧ୍ୱଂସ କରିବାକୁ ଉତ୍ସୁକ ହୋଇ କହିଲେ—"ରାଜ୍ୟ ଲାଗି ଏବଂ ଅଭିଷେକ ପାଇଁ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଭରତ, କୈକେୟୀଙ୍କ ପୁଅ, ଆମକୁ ହତ୍ୟା କରିବାକୁ ଆସୁଛନ୍ତି। ଦେଖ, ସେ ରଥରେ କୋବିଦାର ଗଛର ଚିହ୍ନ ଥିବା ଧ୍ୱଜା ତଳେ ଅତି ମହାନ ଏବଂ ଦୀପ୍ତିମାନ ଦେଖାଯାଉଛି। ତୀବ୍ର ଘୋଡ଼ା ଚଢ଼ି ଲୋକମାନେ ଚାଲୁଛନ୍ତି, ଅନ୍ୟମାନେ ହାତୀ ଉପରେ ଆନନ୍ଦରେ ଅଭିମାନ କରୁଛନ୍ତି। ଚଳିଥିବା ଧନୁଷ ହାତରେ ନେଇ ଆମେ ପାହାଡ଼ ଉପରେ ଆଶ୍ରୟ ନେବା, କିମ୍ବା ଏଠି ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସଜ୍ଜ ହେବା। ସେ କୋବିଦାର ଧ୍ୱଜାଧାରୀ ଆମ ଅଧୀନକୁ ଆସିପାରନ୍ତି। ଭରତଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିବି କି? ଯାହାର ଦ୍ୱାରା ରାଘବ, ତୁମେ, ସୀତା ଏବଂ ମୁଁ ଏହି ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଛୁ। ଯାହାର କାରଣରେ ତୁମେ ନିତ୍ୟ ରାଜ୍ୟରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହେଲେ, ସେ ଶତ୍ରୁ ଭରତ ଆସିଛନ୍ତି; ମୋ ପାଇଁ ସେ ହତ୍ୟାଯୋଗ୍ୟ। ଭରତଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିବାରେ କୌଣସି ଦୋଷ ନାହିଁ, କାରଣ ଅପରାଧୀମାନେ ପୂର୍ବରୁ ଅଧର୍ମ କରିଥିଲେ ତାଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଅଧର୍ମ ନୁହେଁ। ଭରତ ଯିଏ ଅଧର୍ମ କରିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରି ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀ ଉପରେ ଶାସନ କର। ଆଜି କୈକେୟୀ ତାଙ୍କର ରାଜ୍ୟଲୋଭ ପାଇଁ ତାଙ୍କ ପୁଅଙ୍କୁ ମୋ ହାତରେ ଯୁଦ୍ଧରେ ମୃତ୍ୟୁ ଦେଖିବେ, ଏବଂ ଦୁଃଖରେ ଭାସିବେ। ମୁଁ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଏବଂ ତାଙ୍କ ସହଯୋଗୀ ଓ ସଜନମାନେଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ହତ୍ୟା କରିବି; ଏହି ମହାପାପରୁ ପୃଥିବୀକୁ ମୁକ୍ତ କରିଦେବି। ଆଜି ଏହି ଦମିତ କ୍ରୋଧ ଏବଂ ଅପମାନକୁ ଶତ୍ରୁ ସେନା ଉପରେ ତ୍ୟାଗିଦେବି, ଯେପରି ଶୁଷ୍କ ଘାସ ଉପରେ ଅଗ୍ନି ଛାଡ଼ାଯିବା ପରି। ଆଜି ଚିତ୍ରକୂଟ ଅରଣ୍ୟକୁ ରକ୍ତରେ ଭିଜାଇଦେବି, ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ଦେହକୁ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ବିଦ୍ଧ କରି। ମୃତ ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା ଏବଂ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଯାହାକି ମୋର ବାଣରେ ବିଦ୍ଧ ହେବେ, ସେମାନଙ୍କୁ ବନ୍ୟ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଟାଣିନେବେ। ଏହି ବିଶାଳ ଯୁଦ୍ଧରେ ମୋତେ ବାଣ କିମ୍ବା ଧନୁଷର କୌଣସି ଋଣ ନାହିଁ; ଭରତ ଓ ତାଙ୍କ ସେନାକୁ ହତ୍ୟା କରି ମୋତେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ରହିବ ନାହିଁ।" ଏଭଳି ମହାନ ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଶ୍ରୀମଦ୍ ରାମାୟଣର ଛଅନବେଁ ସର୍ଗ ଶେଷ ହେଲା। ତେବେ ରାମ, ଏତେ କ୍ରୋଧିତ ଏବଂ ଅତ୍ୟଧିକ ଦୁଃଖିତ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ କରି କହିଲେ—"ଏଠି ଧନୁଷ କିମ୍ବା ତଳୱାର ଓ ଢାଳର କଣ ଦରକାର, ଯେତେବେଳେ ଭରତ ନିଜେ, ମହାଧନୁର୍ଧରୀ ଏବଂ ଜ୍ଞାନୀ, ଏଠାକୁ ଆସିଛନ୍ତି? ଯଦି ଭରତ, ଯିଏ ଆମ ପିତାଙ୍କୁ ସତ୍ୟବାଦାର ଶପଥ ଦେଇଛନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିବି, ତେବେ ଏହି ଅପବିତ୍ର ରାଜ୍ୟରେ ମୋତେ କଣ କାମ, ହେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ? ଆତ୍ମୀୟ କିମ୍ବା ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କ ଧ୍ୱଂସରୁ ଯେଉଁ ଧନ ମିଳେ, ମୁଁ ତାହା ଗ୍ରହଣ କରିବିନାହିଁ, ଯେପରି ଅମୃତରେ ବିଷ ମିଶିଲେ ଖାଇଅ ନାହିଁ। ହେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ ଏବଂ ପୃଥିବୀ ମୁଁ ତୁମ ପାଇଁ ଚାହେଁ; ଏହା ପାଇଁ ମୁଁ ଶପଥ କରୁଛି। ଭାଇମାନେ ଏକଠା ହେବା ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କ ଆନନ୍ଦ ପାଇଁ, ହେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୁଁ ରାଜ୍ୟ ଚାହେଁ, ଏହି କଥାକୁ ମୁଁ ସତ୍ୟର ଶପଥ ଦେଉଛି। ଏହି ସମୁଦ୍ର ପରିବେଷ୍ଟିତ ପୃଥିବୀ ମୋ ପାଇଁ ଅପ୍ରାପ୍ୟ ନୁହେଁ, କିନ୍ତୁ ଅଧର୍ମରେ ମୁଁ ଦେବତାମାନଙ୍କ ଶାସନ ମଧ୍ୟ ଚାହେଁ ନାହିଁ, ହେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ। ଭରତ, ତୁମେ କିମ୍ବା ଶତୃଘ୍ନ ବିନା ଯଦି କୌଣସି ସୁଖ ମୋତେ ମିଳେ, ତେବେ ତାହା ଅଗ୍ନିରେ ଭସ୍ମ ହେଉ। ମୋ ମନେ ହୁଏ, ଭାଇମାନେ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତ ଭରତ ଆୟୋଧ୍ୟାକୁ ପରିବାରିକ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ସ୍ମରଣ କରି ଆସୁଛନ୍ତି, ଯିଏ ମୋ ପ୍ରାଣ ଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ। ମୋ ବନବାସ, ଜଟା ଓ ଭାସ୍ମବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି ତୁମେ ଓ ଜାନକୀ ସହ ଥିବା ଖବର ଶୁଣି, ଭରତ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଭାଇପ୍ରେମରେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ଆମକୁ ଦେଖିବାକୁ ଆସିଛନ୍ତି। ତାଙ୍କର ମନ ମମତାରେ ଭରିଯାଇଛି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ଶୋକରେ ବିକଳ୍ପ। ଭାଇ ଭାବରେ କୌଣସି ଅପ୍ରିୟ କାମ କରିବେ ନାହିଁ, ଏହି ଠିକ୍ ସମୟରେ ସେ ଆମକୁ ଦେଖିବାକୁ ଆସିଛନ୍ତି। ସେ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ରୁଷ୍ଟ ହୋଇ କଠୋର ଶବ୍ଦ କହି, ପିତାଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ କରି, ଆମକୁ ରାଜ୍ୟ ଦେବାକୁ ଆସିଛନ୍ତି। ଏପରି ଭରତ କେବେ ତୁମକୁ କୌଣସି ଅନ୍ୟାୟ କରିଛନ୍ତି? କିମ୍ବା ଆଜି କୌଣସି ଭୟ ତୁମେ ଭରତକୁ ନେଇ ଅନୁଭବୁଛ? ଏଭଳି ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ କରି ଭାଇପ୍ରେମ, ଧର୍ମ ଓ ନିଷ୍ଠାର ଉପଦେଶ ଦେଲେ।