ଚିତ୍ରକୂଟ ପର୍ବତର ଅନେକ ଶିଖର ରୌପ୍ୟର ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲା, କିଛି ନୂତନ ରକ୍ତର ଭଳି ଲାଗୁଥିଲା, କିଛି ହଳଦିଆ କିମ୍ବା ରକ୍ତିମ ରଙ୍ଗରେ ଜଗମଗ କରୁଥିଲା, ଆଉ କିଛି ମୂଲ୍ୟବାନ ମଣିର ଭଳି ଚମକୁଥିଲା। କିଛି ସ୍ଥାନ ଫୁଲ, ସୂର୍ଯ୍ୟର ଆଲୋକ କିମ୍ବା କେତକୀ ଫୁଲର ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲା, କିଛି ଅଞ୍ଚଳ ଅଗ୍ନିର ଚମକରେ ଅଳଙ୍କୃତ, ସମସ୍ତ ପର୍ବତ ମାଳିକା ମୂଲ୍ୟବାନ ଧାତୁରେ ଭରିଆ। ଏହି ପର୍ବତ ଅନେକ ପ୍ରକାର ହରିଣ, ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ, ବାଘ, ଭାଲୁ, ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ଗଛପାଳା ସହ ଭରିଆ, ନିରାପଦ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଏଠାରେ ବସବାସ କରୁଛନ୍ତି, ଏହା ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ଝୁଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା ଅତି ଆକର୍ଷଣୀୟ ଦେଖାଯାଉଛି। ପର୍ବତ ମାନ୍ୟ ଆମ୍ବ, ଜାମୁ, ଅସନ, ଲୋଧ୍ର, ପ୍ରିୟାଳ, କଠଳ, ଧବ, ଅଙ୍କୋଳ, ଭବ୍ୟତିନୀଶ, ବିଲ୍ବ, ଟିଣ୍ଡୁକ ଏବଂ ବାଁସ ଗଛରେ ଆଛନ୍ତି। ଏହା ଛଡା କାସ୍ମର୍ୟ, ଅରିଷ୍ଟ, ବରୁଣ, ମଧୂକ, ତିଳକ, ବଦରୀ, ଆମଳକୀ, ନୀପ, ବେତ୍ର, ଧନ୍ବନ୍, ବୀଜକ ଗଛ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଉଛି। ଏପରି ରୂପରେ ଫୁଲ ଓ ଫଳରେ ଭରିଆ ଏହି ପର୍ବତ ମଧୁର ଛାୟାରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୋଭା ପାଉଛି। ଏହି ଅପୂର୍ବ ପାହାଡ଼ର ଶୃଙ୍ଗ ଉପରେ ଦୁଇଦୁଇ ଦଳରେ ବିଚରଣ କରୁଥିବା ବିଦ୍ୟାଧର ଏବଂ କିନ୍ନରମାନଙ୍କୁ ଦେଖ, ସେମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ମଗ୍ନ। ଗଛ ଶାଖାରେ ଝୁଲିଥିବା ତଳୱାର ଓ ରଙ୍ଗିନ ପୋଶାକ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ—ଏହିଏ ବିଦ୍ୟାଧର ନାରୀମାନଙ୍କ ଖେଳାଘର। ଝରଣା, ଉତ୍ସ ଓ ଝିଅ ଏଠାଏଠି ବହୁଛି, ଏହି ପର୍ବତ ଗଜମଦର ଭଳି ଚମକୁଛି। ପର୍ବତ ପବନ ନାନାପ୍ରକାର ଫୁଲର ଗନ୍ଧ ବୋକାଇ ଆସେ, ଏହା ଘ୍ରାଣେ ଆନନ୍ଦ ଦିଏ—ଏପରି ଶିତଳ ପବନ କିଏ ନ ଭଲପାଇବ? ହେ ଶୁଭ୍ରେ, ତୁମେ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ଏଠି ବହୁ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହିଲେ, ମୋ ଦୁଃଖ କେବେ ମୋତେ ଛୁଇଁପାରିବ ନାହିଁ। ଏହି ମନୋହର ପର୍ବତ ଫୁଲ ଓ ଫଳରେ ଭରିଆ, ବିଭିନ୍ନ ପକ୍ଷୀ ଏଠାରେ ରହୁଛନ୍ତି, ଏହି ବିଚିତ୍ର ଶିଖର ମୋତେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଛି। ଏହି ବନବାସ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଦୁଇଟି ଫଳ ଲାଭ କରିଛି—ମୋ ପିତାଙ୍କ ପ୍ରତି କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପୂରଣ କରିଛି, ଏବଂ ଭରତଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିଛି। ହେ ବୈଦେହୀ, ଚିତ୍ରକୂଟରେ ମୋ ସହ ଏହି ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଜୀବଜନ୍ତୁ ଦେଖି, ମନ, ବାଣୀ ଓ କାୟରେ ନିୟମିତ ହୋଇ, କି ତୁମେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରୁଛ? ପୂର୍ବଜ ରାଜା ଋଷିମାନେ ଏହାକୁ ଅମୃତ ଭାବରେ ଘୋଷଣା କରିଥିଲେ—ମୋ ପୂର୍ବଜମାନେ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଧର୍ମାର୍ଥ ପାଇଁ ବନବାସ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ। ପର୍ବତର ବିସ୍ତୃତ ଶିଳା ଶତଶଃ ରଙ୍ଗରେ ଚମକୁଛି—ନୀଳ, ହଳଦିଆ, ଧଳା ଓ ଲାଲ୍। ରାତିରେ ଏହି ପର୍ବତର ଔଷଧି ନିଜ ଆଲୋକରେ ହଜାରେ ଚମକୁଛି, ପବିତ୍ର ଅଗ୍ନିର ଅନେକ ଜିହ୍ବାର ଭଳି। କିଛି ସ୍ଥାନ ଘର ଭଳି, କିଛି ଉଦ୍ୟାନ ଭଳି, ଆଉ କିଛି ଏକ ଶିଳାର ନିର୍ମିତ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଛି। ଚିତ୍ରକୂଟ ମାନେ ମାଟିକୁ ଚିରି ବାହାରିଛି, ଏହି ପର୍ବତ ଶିଖର ସବୁଦିଗରେ ଶୁଭ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଉଛି। ପ୍ରେମିକମାନଙ୍କ ଶୟନସ୍ଥଳ କୁଷ୍ଠ, ପୁନ୍ନାଗ, ଅଶୋକ ଓ ଭୂର୍ଜ ପତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଢାକାଯାଇଛି, ପଦ୍ମପତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଅଳଙ୍କୃତ। ହେ ସୁନ୍ଦରୀ, ପ୍ରେମିକମାନେ ପିଛି ଦେଇଥିବା ପଦ୍ମମାଲା ଓ ଚିରି ଖସିଥିବା ବିଭିନ୍ନ ଫଳ ଦେଖ। ମୂଳ, ଫଳ ଓ ଜଳରେ ଭରିଆ ଏହି ଚିତ୍ରକୂଟ ପର୍ବତ ଦେବମାନେ ବସୁଥିବା ଉତ୍ତର କୁରୁ ରାଜ୍ୟର ପଦ୍ମସରୋବରକୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରିଯାଏ। ହେ ସୁନ୍ଦରୀ, ଏହି ସମୟ ମୁଁ ତୁମେ, ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନୀତିରେ ଏବଂ ଉତ୍ତମ ସଂଯମରେ ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରି ଅତିବାହିତ କରିବି। ଏହିପରି ଭାବେ ମହାର୍ଷି ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ରଚିତ ପବିତ୍ର ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଚଉନବେଁଥ ସର୍ଗ ଶେଷ ହେଲା। ତାପରେ, କୋଶଳ ନାଥ ଚିତ୍ରକୂଟ ପର୍ବତରୁ ଅବତରି, ମୈଥିଲୀ ସୀତାଙ୍କୁ ଶୁଭ୍ର ଜଳର ମନୋହର ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀ ଦେଖେଇଲେ। କମଳନୟନ ରାମ, ଚନ୍ଦ୍ରମୁଖୀ ବିଦେହନନ୍ଦିନୀ ସୀତାଙ୍କୁ କହିଲେ—"ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀକୁ ଦେଖ, ବିଭିନ୍ନ ବାଲୁକାପ୍ରସ୍ଥରେ ଶୋଭିତ, ହଂସ ଓ କ୍ରଞ୍ଚପକ୍ଷୀ ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ଣ୍ଣ, ପଦ୍ମରେ ଅଳଙ୍କୃତ। ଚାରିପଟେ ନାନାପ୍ରକାର ଫୁଲ ଓ ଫଳର ଗଛ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ, ଏହି ନଦୀ ରାଜାଙ୍କ ପଦ୍ମସରୋବର ଭଳି ଚମକୁଛି। ମୃଗମାନେ ନଦୀଘାଟରେ ଝୁଣ୍ଡ ଝୁଣ୍ଡ ଘୁଞ୍ଚି ଜଳକୁ ମାଟିଆ କରିଦେଉଛନ୍ତି, ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ମୋତେ ଅତି ପ୍ରିୟ ଲାଗୁଛି। ଯଥାବତ୍ ସମୟରେ ମୁଣ୍ଡମାଟିଆ ଓ ଚର୍ମବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଥିବା ମହାମୁନିମାନେ ଏହି ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି। ଏହି ମହାମୁନିମାନେ ଦୃଢ଼ ନିୟମରେ ବ୍ରତୀ, ହାତ ଉପରେ ଉଠାଇ ସୂର୍ଯ୍ୟପୂଜା କରୁଛନ୍ତି। ପବନରେ ପର୍ବତ ଶିଖର ନଢ଼ି ନଢ଼ି ନୃତ୍ୟ କରୁଥିବା ଭଳି ଦେଖାଯାଉଛି, ଚାରିପଟ ଗଛର ପତ୍ର ଓ ଫୁଲ ନଦୀକୁ ପଡ଼ୁଛି। ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀ କେଉଁଠି ମଣିମାଳାର ଭଳି ଚମକୁଛି, କେଉଁଠି ବାଲୁକାପ୍ରସ୍ଥ ଦେଖାଯାଉଛି, କେଉଁଠି ତୁଷ୍ଟ ଜନ୍ତୁମାନେ ଭିଡ଼ ହୋଇ ରହିଛନ୍ତି। ପବନ ଦ୍ୱାରା ଉଡ଼ି ଯାଇଥିବା ଫୁଲ ଏଠାଏଠି ଛିଟାଯାଇଛି, ଜଳମଧ୍ୟରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରାଣୀ ଖେଳୁଛନ୍ତି। ହେ ଶୁଭ୍ରେ, ରଥାଙ୍ଗ ଉଚ୍ଚାରଣ କରୁଥିବା ଦ୍ୱିଜମାନେ ମଧୁର ସ୍ତୋତ୍ର ଗାଇ ନଦୀତୀରେ ଉପସ୍ଥିତ। ଏହି ଚିତ୍ରକୂଟ ଓ ମନ୍ଦାକିନୀ ଦେଖିବା ମୋତେ ଆୟୋଧ୍ୟା ଚାଉଁଠୁ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ ଲାଗୁଛି, କାରଣ ତୁମେ ମୋ ସହିତ ଅଛ। ଆସ, ଏହି ପବିତ୍ର ଜଳ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରିବା, ଯେଉଁଠି ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ମୁନିମାନେ ତପସ୍ୟା, ସଂଯମ ଓ ଶାନ୍ତିରେ ଅପବିତ୍ରତାରୁ ଦୂର ଅଛନ୍ତି। ହେ ସୀତା, ଏକ ସଖୀଙ୍କ ସହିତ ଯେପରି ନଦୀରେ ପ୍ରବେଶ କର, ଏଭଳି ତୁମେ ମନ୍ଦାକିନୀ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କର, ପଦ୍ମ ଓ କମଳ ଉପରେ ଚଳିବା। ହେ ମହିଳେ, ଏହି ପର୍ବତକୁ ଆୟୋଧ୍ୟା ଭାବିବା, ଏହି ନଦୀକୁ ସରୟୂ ଭାବିବା, ଯେପରି ନଗରବାସୀ ଭାବନ୍ତି। ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମୋ ଆଜ୍ଞା ଅନୁସରଣ କରୁଛନ୍ତି, ତୁମେ ବୈଦେହୀ ମୋତେ ସାହାଯ୍ୟ କରୁଛ, ତୁମେ ଦୁଇଁଜଣେ ମୋ ଆନନ୍ଦର କାରଣ।