ଚିତ୍ରକୂଟ ପର୍ବତର ଅଦ୍ଭୁତ ସୌନ୍ଦର୍ୟ ଦେଖି ରାମ, ସୀତାଙ୍କୁ କହିଲେ—"ଦେଖ, ଏହି ପର୍ବତ ଅନେକ ପ୍ରକାର ମୃଗ, ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ, ବାଘ, ଭାଲୁ ଓ ଗଛରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ। ଏଠି ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ପ୍ରାଣୀମାନେ ବସବାସ କରନ୍ତି, ଓ ଅନେକ ପକ୍ଷୀମାନେ ଏହାକୁ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କରିଛନ୍ତି। ଏଠି ଆମ୍ବ, ଜମ୍ବୁ, ଅସନ, ଲୋଧ୍ର, ପ୍ରିୟାଳ, କଠଳ, ଧବ, ଅଙ୍କୋଳ, ଭବ୍ୟତିନିଶ, ବିଳ୍ୱ, ଟିଣ୍ଡୁକ ଓ ବାଁସ ଗଛ ରହିଛି। ଆଉ କାଶ୍ମର୍ୟ, ଅରିଷ୍ଟ, ବରୁଣ, ମଧୂକ, ତିଳକ, ବଦରୀ, ଆମଳକୀ, ନୀପ, ବେତ୍ର, ଧନ୍ବନ ଓ ବୀଜକ ଗଛମାନେ ମଧ୍ୟ ଏଠି ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ। ଏପରି ରଙ୍ଗିନ ଫୁଲ ଓ ଫଳରେ ଭରିଥିବା ଗଛମାନେ ଏହି ପର୍ବତକୁ ଅପୂର୍ବ ଛାୟା ଓ ରୂପ ଦେଇଛନ୍ତି। ପର୍ବତର ସୁନ୍ଦର ଢାଳରେ ଦୁଇଏ ଦୁଇଏ ଦଳରେ ବସିଥିବା ଅଶ୍ଚର୍ୟଜନକ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ କିନ୍ନରମାନେ ଦେଖ, ସେମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ଲୀନ। ଗଛର ଡାଲିରେ ଝୁଲିଥିବା ତଳୱାର ଓ ଅଲଙ୍କୃତ ବସ୍ତ୍ର ଦେଖ, ଏହିଠି ହେଉଛି ବିଦ୍ୟାଧରୀମାନଙ୍କର ଖେଳସ୍ଥଳ। ଝରଣା, ସ୍ରୋତ ଓ ଝିଅଁ ନଦୀମାନେ ଏଠିଏଠି ପ୍ରବାହିତ, ପର୍ବତଟି ମାନେ ମାନେ ଗନ୍ଧ ଝରାଇଥିବା ମହା ହାତୀ ପରି ଚମକୁଛି। ପୁଷ୍ପର ଗନ୍ଧ ନେଇ ଆସୁଥିବା ବାତାସ ମନକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଛି, ଏପରି ମଧୁର ସୁଗନ୍ଧ କେଉଁଠି ନ ଭଲ ଲାଗିବ? ଏଠି ତୁମେ, ମୁଁ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ—ତିନିଜଣ ଏଠି ଅନେକ ବର୍ଷ ରୁହିଲେ, ଦୁଃଖ କେବେ ଆମକୁ ଛୁଇଁପାରିବ ନାହିଁ। ଫୁଲ ଓ ଫଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଅନେକ ପକ୍ଷୀରେ ରମ୍ୟ, ବିଭିନ୍ନ ଶିଖର ଅଟୁଟ ଏହି ପର୍ବତରେ ମୁଁ ଆନନ୍ଦ ପାଉଛି। ଏହି ବନବାସ ଦ୍ୱାରା ଦୁଇଟି ଫଳ ମିଳିଛି—ମୁଁ ପିତାଙ୍କ ପ୍ରତି କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପୂରଣ କରିଛି, ଓ ଭରତଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିଛି। ବୈଦେହୀ, ତୁମେ ମୋ ସହ ଚିତ୍ରକୂଟରେ ଏତେ ଜନ୍ତୁଜାତି ଓ ତାଙ୍କର ଆଚରଣ ଦେଖି, ମନ, ବାଣୀ, ଶରୀର ନିୟମିତ ରଖି, ଆନନ୍ଦ ପାଉଛ? ପୁରାତନ ରାଜର୍ଷିମାନେ ଏହି ବନବାସକୁ ଅମୃତ ମାନିଥିଲେ; ମୋ ପୂର୍ବଜମାନେ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଧର୍ମାର୍ଥ ପାଇଁ ବନବାସ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ। ପର୍ବତର ଚାଉଁଦିକ ଶତଶଃ ରଙ୍ଗିନ ପାହାଡ଼ ଚମକୁଛି—ନୀଳ, ହଳଦୀ, ଧଳା, ଲାଲ—ସମସ୍ତ ରଙ୍ଗରେ ଭରିଥିବା। ରାତିରେ ଏହି ପର୍ବତର ଔଷଧୀମାନେ ଆପଣ ଆଲୋକରେ ହଜାର ହଜାର ଦୀପପ୍ରଭା ଦେଉଛନ୍ତି, ଅଗ୍ନିର ଶିଖା ପରି। କେଉଁଠି ଘର ଭଳି ଦେଖାଯାଏ, କେଉଁଠି ଉଦ୍ୟାନ ପରି, କେଉଁଠି ଏକ ଶିଳାର ନିର୍ମିତ ପରି ଚମକୁଛି। ଚିତ୍ରକୂଟ ମାନେ ମାନେ ପୃଥିବୀକୁ ଚିରି ବାହାରିଛି; ଏହାର ଶିଖର ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଶୁଭ ଚିହ୍ନ ଦେଉଛି। ଦେଖ, ପ୍ରେମୀମାନେ ଶୟନ କରୁଥିବା ଶଯ୍ୟା କୁଷ୍ଠ, ପୁନ୍ନାଗ, ଅଶୋକ, ଭୂର୍ଜ ପତ୍ର ଓ ପଦ୍ମପତ୍ରରେ ଢାକାଯାଇଛି। ଦେଖ, ପ୍ରେମୀମାନେ ପିସି ଫେଙ୍କିଦେଇଥିବା ପଦ୍ମମାଳା ଓ ବିଭିନ୍ନ ଫଳ ଛିଟିଆଯାଇଛି। ଚିତ୍ରକୂଟ ପର୍ବତ ମୂଳ, ଫଳ, ଓ ଜଳରେ ପ୍ରଚୁର, ଦେବତାମାନେ ବସିଥିବା ଉତ୍ତର କୁରୁର ପଦ୍ମସରୋବରକୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରିଯାଇଛି। ରମ୍ୟେ, ଏହି ସମୟ ମୁଁ ତୁମେ, ସୀତା, ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସହ ଧର୍ମ ଓ ଉଚ୍ଚ ସଂଯମରେ ଆନନ୍ଦରେ ବିତାଇବି। ଏପରି ଚିତ୍ରକୂଟର ଅଦ୍ଭୁତ ରୂପ ଦେଖି, ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା—ଏହି ହେଉଛି ମହାର୍ଷି ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ରମ୍ୟ ଆୟୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ଚଉନବେଁ ସର୍ଗର ଶେଷ। ତାପରେ, ପର୍ବତରୁ ଅବତରି, କୋଶଳପତି ରାମ ସୀତାଙ୍କୁ ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀ ଦେଖାଇଲେ, ଯାହାର ଜଳ ଅତି ପବିତ୍ର ଓ ସୁନ୍ଦର। ପଦ୍ମନୟନ ରାମ ରୂପସୀ ବୈଦେହୀ ସୀତାଙ୍କୁ କହିଲେ—"ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀ ଦେଖ, ବିଭିନ୍ନ ବାଳୁକା ଚର, ହଂସ, କ୍ରଞ୍ଚ ଓ ପଦ୍ମରେ ଶୋଭିତ। ଚାରିପାଖରେ ଫୁଲ ଓ ଫଳ ଭରିଥିବା ଅନେକ ପ୍ରକାର ଗଛ ଏହାକୁ ରଜତ୍ରାଜ ପଦ୍ମସରୋବର ପରି ଚମକାଉଛି। ଏଠି ମୃଗମାନେ ଜଳ ଖାଇ ତଳକୁ ମାଟି କରିଦେଉଛନ୍ତି, ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ମୋତେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ ଓ ଆନନ୍ଦଦାୟକ। ନିର୍ମଳ ଛାଲ ଓ ମୃଗଚର୍ମ ପିନ୍ଧିଥିବା ଋଷିମାନେ ସମୟ ଅନୁସାରେ ଏହି ମନ୍ଦାକିନୀରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି। ତୁମେ ଦେଖ, ଏହି ମହାତ୍ମା ଋଷିମାନେ ଦୃଢ଼ ନିୟମରେ, ହାତ ଉଠାଇ ସୂର୍ଯ୍ୟପୂଜା କରୁଛନ୍ତି। ପବନରେ ଶିଖର ହଲୁଚିଯାଏ, ଚାରିପାଖର ଗଛର ପତ୍ର ଓ ଫୁଲ ନଦୀରେ ପଡ଼ିଯାଏ, ପର୍ବତ ନୃତ୍ୟ କରୁଥିବା ପରି ଲାଗେ। ମନ୍ଦାକିନୀ ଏଠି ମାଣିକମାଳା ପରି ଚମକୁଛି, କେଉଁଠି ତଟରେ ବାଳୁକା ଛାଡ଼ା, କେଉଁଠି ସିଦ୍ଧମାନେ ଭିଡ଼ ହୋଇଛନ୍ତି। ପବନରେ ଛଡ଼ାଯାଇଥିବା ପୁଷ୍ପମାଳା ଓ ଜଳରେ ତେଲାଉଥିବା ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରାଣୀ ଦେଖ। ଦେଖ, ମଧୁର କଥା କହୁଥିବା 'ରଥାଙ୍ଗ' ପାଠକ ଦ୍ୱିଜମାନେ ତଟରେ ଉପସ୍ଥିତ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସ୍ତୋତ୍ର ଗାଉଛନ୍ତି। ଚିତ୍ରକୂଟ ଓ ମନ୍ଦାକିନୀ ଦେଖି, ମୋତେ ଲାଗୁଛି ଏହି ସ୍ଥାନ ତୁମ ସହ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ, ଆୟୋଧ୍ୟାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଛି। ଚଳିତ ଜଳରେ, ସିଦ୍ଧମାନେ ପବିତ୍ର କରିଥିବା ଏହି ନଦୀରେ ଆମେ ଏକାସাথে ପ୍ରବେଶ କରିବା। ସୀତେ, ବନ୍ଧୁ ଭଳି ତୁମେ ମନ୍ଦାକିନୀରେ ପ୍ରବେଶ କର, ପଦ୍ମ ଓ କୁମୁଦ ମଧ୍ୟରେ ଖେଳ କର। ଏହି ପର୍ବତକୁ ଆୟୋଧ୍ୟା ଭାବିବା, ଏହି ନଦୀକୁ ସରୟୂ ଭାବିବା, ଯେପରି ନଗରବାସୀମାନେ କରନ୍ତି, ଏହା ଭଲ। ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମୋ କଥା ମାନେ, ତୁମେ ବୈଦେହୀ, ମୋ ସହଯୋଗୀ, ତୁମେ ଦୁଇଜଣ ମୋତେ ଖୁସି ଦେଉଛ। ତିନିବେଳା ସ୍ନାନ, ମଧୁ, ମୂଳ, ଫଳ ଖାଇ, ତୁମେ ସହ ଥିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆଜି ମୋତେ ନ ଆୟୋଧ୍ୟା ଚାହିଁ, ନ ରାଜ୍ୟ। ଏପରି ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀ ଏତେ ଆନନ୍ଦଦାୟକ—ମୃଗ ଝୁଣ୍ଡରେ ଭରିଥିବା, ହାତୀ, ସିଂହ, ବାନର ଜଳପାନ କରୁଥିବା, ଫୁଲ ଓ ଫଳ ଭରିଥିବା ଗଛରେ ଶୋଭିତ—ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି କିଏ ଆନନ୍ଦ ଓ ଶାନ୍ତି ନ ପାଉଥିବ? ଏହିପରି ଚିତ୍ରକୂଟ ପର୍ବତ ଓ ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀର ଅଦ୍ଭୁତ ସୌନ୍ଦର୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ରାମ, ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଆନନ୍ଦରେ ରହିଲେ, ଧର୍ମ ଓ ସଂଯମରେ ସ୍ଥିର ଥିଲେ।