ରାମ ଚନ୍ଦ୍ର ସୀତାଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି କହିଲେ, “ଓ ସୁନ୍ଦରୀ, ଏହି ସମୟଟି ମୁଁ ତୁମ ସହ ବା ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସହ ଉଚ୍ଚତମ ସଂଯମ ଓ ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ରହି, ଆନନ୍ଦରେ କାଟିବି।” ଏହିପରି ମଧୁର ଉପଦେଶ ଓ ଆଲୋଚନା ସହିତ ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଚଉନବେଁ ସର୍ଗାର ଶେଷ ହେଲା। ତାପରେ, କୋଶଳପତି ରାମ ପାହାଡ଼ରୁ ଅବତରଣ କରି, ମୈଥିଳୀ ସୀତାଙ୍କୁ ଶୁଭ୍ର ଜଳ ଭରା ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀ ଦେଖାଇଲେ। ପଦ୍ମନୟନ ରାମ, ଚନ୍ଦ୍ରମା ଭଳି ମୁହଁ ଥିବା ବିଦେହରାଜ ଜନକଙ୍କ କନ୍ୟା ସୀତାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀକୁ ଦେଖ, ଏହି ନଦୀ ବିଭିନ୍ନ ବାଳୁକା ଦ୍ୱୀପରେ ଶୋଭିତ, ହଂସ ଓ କ୍ରଞ୍ଚ ପକ୍ଷୀମାନେ ଏଠାରେ ବିହାର କରୁଛନ୍ତି, ଏବଂ ପଦ୍ମରେ ଭରିଆ। ଚାରିପଟେ ଏତେ ଫୁଲ ଓ ଫଳରେ ଭରିଥିବା ଗଛମାନେ ଏହାକୁ ରାଜାଙ୍କ ପଦ୍ମସରୋବର ଭଳି ଅଲଙ୍କୃତ କରିଛି। ମୃଗମାନେ ଯେଉଁଠାରେ ଜଳପାନ କରି ସେଠାରେ ଜଳ କିଛି କ୍ଷୁଦ୍ର ହୋଇଛି, ଯାହା ମୋର ମନକୁ ଅତି ଆନନ୍ଦିତ କରେ। ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ ମୁଣ୍ଡ ଜଟା ବାନ୍ଧିଥିବା ଓ ବୃକ୍ଷଛାଲ ପିନ୍ଧିଥିବା ଋଷିମାନେ ଏହି ମନ୍ଦାକିନୀରେ ସ୍ନାନ କରିବାକୁ ଆସନ୍ତି। ଏହି ମହାତ୍ମାମାନେ ଦୃଢ଼ ବ୍ରତରେ ଅଟୁଟ ରହି, ହାତ ଉଠାଇ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିପାରିଛନ୍ତି। ଦେଖ, ପବନରେ ଗିରିଶୃଙ୍ଗମାନେ ନାଚୁଥିବା ପରି ଲାଗୁଛି, ଏବଂ ଚାରିପଟେ ଗଛମାନେ ତାଙ୍କର ଫୁଲ ଓ ପତ୍ର ନଦୀରେ ପତ୍ରାଇ ଦେଉଛନ୍ତି। କେଉଁଠି ମନ୍ଦାକିନୀ ମଣିମାଳା ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ୍, କେଉଁଠି ବାଳୁକା ଧାରାରେ ଶୋଭିତ, ଆଉ କିଛି ସ୍ଥାନରେ ଏହା ସିଦ୍ଧପୁରୁଷମାନେ ଭିତରେ ଥିବାରୁ ଭରିଆ। ବାୟୁରେ ଉଡ଼ି ଆସିଥିବା ଫୁଲର ଢେର ଏଠାରେ ଛିଟିଯାଇଛି, ଜଳ ମଧ୍ୟରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଜନ୍ତୁ ଖେଳୁଛନ୍ତି। ଓ ଶୁଭେ, ରଥାଙ୍ଗ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରୁଥିବା ଦ୍ୱିଜମାନେ ମଧୁର ସ୍ତୁତି ଗାଇ ନଦୀ ପାରେ ଉପସ୍ଥିତ। ଏହି ଚିତ୍ରକୂଟ ଓ ମନ୍ଦାକିନୀ ତୁମ ସହ ଦେଖିବାରୁ ମୋର ପାଇଁ ଆୟୋଧ୍ୟା ଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ। ଆସ, ଏହି ନିରମଳ ଜଳ ମଧ୍ୟରେ ଏକାସাথে ପ୍ରବେଶ କରିବା, ଯାହା ସିଦ୍ଧମନ୍ଦିରେ ପବିତ୍ର ହୋଇଛି। ଓ ସୀତେ, ବନ୍ଧୁ ସହ ଯେପରି ତୁମେ ଫୁଲ ଓ କମଳ ମଧ୍ୟରେ ଖେଳ, ସେପରି ଏହି ମନ୍ଦାକିନୀରେ ପ୍ରବେଶ କର। ଏହି ପାହାଡ଼କୁ ଆୟୋଧ୍ୟା ଭାବିବା ଓ ଏହି ନଦୀକୁ ସରୟୂ ଭାବିବା, ଯେପରି ନଗରବାସୀମାନେ କରନ୍ତି। ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମୋର ଆଜ୍ଞା ମାନେ, ତୁମେ ବି ସାଥି ହେଉଛ, ତୁମେ ଦୁଇଁଝଣେ ମୋତେ ଖୁସି ଦିଅ। ତିନି ବେଳା ସ୍ନାନ କରି, ମଧୁ, କନ୍ଦମୂଳ ଓ ଫଳ ଖାଇ, ଆଜି ମୋତେ ଆୟୋଧ୍ୟା କିମ୍ବା ରାଜ୍ୟର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତୁମେ ମୋ ସହ ଅଛ। ଏହି ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀ ମୃଗମାନେ ଘେରି ରହିଛନ୍ତି, ହାତୀ, ସିଂହ ଓ ବାନରମାନେ ଏଠାରୁ ଜଳପାନ କରୁଛନ୍ତି, ଫୁଲ ଭରା ଗଛମାନେ ଏହି ସୌନ୍ଦର୍ୟକୁ ଅଧିକ ଆଲୋକିତ କରୁଛନ୍ତି—ଏପରି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ଜଣେ ମାନବ ମନେ ଆନନ୍ଦ ଓ ଶାନ୍ତି ଛାଡ଼ିବେ କିପରି? ଏପରି ଭାବେ ରାମ ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟା ସୀତାଙ୍କୁ ନଦୀ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଅନେକ ମଧୁର କଥା କହି, ରଘୁବଂଶର ଗୌରବ ବଢ଼ାଇବା ଚିତ୍ରକୂଟରେ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ତାଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟି ପାଇଁ ଏହା କାଜଳ ସମାନ ଆନନ୍ଦଦାୟକ। ଏହିପରି ଚମତ୍କାର ଦୃଶ୍ୟ ଓ ସମ୍ବାଦ ସହିତ ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ପଞ୍ଚାନବେଁ ସର୍ଗ ଶେଷ ହେଲା। ଏପରେ, ରାମ ସୀତାଙ୍କୁ ଏହି ପର୍ବତ ଓ ନଦୀ ଦେଖାଇ ଦେବା ପରେ ପାହାଡ଼ର ଢାଳରେ ବସି, ମାଂସ ଦେଇ ସୀତାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କଲେ। ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମ ସୀତାଙ୍କ ସହ ବସି କହିଲେ, “ଏହା ପବିତ୍ର, ଏହା ସ୍ୱାଦିଷ୍ଟ, ଏହା ଅଗ୍ନିରେ ଭଲ ଭାବେ ପକାଯାଇଛି।” ସେମାନେ ଏପରି ବସିଥିବାବେଳେ, ହଠାତ୍ ଭାରତଙ୍କ ସେନା ଆସୁଥିବାର ଧୂଳି ଓ ଶବ୍ଦ ଆକାଶକୁ ଛୁଇଁଲା। ଏହି ଭୟଙ୍କର ଶବ୍ଦ ଶୁଣି ଓ ଧୂଳି ଦେଖି, ଜଙ୍ଗଲର ସମସ୍ତ ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ତାଙ୍କର ନେତୃତ୍ୱାଧିନରେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ସବୁ ଦିଗକୁ ପଳାଇଗଲେ। ରାଘବ ଏହି ଶବ୍ଦ ଶୁଣି ଓ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଭୟରେ ପଳାଇଯିବା ଦେଖି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଦେଖ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ସୁମିତ୍ରାନନ୍ଦନ, ଏଠାରେ ଏକ ଭୟଙ୍କର ଗଭୀର ଏବଂ ଅତି ଉଚ୍ଚ ଶବ୍ଦ ଶୁଣାଯାଉଛି। କି ଏହା ହାତୀ ମାନେ କିମ୍ବା ମହାବନର ମହିଷମାନେ ସିଂହ ଦ୍ୱାରା ଭୟଭୀତ ହୋଇ ଚାରିପଟେ ପଳାଇଯିବା ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁଛି? କିମ୍ବା କୌଣସି ରାଜା କିମ୍ବା ରାଜମନ୍ତ୍ରୀ ଏଠାରେ ସିକାର କରୁଛନ୍ତି କି? କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ? ଏହି ପାହାଡ଼ ପକ୍ଷୀମାନେ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ, ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ଏହି ତଥ୍ୟ ଜାଣିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କର।” ତାପରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଫୁଲ ଫୁଟିଥିବା ଶାଳ ଗଛରେ ଚଡ଼ି, ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଲେ। ସେଠାରେ ସେ ଦେଖିଲେ ଏକ ବିଶାଳ ସେନା—ରଥ, ଘୋଡ଼ା, ହାତୀ ଓ ପଦାତିମାନେ ଭରିଆ। ଏହି ସେନା ଦେଖି ଲକ୍ଷ୍ମଣ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଅଗ୍ନିକୁ ନିବାଇ ଦିଅ, ସୀତାଙ୍କୁ ଗୁହାରେ ଲୁଚାଇ ଦିଅ, ଧନୁଷ ତଣା, ତୀର ଓ କବଚ ପ୍ରସ୍ତୁତ କର।” ତାପରେ ରାମ, ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ଓ ସୁମିତ୍ରାନନ୍ଦନ, ଭଲଭାବେ ଦେଖ—ଏହି ସେନା କାହାର ହେବା ଲାଗୁଛି?” ରାମଙ୍କ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ଶୁଣି, କ୍ରୋଧରେ ତପ୍ତ ଅଗ୍ନି ସମ ଲକ୍ଷ୍ମଣ କହିଲେ, “ରାଜ୍ୟ ଆଦାୟ କରି, ଅଭିଷେକ ପାଇଁ, କୈକେୟୀପୁତ୍ର ଭାରତ ନିଶ୍ଚୟ ଆମକୁ ହତ୍ୟା କରିବାକୁ ଆସୁଛନ୍ତି। ଦେଖ, ସେ ମହାନ ବୃକ୍ଷ ଦୃଶ୍ୟମାନ, ଏବଂ ରଥରେ କୋବିଦାର ଚିହ୍ନ ଥିବା ପତାକା ଜଳମାଳା କରୁଛି।