ଓ wide-eyed ଶୀତା, ଚିତ୍ରକୂଟ ପର୍ବତର ଏହି ଶାନ୍ତ ଦୃଶ୍ୟରେ, ମହାପୁରୁଷ ଋଷିମାନେ ତାଙ୍କର ନିଷ୍ଠାରେ ଅଟୁଟ ରହି, ହାତ ଉଠାଇ ପ୍ରତିଦିନ ସୂର୍ୟଦେବଙ୍କୁ ପୂଜା କରୁଛନ୍ତି। ଦେଖ, ବାତାସରେ ପର୍ବତର ଶିଖରଗୁଡିକ କମ୍ପିତ ହେଉଛି, ଏହା ନୃତ୍ୟ କରୁଥିବା ପର୍ବତ ପରି ଦେଖାଯାଉଛି; ଚାରିପାଖରେ ଗଛମାନେ ତାଙ୍କର ପତ୍ର ଓ ଫୁଲ ମଣ୍ଡାକିନୀ ନଦୀରେ ଝାଡ଼ି ଦେଉଛନ୍ତି। ମଣ୍ଡାକିନୀ ନଦୀକୁ ଦେଖ, କେଉଁଠି ହିଁରା ମାଳା ପରି ଚମକୁଛି, କେଉଁଠି ଚଉଡ଼ି ସୋନା ତୀର ରହିଛି, ଆଉ କେଉଁଠି ନିର୍ମଳ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷମାନେ ଏଠାରେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇଛନ୍ତି। ବାତାସରେ ଚାରିପାଖରେ ଫୁଲ ଏଉଁ ଏଉଁ ଭାବରେ ଚିହ୍ନ ହୋଇଛି, ଆଉ ଜଳ ମଧ୍ୟରେ ନିର୍ବିକାର ଜୀବମାନେ ଖେଳୁଛନ୍ତି। ଓ ଶୁଭ୍ର ଶୀତା, ଦ୍ୱିଜ ମୁନିମାନେ, ଯେଉଁମାନେ 'ରଥଙ୍ଗ-ପାଠକ' ଭାବରେ ଖ୍ୟାତି, ତାଙ୍କର ମଧୁର ଉଚ୍ଚାରଣରେ ମଣ୍ଡାକିନୀର ତୀରକୁ ଉପସ୍ଥିତ ହେଉଛନ୍ତି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଷ୍ଟୋତ୍ର ଗାଇ ଉପସ୍ଥାନ କରୁଛନ୍ତି। ଏହି ଚିତ୍ରକୂଟ ଓ ମଣ୍ଡାକିନୀ ଦୃଶ୍ୟ, ମୋତେ ଲଗି ତୁମ ସଙ୍ଗରେ ଦେଖିବାରୁ ସହରର ଚାଏଁ ଅଧିକ ଆନନ୍ଦଦାୟକ। ଚଳ, ଆମେ ଦୁଇଜଣେ ଏହି ନିର୍ମଳ ଜଳରେ ପ୍ରବେଶ କରିବା, ଯେଉଁ ମାନେ ପରିଶୁଧ୍ଧ ଏବଂ ତପସ୍ୟା, ନିଗ୍ରହ ଓ ଶାନ୍ତିରେ ଅନ୍ୟତମ, ସେମାନେ ଏହି ଜଳକୁ ପବିତ୍ର କରିଛନ୍ତି। ଓ ଶୀତା, ତୁମେ ଏହି ମଣ୍ଡାକିନୀ ନଦୀରେ ମିତ୍ର ପରି ପ୍ରବେଶ କର, ତାଳ ଓ କମଳକୁ ତଳେ ଦେଇ, ଓ ରମଣୀ, ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଉପଭୋଗ କର। ଓ ଶୀତା, ସହର ଲୋକମାନେ ଯେପରି ଆୟୋଧ୍ୟାକୁ ପର୍ବତ ଭାବେ ଓ ସରୟୁକୁ ଏହି ନଦୀ ଭାବେ ଚିନ୍ତା କରନ୍ତି, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଏହି ପର୍ବତକୁ ଆୟୋଧ୍ୟା ଭାବେ ଓ ମଣ୍ଡାକିନୀକୁ ସରୟୁ ଭାବେ ଭାବିବା। ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମୋ ଆଜ୍ଞାକୁ ଅନୁସରଣ କରୁଛନ୍ତି, ଆଉ ତୁମେ, ଓ ବୈଦେହୀ, ମୋତେ ସାଥି ଦେଉଛ, ତୁମେ ଦୁଇଜଣେ ମୋତେ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଛ। ତିନି ଦିନ ଶ୍ନାନ କରି, ମଧୁ, କନ୍ଦ ଓ ଫଳ ଭୋଜନ କରି, ଏହି ଦିନ ମୋତେ ଆୟୋଧ୍ୟା କିମ୍ବା ରାଜ୍ୟର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ, ଯେପରି ତୁମେ ମୋ ସାଥି ରହିଛ। ଏହି ମଣ୍ଡାକିନୀ ନଦୀ, ଯେଉଁଠି ହରିଣମାନେ ଦଳ ଦଳ ଭାବରେ ଘୂରୁଛନ୍ତି, ହାତୀ, ସିଂହ ଓ ବାନରମାନେ ଜଳ ପିଉଛନ୍ତି, ଫୁଲ ଧରିଥିବା ଗଛମାନେ ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି — ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ଏଉଁ କିଏ ଅନନ୍ଦ ଓ ଶ୍ରମହୀନ ନ ହେବ? ଏଭଳି ଅନେକ ମଧୁର ଶବ୍ଦରେ ନଦୀ ଓ ଚିତ୍ରକୂଟ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଶୀତା ସହ କଥା କହି, ରଘୁବଂଶର ଶୋଭା ବଢ଼ାଇବା ରାମ, ଚିତ୍ରକୂଟର ଶୋଭା ମଧ୍ୟରେ ବିହାର କରିଲେ, ଯାହା ଚକ୍ଷୁରେ ଅନ୍ତିମ ଚୁନା ଭାବରେ ଦେଖାଯାଉଛି। ଏଠି ନବୈଂଶତି ସର୍ଗ ଶେଷ ହେଲା, ଶ୍ରୀମଦ୍ ରାମାୟଣର ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏହି ଅନ୍ତିମ ଅଧ୍ୟାୟ ମହାର୍ଷି ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରଚିତ। ଏହା ପରେ, ରାମ ଶୀତାକୁ ଏହି ପର୍ବତ ଓ ମଣ୍ଡାକିନୀ ଦେଖାଇ, ପର୍ବତର ଢାଳରେ ବସି ମାଂସ ଦେଇ ଶୀତାକୁ ଖୁସି କରିଲେ। ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମ ଶୀତା ସହ ବସି କହିଲେ — "ଏହା ପବିତ୍ର, ଏହା ସ୍ୱାଦିଷ୍ଟ, ଏହା ଅଗ୍ନିରେ ଭଲ ଭାବେ ପକାଯାଇଛି।" ଏପରି ବସିଥିବାବେଳେ, ଭରତଙ୍କ ଅଗ୍ରଗତି ଅନୁସାରେ ସେନାର ଧୂଳି ଓ ଶବ୍ଦ ଆକାଶକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରିଲା। ଏହି ବେଳେ, ଭୟ ଓ ଅସ୍ଥିରତାରେ ଅନ୍ୟନ୍ୟ ଜଙ୍ଗଲୀ ପଶୁମାନେ ତାଙ୍କର ନାୟକମାନେ ସହ ଚାରିପାଖରେ ଦୌଡ଼ିଗଲେ। ରାଘବ ଏହି ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ସେନା ଉପସ୍ଥିତିର ଅନୁମାନ କଲେ, ଆଉ ପଶୁ ନାୟକମାନେ ଭୟରେ ଦୌଡ଼ିବା ଦେଖିଲେ। ଏହା ଦେଖି ଓ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ରାମ ସୁମିତ୍ରାନନ୍ଦନ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ — "ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଏଠି ଦେଖ, ଏକ ଭୟଙ୍କର, ଗୁଞ୍ଜନ, ଗଭୀର ଓ କ୍ଷୁବ୍ଧ ଶବ୍ଦ ଶୁଣାଯାଉଛି।" "ଏହି ଜଙ୍ଗଲରେ ହାତୀମାନେ କିମ୍ବା ମହାବନର ମହିଷମାନେ, ସିଂହର ଭୟରେ, ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପଶୁମାନେ ଏକାଏକି ଚାରିପାଖରେ ଦୌଡ଼ିଗଲେ।" "ସମ୍ଭବତଃ କୌଣସି ରାଜା କିମ୍ବା ରାଜମନ୍ତ୍ରୀ ଏଠି ଶିକାର କରୁଛି, କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଜଙ୍ଗଲୀ ପଶୁ; ଓ ସୁମିତ୍ରାନନ୍ଦନ, ତୁମେ ଏହି ତଥ୍ୟ ଜାଣିବା।" "ଏହି ପର୍ବତ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ପକ୍ଷୀମାନେ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟଦାୟକ; ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ଏହି ସତ୍ୟ ଜାଣିବା।" ତାପରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଶୀଘ୍ର ଏକ ଫୁଲ ଧରିଥିବା ଶାଳ ଗଛରେ ଚଢ଼ି, ଚାରିପାଖରେ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଇ, ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ଦେଖିଲେ। ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ଦେଖିଲେ — ଏକ ବଡ଼ ସେନା, ରଥ, ଘୋଡ଼ା, ହାତୀ ଓ ପଦାଟୀ ସେନାରେ ଗଣ୍ଡିଆଯାଇଛି। ଏହି ଘୋଡ଼ା ଓ ହାତୀରେ ଭରିଥିବା, ରଥର ଝଣ୍ଡା ଦେଖି ଶୋଭା ପାଉଥିବା ସେନା ଦେଖି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଏହି ତଥ୍ୟ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ — "ଅଗ୍ନି ନିମ୍ନ କର, ଶୀତାକୁ ଗୁହାରେ ପ୍ରବେଶ କରା, ତୁମ ବାଣ ଓ କବଚ ପ୍ରସ୍ତୁତ କର।" ତାପରେ ରାମ, ମନୁଷ୍ୟର ମଧ୍ୟରେ ବାଘ, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ — "ସୁମିତ୍ରାନନ୍ଦନ, ଭଲଭାବେ ଦେଖ — ଏହି ସେନା କାହାର ମନେ କରୁଛ?" ଏହିପରି ଉତ୍ତର ଦେଇ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଦ୍ୱେଷରେ ତୀବ୍ର ଅଗ୍ନି ପରି ଜଳି, ଏହି ଶବ୍ଦ କହିଲେ — "ଏହି ସେନାକୁ ଧ୍ୱଂସ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛି।" "ଏହି ରାଜ୍ୟ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଦଳିବାକୁ ଭରତ, କୈକେୟୀପୁତ୍ର, ଅବଶ୍ୟ ଅଭିଷେକ ପାଇଁ, ଦୁଇଜଣେ ଆମକୁ ମାରିବାକୁ ଆସୁଛି।" "ଦେଖ, ସେ ବଡ଼ ଗଛ ଏଠି ଦେଖାଯାଉଛି, ରଥରେ କୋବିଦାର ଗଛର ଝଣ୍ଡା ଚମକୁଛି।" "ତେଜ ଘୋଡ଼ାରେ ବସିଥିବା ଲୋକମାନେ ଇଚ୍ଛା ଅନୁସାରେ ଚାଲିଛନ୍ତି; ଅନ୍ୟମାନେ ହାତୀରେ ଶୋଭା ପାଉଛନ୍ତି।" "ଚଳ, ଧନୁଷ ହାତରେ ନେଇ ପର୍ବତରେ ଆଶ୍ରୟ ନେବା; କିମ୍ବା ଏଠି ଥିର ହୋଇ ଅସ୍ତ୍ର ନେଇ ରହିବା।" "ସମ୍ଭବତଃ କୋବିଦାର ଝଣ୍ଡାଧାରୀ ଆମ ପ୍ରଭୁତ୍ୱରେ ଆସିପାରିବ।" "ମୁଁ ଭରତକୁ ଦେଖିପାରିବି କି? ଯାହାର ଦ୍ୱାରା ରାଘବ, ତୁମେ, ଶୀତା ଓ ମୁଁ ଏହି ଦୁଃଖକୁ ଅନୁଭବ କରୁଛୁ।" "ରାଘବ, ଯାହା ପାଇଁ ତୁମେ ଶାଶ୍ୱତ ରାଜ୍ୟରୁ ବିଚ୍ୟୁତ ହୋଇଛ, ଏହି ଶତ୍ରୁ ଭରତ ଏଠି ଆସିଛି; ମୋ ପାଇଁ ସେ ହତ୍ୟ ହେବା ଉଚିତ।" "ମୁଁ କୌଣସି ଅପରାଧ ଦେଖୁନି, ରାଘବ, ଭରତକୁ ହତ୍ୟ କରିବାରେ; ପୂର୍ବରୁ ଅପରାଧ କରିଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଅଧର୍ମ ନୁହେଁ।" "ଭରତ, ଯିଏ ପୂର୍ବରୁ ଅପରାଧ କରି ଧର୍ମ ତ୍ୟାଗ କରିଛି, ରାଘବ — ଏହା ହତ୍ୟ ହେଲେ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପୃଥିବୀର ଶାସନ କର।