ଏହିଭଳି ମହାନ୍ତି ଓ ପବିତ୍ର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ତିରାନବେଁ ସର୍ଗର ଶେଷ ହେଲା। ଚିତ୍ରକୂଟ ପର୍ବତରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ରହି, ରାମ ନିଜ ମନରେ ପ୍ରିୟା ସୀତାଙ୍କୁ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରି, ସେଠାରେ ଅତିବାହିତ କରୁଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ ଦଶରଥପୁତ୍ର ରାମ, ନିଜ ପତ୍ନୀ ସୀତାଙ୍କୁ ଚିତ୍ରକୂଟ ପର୍ବତର ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖାଇଲେ, ଯେପରି ଇନ୍ଦ୍ର ନିଜ ଦେବୀ ଶଚୀଙ୍କୁ ସ୍ୱର୍ଗନଗରୀ ଦେଖାଏ। ସେ କହିଲେ, “ହେ ସୁମଧୁରା, ରାଜ୍ୟ ହରାଇବା କିମ୍ବା ବନ୍ଧୁମାନେ ଠାରୁ ଦୂର ହେବାର ଦୁଃଖ ମୋ ମନକୁ ବିପଦାସ୍ପଦ କରେନାହିଁ, ଯେତେବେଳେ ଏହି ମନୋହର ପର୍ବତକୁ ଦେଖୁଛି। ଦେଖ, ଏହି ପର୍ବତ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଚିଡ଼ିଆମାନେ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ତାଙ୍କର ଶିଖରଗୁଡ଼ିକ ଆକାଶକୁ ବିଦାରିଛି ଏବଂ ରତ୍ନ ଓ ଖଣିଜ ଦ୍ୱାରା ଅଳଙ୍କୃତ। କେତେକ ଶିଖର ଚାନ୍ଦି ପରି, କେତେକ ତାଜା ରକ୍ତ ପରି, କେତେକ ହଳଦିଆ କିମ୍ବା ଲାଲି, ଆଉ କିଛି ରତ୍ନ ର ଚମକରେ ଦୀପ୍ତିମାନ। କେତେକ ଅଞ୍ଚଳ ଫୁଲ, ରୂପସ, କେତକୀ ଫୁଲର ଦ୍ୱିପ୍ତି ପରି ଚମକୁଛି, କେତେକ ଅଞ୍ଚଳ ଅଗ୍ନିର ପ୍ରଭା ଦେଖାଏ; ପାହାଡ଼ର ଏସବୁ ଭୂମି ଖଣିଜ ଦ୍ୱାରା ଅଳଙ୍କୃତ। ଏହି ପର୍ବତ ଅନେକ ପ୍ରକାର ହରିଣ, ବନ୍ୟପଶୁ, ବାଘ, ଭାଲୁ ଏବଂ ବୃକ୍ଷ ଦ୍ୱାରା ଭରିଯାଇଛି, ଏଠାରେ ନିରାପଦ ପ୍ରାଣୀମାନେ ବସବାସ କରନ୍ତି ଏବଂ ଚିଡ଼ିଆମାନେ ଦଳେ ଦଳେ ଉଡ଼ୁଛନ୍ତି। ଏଠି କଞ୍ଚ, ଜାମୁନ, ଅସନ, ଲୋଧ୍ର, ପ୍ରିୟାଳ, କଠଳ, ଧବ, ଅଙ୍କୋଳ, ଭବ୍ୟତିନିଶ, ବେଲ, ଟିନ୍ଦୁକ ଏବଂ ବାଁସ ଗଛ ରହିଛି। ଏଠି କାଶ୍ମର୍ୟ, ଅରିଷ୍ଟ, ବରୁଣ, ମଧୂକ, ତିଳକ, ବଦରୀ, ଆମଳକୀ, ନୀପ, ବେତ୍ର, ଧନ୍ବନ, ବୀଜକ ଗଛ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ। ଏପରି ଫୁଲ ଓ ଫଳ ଭରା, ଛାୟାମୟ ଏହି ପର୍ବତ ଅପୂର୍ବ ସୌନ୍ଦର୍ୟରେ ମନୋହର। ପର୍ବତର ମନୋହର ଢାଳ ଉପରେ ଦେଖ, ହେ ସୁମଧୁରା, ଦଳେ ଦଳେ ଦମ୍ପତି ରୂପେ ଖେଳୁଥିବା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ କିନ୍ନରମାନେ ଅଛନ୍ତି। ଏଠି ଡାଳରେ ଝୁଲିଥିବା ତଳୱାର ଓ ଅପୂର୍ବ ପୋଷାକ ଦେଖ, ଏହିଠାରେ ବିଦ୍ୟାଧରୀମାନେ ଖେଳୁଥିବା ସ୍ଥାନ ଅଟୁଟ ଆକର୍ଷଣ ଦେଖାଏ। ଝରଣା, ସ୍ରୋତଃ, ଓ ନାଳା ଏଠାଠାରେ ବହୁଛି, ପର୍ବତ ଗଜର ମଧୁର ଗନ୍ଧ ପରି ଚମକୁଛି। ବିଭିନ୍ନ ଫୁଲର ଗନ୍ଧ ଉଠାଇ ଆସୁଥିବା ପର୍ବତ ବାୟୁ ଗ୍ରାହ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ଆନନ୍ଦିତ କରେ—ଏପରି ମଧୁର ବାତାବରଣ କିଏ ପସନ୍ଦ କରିବେ ନାହିଁ? ଏଠି ତୁମେ ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ଅନେକ ବର୍ଷ ରହିଲେ, ମୋତେ ଦୁଃଖ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ଏହି ମନୋହର ପର୍ବତ ଫୁଲ, ଫଳ ଏବଂ ଚିଡ଼ିଆର ଦ୍ୱିପ୍ତିରେ ମୋ ମନ ଆନନ୍ଦରେ ଭରିଯାଏ। ବନବାସ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଦୁଇଟି ଫଳ ପାଇଛି—ପିତାଙ୍କର ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରିଛି ଏବଂ ଭରତଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିଛି। ହେ ବୈଦେହୀ, ଏଠି ଚିତ୍ରକୂଟରେ ମୁଁ ସହ ତୁମେ ଏତେ ଜନ୍ତୁଜାତି ଦେଖି ମନ, ବାଚ୍ୟା ଓ କାୟରେ ସଂୟମ ରଖି ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରୁଛ? ପୂର୍ବତନ ରାଜର୍ଷିମାନେ ଏହିଥିରେ ଅମୃତତ୍ୱ ଦେଖିଥିଲେ—ମୋ ପୂର୍ବଜମାନେ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଧର୍ମ ଲାଗି ବନବାସ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ। ପର୍ବତର ବିସ୍ତୃତ ପଥର ଶତଶଃ ରଙ୍ଗରେ ଚମକୁଛି—ନୀଳ, ହଳଦିଆ, ଧଳା ଓ ଲାଲ। ରାତିରେ ଏଠି ଅନେକ ଔଷଧି ନିଜ ଆଲୋକରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଉଛି, ଯେପରି ଅଗ୍ନିର ଶିଖା। କେତେକ ଅଞ୍ଚଳ ଘର ପରି, କେତେକ ଉଦ୍ୟାନ ପରି, ଆଉ କିଛି ଏକ ଶିଳାରେ ଗଠିତ ମନେ ହୁଏ। ଚିତ୍ରକୂଟ ମାନେ ପୃଥିବୀକୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ କରି ଉପରକୁ ଆସିଛି, ଏହାର ଶିଖର ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଶୁଭ୍ର ଚିହ୍ନ ପରି ପ୍ରକାଶିତ। ଦେଖ, ପ୍ରେମୀମାନଙ୍କର ଶୟନ ଶୟାନ ଉପରେ କୁଷ୍ଠ, ପୁନ୍ନାଗ, ଅଶୋକ ଓ ଭୂର୍ଜ ପତ୍ର ଓ ପଦ୍ମପତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଅଳଙ୍କୃତ। ଦେଖ, ହେ ସୁନ୍ଦରୀ, ପ୍ରେମୀମାନେ ପିସି ଫିଙ୍ଗିଦେଇଥିବା ପଦ୍ମମାଳା ଓ ବିଭିନ୍ନ ଫଳ ଚାରିପାଖରେ ଛିଟିଯାଇଛି। ମୂଳ, ଫଳ ଓ ଜଳରେ ସମୃଦ୍ଧ ଏହି ଚିତ୍ରକୂଟ ପର୍ବତ ଦେବତାମାନଙ୍କର ଆସନ ଉତ୍ତର କୁରୁଙ୍କର ଅପୂର୍ବ ପଦ୍ମସରୋବରକୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରିଯାଇଛି। ହେ ସୁନ୍ଦରୀ, ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସଂଯମରେ ଏବଂ ଧର୍ମମାର୍ଗରେ ଅଟୁଟ ରହି, ତୁମେ ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ଏଠି ମୁଁ ଆନନ୍ଦରେ ସମୟ କାଟିବି। ଏହିଭଳି ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଚଉନବେଁ ସର୍ଗର ଶେଷ ହେଲା। ତାପରେ ରାମ ଚିତ୍ରକୂଟ ପର୍ବତରୁ ଅବତରଣ କରି, ମୈଥିଳୀ ସୀତାଙ୍କୁ ଶୁଭ୍ର ଓ ପବିତ୍ର ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀ ଦେଖାଇଲେ। ରାମ, କମଳନୟନ, ମୁଁ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ମୁହଁ ଥିବା ରାଜା ଜନକଙ୍କର କନ୍ୟା ସୀତାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀ ଦେଖ, ବିଭିନ୍ନ ବାଲୁକା ଦ୍ୱୀପରେ ଶୋଭିତ, ହଂସ ଓ କୂଞ୍ଚରେ ଭରିଆ, ପଦ୍ମ ଦ୍ୱାରା ଅଳଙ୍କୃତ। ଦେଖ, ଏହି ନଦୀ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଫୁଲ ଓ ଫଳ ଭରା ଗଛ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ, ରାଜାଙ୍କ ପଦ୍ମସରୋବର ପରି ଚମକୁଛି। ଏବେ ମୃଗମାନେ ନଦୀରେ ଯାଇ ଜଳକୁ କ୍ଲେଦାଳିତ କରିଛନ୍ତି, ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ମୋତେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦ ଦିଏ। ଯଥାସମୟରେ ମୁନିମାନେ, ଜଟା ଓ ଚର୍ମ ଧାରଣ କରି, ବାର୍କ ପୋଷାକ ପିନ୍ଧି, ଏହି ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି। ହେ ବିସାଳନୟନୀ, ଏହି ମହାମୁନିମାନେ ଦୃଢ଼ ବ୍ରତରେ ଅଟୁଟ ରହି, ହାତ ଉପରକୁ ଉଠାଇ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ପୂଜା କରୁଛନ୍ତି। ଦେଖ, ପବନରେ ପର୍ବତର ଶିଖର ହଲୁଚି, ଚାରିପାଖରେ ଗଛମାନେ ତାଙ୍କର ପତ୍ର ଓ ଫୁଲ ନଦୀରେ ଝରିପଡ଼ୁଛି। ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀକୁ ଦେଖ, କେଉଁଠି ମଣିମାଳା ପରି ଚମକୁଛି, କେଉଁଠି ବାଲୁକା ତଟରେ ଶୋଭିତ, କେଉଁଠି ଶିଦ୍ଧପୁରୁଷମାନେ ଭିଡ଼ ହୋଇଛନ୍ତି। ପବନ ଦ୍ୱାରା ଛଡ଼ାଯାଇଥିବା ଫୁଲ ଏଠିଠାରେ ଛିଟିଯାଇଛି, ଜଳର ମଧ୍ୟରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଖେଳୁଛନ୍ତି। ହେ ଶୁଭେ, ‘ରଥାଙ୍ଗ-ଉଚ୍ଚାରକ’ ଦ୍ୱିଜମାନେ ମଧୁର କଣ୍ଠରେ ସୁନ୍ଦର ଷ୍ଟୋତ୍ର ଗାଇ, ଏହି ନଦୀର ତଟକୁ ଉପରେ ଉଠୁଛନ୍ତି।