ଅରଣ୍ୟର ମଝିରେ ଯେତେବେଳେ ଭାରତଙ୍କ ସେନା ଅଗ୍ରସର ହେଉଥିଲା, ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କ ଖୁର ତଳେ ଉଠୁଥିବା ଧୂଳି ଆକାଶକୁ ଢାକିଦେଲା, ବାୟୁ ଏହି ଧୂଳିକୁ ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ନେଇଯାଉଥିଲା, ମନେ ହେଉଥିଲା ଯେଉଁଠି ଏହା ଭାରତଙ୍କ ପାଇଁ କୌଣସି ଉପକାର କରୁଛି। ଏହି ସମୟରେ, ଭାରତ ଶତୃଘ୍ନଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଦେଖ, ଏହି ଅଶ୍ୱୟୁକ୍ତ ରଥମାନେ, ଦକ୍ଷ ରଥୀମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଚାଳିତ, କେତେ ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ଅରଣ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଯାଉଛନ୍ତି। ଦେଖ, କେତେ ସୁନ୍ଦର ମୟୂରମାନେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ଦୃତ ଗତିରେ ଗଛମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନିଜ ଆଶ୍ରୟକୁ ପ୍ରବେଶ କରୁଛନ୍ତି। ଏଠା ମୋତେ ବହୁତ ଆକର୍ଷକ ଲାଗୁଛି; ନିଶ୍ଚୟ ଏହା ଅରଣ୍ୟବାସୀ ତାପସମାନଙ୍କ ନିବାସ, ସ୍ୱର୍ଗପଥ ପରି ପବିତ୍ର। ଏଠି ଅନେକ ମୃଗ ତାଙ୍କର ସାଥୀମାନଙ୍କ ସହିତ ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି, ସୁନ୍ଦର ଆକୃତିରେ ଏହି ମୃଗମାନେ ମନେ ହେଉଛି ମାଳା ପିନ୍ଧିଛନ୍ତି। ମୋ ଆଦେଶ ଅନୁଯାୟୀ, ସେନା ଅଗ୍ରସର ହେଉ ଏବଂ ଅରଣ୍ୟ ଅନ୍ୱେଷଣ କର, ଯେଉଁଠାରେ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ସିଂହପ୍ରତିମା ନରମାନେ, ମିଳିଯାଆନ୍ତି।” ଭାରତଙ୍କ ଏହି ଆଦେଶ ସୁନି, ଶସ୍ତ୍ରଧାରୀ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ଅରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ସେଠାରେ ଧୂଆଁ ଉଠୁଥିବା ଦେଖିଲେ। ଏହି ଧୂଆଁ ଦେଖି ସେମାନେ ଭାରତଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଯେଉଁଠାରେ ଲୋକ ନାହାନ୍ତି, ସେଠି ଅଗ୍ନି ଜାଗ୍ରତ ହୁଏ ନାହିଁ; ନିଶ୍ଚୟ ଏଠି ରଘୁବଂଶୀମାନେ ଅଛନ୍ତି।” ଯଦି ସେ ଦୁଇ ଶୂରବୀର ଏଠି ନାହାନ୍ତି, ତେବେ ମୋ ମନେ ହେଉଛି ଏଠି ଯେଉଁମାନେ ରାମଙ୍କ ସଦୃଶ ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି, ସେମାନେ ତାପସମାନେ ଅଟେ। ଏହି କଥା ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱୀକୃତ ହେଉଥିବା ଦେଖି, ଶତ୍ରୁସ୍ୟ ଦଳକୁ ନଶ୍ୱନ କରୁଥିବା ଭାରତ ସମଗ୍ର ସେନାକୁ କହିଲେ, “ସମସ୍ତେ ଏଠି ରୁହ; କେହି ଆଗକୁ ଯିଅନ୍ତୁ ନାହିଁ। ମୁଁ କେବଳ ସୁମନ୍ତ୍ର ଓ ପୂଜ୍ୟ ଗୁରୁଙ୍କ ସହିତ ଆଗକୁ ଯିବି।” ଏପରି ଆଦେଶ ପାଇ, ସମସ୍ତେ ଚାରିଉଁଦିଗରେ ରୁହିଯାଇ, ଭାରତ ଧୂଆଁ ଉଠୁଥିବା ସ୍ଥାନକୁ ଦୃଷ୍ଟି ନିକ୍ଷେପ କଲେ। ଭାରତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସେନା ଏପରି ରଖାଯିବା, ଧୂଆଁ ଦେଖି ସମସ୍ତେ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ, କାରଣ ସେମାନେ ଅନୁଭବ କଲେ ଯେ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ରାମଙ୍କ ସହିତ ଶୀଘ୍ର ମିଳନ ହେବ। ଏହିପରି ଉତ୍କଳମୟ ମିଳନ ଆଶାରେ ଶେଷ ହେଲା ଏୟୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ତିରାନବେଁ ସର୍ଗ। ଏହି ଦିଗରେ, ଚିତ୍ରକୂଟ ପର୍ବତରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ରହି ରାମ, ଦଶରଥପୁତ୍ର, ନିଜ ପ୍ରିୟା ବୈଦେହୀଙ୍କୁ ଭଲପାଇ, ନିଜ ମନକୁ ମନ୍ତ୍ରମୁଗ୍ଧ କରୁଥିଲେ। ଏକ ଦିନ ସେ ସୀତାଙ୍କୁ ଚିତ୍ରକୂଟର ଅଦ୍ଭୁତ ସୌନ୍ଦର୍ୟ ଦେଖାଇଲେ, ଯେପରି ଇନ୍ଦ୍ର ନିଜ ଶଚୀଙ୍କୁ ଦେବନଗରୀ ଦେଖାନ୍ତି। ରାମ କହିଲେ, “ମୃଦୁମତୀ, ରାଜ୍ୟ ହାରାଇବା ବା ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଦେବା ମୋତେ ବିଷାଦ ଦେଉନାହିଁ, ଯେତେବେଳେ ଏହି ମନୋହର ପର୍ବତକୁ ଦେଖୁଛି। ଦେଖ, କେତେ ପ୍ରକାର ଚିଡ଼ିଆ ଏହି ପର୍ବତକୁ ଶୋଭା ଦେଉଛି, ଏହାର ଶିଖରମାନେ ଆକାଶକୁ ଛୁଇଁଯାଉଛି, ଏବଂ ଏଠି ରତ୍ନ ଓ ଖଣିଜ ରେ ଶୋଭିତ। କେତେ ଶିଖର ଚାନ୍ଦି ପରି, କେତେ ତାଜା ରକ୍ତ ପରି, କେତେ ହଳଦିଆ କିମ୍ବା ରକ୍ତିମ, ଆଉ କେତେ ମୂଲ୍ୟବାନ ରତ୍ନର ଚମକରେ ଦୀପ୍ତିମାନ। କେତେ ଅଞ୍ଚଳ ଫୁଲ, ରବିକିରଣ କିମ୍ବା କେତକୀ ଫୁଲର ରଙ୍ଗରେ ଚମକୁଛି, କେତେ ଅଞ୍ଚଳ ଅଗ୍ନି ଚମକ ପରି, ଏହି ପର୍ବତପତିର ସମସ୍ତ ଭୂମି ଖଣିଜ ରେ ଶୋଭିତ। ଏହି ପର୍ବତ ଅନେକ ପ୍ରକାର ମୃଗ, ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ, ବାଘ, ଭାଲୁ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଗଛ ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଏଠି ଅହିଂସକ ପ୍ରାଣୀ ଓ ଚିଡ଼ିଆ ଝୁଣ୍ଡ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ। ଏଠି ଆମ୍ବ, ଜାମୁ, ଅସନ, ଲୋଧ୍ର, ପ୍ରିୟାଳ, କଞ୍ଚା, ଧବ, ଅଙ୍କୋଳ, ଭବ୍ୟତିନିଶ, ବିଲ୍ବ, ଟିଣ୍ଡୁକ ଓ ବାଁଶ ଗଛ ଅଛି। ଏଠି କାଶ୍ମର୍ଯ, ଅରିଷ୍ଟ, ବରୁଣ, ମଧୂକ, ତିଳକ, ବଦରୀ, ଆମ୍ଳକୀ, ନୀପ, ବେତ୍ର, ଧନ୍ବନ ଓ ବୀଜକ ଗଛ ମଧ୍ୟ ଅଛି। ଏପରି ଫୁଲ ଏବଂ ଫଳରେ ଶୋଭିତ ଗଛମାନେ ଏହି ପର୍ବତକୁ ଅପୂର୍ବ ଛାୟା ଦେଇ ଶୋଭା ବଢ଼ାଇଛନ୍ତି। ପର୍ବତର ସୁନ୍ଦର ଢାଳରେ ଦେଖ, ମୃଦୁମତୀ, ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଓ ଭୟଭୀତ କିନ୍ନରମାନେ ଦଳେ ଦଳେ ଏଠି ଖେଳୁଛନ୍ତି। ଗଛର ଶାଖାରେ ଝୁଲିଥିବା ତଳୱାର ଓ ଶୋଭାମୟ ବସ୍ତ୍ର ଦେଖ, ଏହିଠି ହେଉଛି ଭିଦ୍ୟାଧର ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କର ଖେଳସ୍ଥଳ। ଝରଣା, ସ୍ରୋତସ୍, ଓ ଝିଅ ଝିଅ ନଦୀ ଏଠି ଏଠି ଭେଳେ, ପର୍ବତ ଗଜର ଗନ୍ଧ ଝରାଇଥିବା ହାତୀ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ। ଏଠିର ହାଲୁକା ପବନ ନାନା ପ୍ରକାର ଫୁଲର ଗନ୍ଧ ଆଣି ନାକକୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରେ; କିଏ ଏଠି ଖୁସି ନହେବେ? ମୃଦୁମତୀ, ଯଦି ମୁଁ ଏଠି ତୁମେ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସହିତ ଅନେକ ବର୍ଷ ରୁହିପାରିବି, ତେବେ ଦୁଃଖ ମୋତେ ଖାଇପାରିବ ନାହିଁ। ଏହି ଫୁଲ ଓ ଫଳରେ ପ୍ରଚୁର, ନାନା ପ୍ରକାର ପକ୍ଷୀ ଓ ରଙ୍ଗ ବିଭିନ୍ନ ଶିଖରରେ ଶୋଭିତ ଚିତ୍ରକୂଟରେ ମୁଁ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରୁଛି। ଏହି ବନବାସ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଦୁଇଟି ଫଳ ପାଇଛି—ମୁଁ ମୋ ବାପାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପୂରଣ କରିଛି, ଓ ଭାରତଙ୍କ ଇଚ୍ଛାକୁ ସମ୍ମାନ ଦେଇଛି। ବୈଦେହୀ, ତୁମେ ମୋ ସହିତ ଏହି ଚିତ୍ରକୂଟରେ ନାନା ପ୍ରକାର ଜୀବ ଦେଖି, ମନ, ବାଣୀ ଓ କାୟରେ ସଂଯମ ରଖି, ଆନନ୍ଦ ପାଉଛ କି? ପୂର୍ବତନ ରାଜରୁଷିମାନେ ଏହିକୁ ଅମୃତ ମନେ କରିଥିଲେ—ମୋ ପୂର୍ବଜମାନେ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଧର୍ମାର୍ଥ ପାଇଁ ଅରଣ୍ୟବାସ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ। ଏହି ପର୍ବତର ବିସ୍ତୃତ ପାଥର ଶତଶଃ ରଙ୍ଗରେ ଚମକୁଛି—ନୀଳ, ହଳଦିଆ, ଧଳା ଓ ଲାଲ। ରାତିରେ ଏଠିର ଔଷଧି ନିଜ ଆଲୋକରେ ହଜାରେ ଚମକୁଛି, ଯେପରି ଅଗ୍ନିର ଶିଖା। କେତେ ଅଞ୍ଚଳ ଘର ପରି ଦେଖାଯାଉଛି, କେତେ ଉଦ୍ୟାନ ପରି, ଆଉ କେତେ ଏକ ଶିଳା ଭିତରୁ ଗଢ଼ା ଭାବରେ ଦୀପ୍ତିମାନ। ମନେ ହେଉଛି ଚିତ୍ରକୂଟ ପୃଥିବୀକୁ ଭେଦି ବାହାରିଛି; ଏହି ପର୍ବତର ଶିଖର ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଶୁଭ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଉଛି। ଦେଖ, କୁଷ୍ଠ, ପୁନ୍ନାଗ, ଅଶୋକ ଓ ଭୂର୍ଜପତ୍ର ଦଳରେ ଶୋଭିତ ପ୍ରେମୀମାନଙ୍କ ଶୟ୍ୟା ଏଠି ଅଛି, ପଦ୍ମପତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଅଳଙ୍କୃତ। ଦେଖ, ଶୁଭେ, ପ୍ରେମୀମାନେ ଭଙ୍ଗା ଓ ଛାଡ଼ିଦିଆଁ ପଦ୍ମମାଳା, ଓ ନାନା ପ୍ରକାର ଫଳ ଏଠି ଛିଟିଆଁ ହୋଇଛି।