ଚିତ୍ରକୂଟ ପର୍ବତର ଅନେକ ଅଞ୍ଚଳ ଫୁଲ, ସୂର୍ଯ୍ୟର ଆଲୋକ କିମ୍ବା କେତକୀ ଫୁଲର ପ୍ରଭାରେ ଚମକୁଛି; କିଛି ଅଞ୍ଚଳ ଅଗ୍ନିର ଆଲୋକରେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍, ଏହି ସମସ୍ତ ପର୍ବତ ଭୂମି ରାଜା ପର୍ବତର ଧାତୁ ରେ ଶୋଭିତ ହୋଇଛି। ଏହି ପର୍ବତ ଅନେକ ପ୍ରକାର ହରିଣ, ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ, ବାଘ, ଭାଲୁ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଗଛ ଦ୍ୱାରା ଭରି ଯାଇଛି; ଏଠାରେ ଅନେକ ନିର୍ମଳ ପ୍ରାଣୀ ବସୁଛନ୍ତି, ଏବଂ ଏହି ପର୍ବତ ପକ୍ଷୀର ଝୁଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା ଅତି ଶୋଭାମୟ ଦେଖାଯାଉଛି। ପର୍ବତର ଉପରେ ଆମ୍ବ, ଜାମୁ, ଅସନ, ଲୋଧ୍ର, ପ୍ରିୟାଳ, କଠାଳ, ଧବ, ଅଙ୍କୋଳ, ଭବ୍ୟତିନିଶ, ବିଳ୍ବ, ଟିଣ୍ଡୁକ, ବାଁଶ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗଛର ଛାୟାରେ ଏହା ଆଛି। କାଶ୍ମର୍ୟ, ଅରିଷ୍ଟ, ବରୁଣ, ମଧୂକ, ତିଳକ, ବଦରୀ, ଆମଳକ, ନୀପ, ବେତ୍ର, ଧନ୍ବନା, ବୀଜକ ଗଛ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ଦେଖାଯାଉଛି। ଏମିତି ଫୁଲ ଓ ଫଳରେ ଭରିଥିବା ଗଛ ଦ୍ୱାରା ଏହି ପର୍ବତ ଶୋଭାରେ ଫୁଲିଉଠିଛି, ଏହାର ଛାୟା ଅତ୍ୟନ୍ତ ମନୋହର। ପର୍ବତର ସୁନ୍ଦର ଢାଳରେ କିନ୍ନରମାନେ ଦମ୍ପତି ଭାବେ ମିଶି ଆନନ୍ଦ କରୁଛନ୍ତି, ତାଙ୍କର ଚମତ୍କାର ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁଛି। ଗଛର ଶାଖାରେ ତଳୱାର ଲଟିଉଛି, ଚମତ୍କାର ଅଂଗବସ୍ତ୍ର ଦେଖାଯାଉଛି—ଏହି ସ୍ଥାନ ଭିଦ୍ୟାଧରା ମହିଳାମାନଙ୍କର ଖେଳ ସ୍ଥଳ ଅଟୁଟ ରହିଛି। ଝରଣା, ଝିଅା, ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ଝରା ଦ୍ୱାରା ପର୍ବତ ଏକ ମହା ହାତୀ ଭଳି ମଧୁର ଗନ୍ଧ ଦେଇ ଚମକୁଛି। ପର୍ବତର ବାୟୁ ନାନା ଫୁଲର ଗନ୍ଧ ଆଣି ଶ୍ରୋତାଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଛି—ଏହି ଗନ୍ଧରେ କିଏ ଆନନ୍ଦିତ ହେବେ ନାହିଁ? ରାମ ଶ୍ରୀସୀତାଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଏଠି ତୁମେ ମୋ ସହ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସହ ଅନେକ ଶରଦ୍ ଅବଧି ରହିବାକୁ ଚାହିଁଲେ, ଦୁଃଖ ମୋତେ ଭକ୍ଷିବେ ନାହିଁ। ଏହି ସୁନ୍ଦର ପର୍ବତ ଫୁଲ ଓ ଫଳରେ ଭରି ଅନେକ ପକ୍ଷୀ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ଏହାର ବିଭିନ୍ନ ଶିଖର ଦେଖି ମୁଁ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରୁଛି।" "ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ମୁଁ ଦୁଇଟି ଫଳ ଲାଭ କରିଛି—ପିତାଙ୍କ ପ୍ରତି କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପୂରଣ କରିଛି, ଏବଂ ଭରତଙ୍କ ପ୍ରିୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଛି। ବୈଦେହୀ, ଚିତ୍ରକୂଟରେ ମୋ ସହ ତୁମେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରୁଛ, ଏହି ବିଭିନ୍ନ ଜୀବ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ମନ, ବାକ୍ୟ, ଶରୀରରେ ନିୟମିତ ରହିଛ?" "ପୂର୍ବ ରାଜା ଋଷିମାନେ ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ଅମରତ୍ୱର ଉପାୟ ଭାବରେ ଘୋଷଣା କରିଥିଲେ; ମୋ ପୂର୍ବଜମାନେ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଧର୍ମ ଲାଗି ପ୍ରବାସ ଗୃହଣ କରିଥିଲେ।" "ପର୍ବତର ଶିଳା ଶତ-ଶତ ରଙ୍ଗରେ ଚମକୁଛି—ନୀଳ, ହଳଦା, ଧଳା, ଲାଲ। ରାତିରେ ଔଷଧୀ ତାଙ୍କର ନିଜ ଆଲୋକରେ ହଜାର-ହଜାର ଚମକୁଛି, ଅଗ୍ନିର ଶିଖା ଭଳି।" "କିଛି ଅଞ୍ଚଳ ଘର ଭଳି, କିଛି ଅଞ୍ଚଳ ଉଦ୍ୟାନ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଛି, ଏବଂ କିଛି ଅଞ୍ଚଳ ଏକ ଶିଳାର ଗଠନ ଭଳି ଚମକୁଛି। ଚିତ୍ରକୂଟ ମନେ ହେଉଛି ଭୂମିକୁ ଭାଙ୍ଗି ବାହାରିଛି, ଏହି ଶିଖର ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଦେଖାଯାଉଛି, ଶୁଭ ଚିହ୍ନ ଦେଉଛି।" "ପ୍ରେମିକାମାନେ ଶୟନ ଶୟା ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିଛନ୍ତି—କୁଷ୍ଠ, ପୁନ୍ନାଗ, ଅଶୋକ, ଭୂର୍ଜ ଗଛର ପତ୍ର ଦ୍ୱାରା, ଏବଂ ପଦ୍ମର ପତ୍ର ଦ୍ୱାରା ସଜାଇଛନ୍ତି। ଦେଖ, ଚାନ୍ଦି ରଙ୍ଗର ପଦ୍ମ ମାଳା, ପ୍ରେମିକାମାନେ ଚେପି ଫେଙ୍ଗିଦେଇଛନ୍ତି, ଏବଂ ଅନେକ ଫଳ ଚାରିପାଖରେ ଚିଅଁ ହୋଇଛି।" "ଏହି ଚିତ୍ରକୂଟ ପର୍ବତ ମୂଳ, ଫଳ ଓ ଜଳରେ ଭରିଛି, ଏହା ଉତ୍ତର କୁରୁର ପଦ୍ମ ଭରିତ ହ୍ରଦକୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରିଛି।" "ଏହି ସମୟ ମୁଁ ତୁମେ, ଶୀତା, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସହ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ନୀତି ଓ ସଂଯମର ଉପରେ ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରିବି।" ଏହିପରି ଶ୍ରୀ ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଚଉନ୍ନବେ ସର୍ଗର ଶେଷ ହେଲା, ମହାକବି ବାଲ୍ମୀକି ରଚିତ ପୁନ୍ୟ ରାମାୟଣରେ। ଏପରେ, କୋଶଳର ନାଥ ଚିତ୍ରକୂଟରୁ ଉତରି ମୈଥିଲୀଙ୍କୁ ମନୋହର ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀ ଦେଖାଇଲେ, ଯାହାର ଜଳ ଅତି ପବିତ୍ର। ରାମ, ପଦ୍ମନୟନ, ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ସୁନ୍ଦର ମୁହଁ ଥିବା ରାଜକୁମାରୀ ସୀତାଙ୍କୁ କହିଲେ— "ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀକୁ ଦେଖ, ଏହି ନଦୀ ନାନା ପ୍ରକାର ତୀର, ହଂସ, କୁଲିଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ଭରିଛି, ପଦ୍ମରେ ଶୋଭିତ।" "ଏହି ନଦୀ ଚାରିପାଖରେ ଫୁଲ ଓ ଫଳ ଭରିଥିବା ଗଛ ଦ୍ୱାରା ଘିରିଛି, ଏହା ରାଜାର ପଦ୍ମ ହ୍ରଦ ଭଳି ଚମକୁଛି।" "ଏଠି ହରିଣ ଝୁଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା ତୀରର ଜଳ ମଲିନ ହେବାରୁ ମୋତେ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଛି।" "ଯଥା ସମୟରେ ତପସ୍ୱୀମାନେ, ଜଟା ଓ ମୃଗଚର୍ମ ପିନ୍ଧି, ତାଳପତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ହୋଇ, ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି।" "ଓ ଵିଶାଳନୟନୀ, ଏହି ମହା ତପସ୍ୱୀମାନେ ଦୃଢ଼ ବ୍ରତରେ ଅଟୁଟ ରହି, ହାତ ଉଠାଇ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ପୂଜା କରନ୍ତି।" "ପର୍ବତର ଶିଖର ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ହିଲିଉଛି, ଗଛ ତଳର ଫୁଲ ଓ ପତ୍ର ନଦୀରେ ପଡ଼ିଯାଉଛି; ପର୍ବତ ନୃତ୍ୟ କରୁଛି ଭଳି ଦେଖାଯାଉଛି।" "ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀ ଏଠି ମଣି ମାଳା ଭଳି ଚମକୁଛି, କିଛି ଅଞ୍ଚଳ ରେତିରେ ଶୋଭିତ, କିଛି ଅଞ୍ଚଳ ସିଦ୍ଧମାନେ ଦ୍ୱାରା ଭରିଛି।" "ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଫୁଲର ଢେଳା ଚାରିପାଖରେ ପଡ଼ିଯାଉଛି, ନଦୀ ମଧ୍ୟରେ ନାନା ପ୍ରାଣୀ ତେଲିଉଛି।" "ଓ ଶୁଭାନ୍୵ିତା, ଦ୍ୱିଜ ଋଷିମାନେ 'ରଥଙ୍ଗ-ମନ୍ତ୍ର' ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ଅତି ସୁନ୍ଦର ଗୀତ ଗାଇ, ନଦୀ ତୀରକୁ ଉଠିଯାଉଛନ୍ତି।" "ଓ ଶୋଭାମୟୀ, ଚିତ୍ରକୂଟ ଓ ମନ୍ଦାକିନୀ ଦେଖିବା ମୋତେ ଅୟୋଧ୍ୟା ଚାଉଁଠୁ ଅଧିକ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଛି, କାରଣ ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ତୁମେ ସହ ଦେଖୁଛି।" "ଆସ, ଏହି ଶାନ୍ତ ଓ ଚଳିତ ଜଳରେ ଏକାଠି ପ୍ରବେଶ କରିବା, ଯେଉଁଠି ଦୂଷ୍ୟମାନେ, ତପ, ସଂଯମ ଓ ଶାନ୍ତିରେ ଅଟୁଟ ରହି, ଦୂଷ୍ୟମାନେ ଶୁଧ୍ଧ କରିଛନ୍ତି।" "ଓ ଶୀତା, ଏହି ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀକୁ ମିତ୍ରୀ ସହ ପ୍ରବେଶ କର, ପଦ୍ମ ଓ ଶାଳୁକ ଜଳ ମଧ୍ୟରେ ଏକାଠି ଡୁବିଯିବା।" "ଓ ଶୋଭାମୟୀ, ଏହି ପର୍ବତକୁ ଅୟୋଧ୍ୟା ଭାବିବା, ଏହି ନଦୀକୁ ସରୟୂ ଭାବିବା, ଯେପରି ନଗରବାସୀମାନେ କରନ୍ତି।" "ଧର୍ମାନୁଷ୍ଠାନୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମୋ ଆଜ୍ଞା ଅନୁସରଣ କରୁଛନ୍ତି, ତୁମେ ବୈଦେହୀ ମୋତେ ସାହାଯ୍ୟ କରୁଛ; ଦୁଇଜଣ ମୋତେ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଛ।" "ତିନି ସମୟ ନଦୀରେ ସ୍ନାନ, ମଧୁ, ମୂଳ ଓ ଫଳ ଭୋଜନ କରି, ଏଠି ତୁମେ ସହ ରହିବାରେ ମୋତେ ଅୟୋଧ୍ୟା ଓ ରାଜ୍ୟର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ।