ଏହି ଅଞ୍ଚଳର ଜଙ୍ଗଲ ଯେଉଁଠାରେ ଏକ ସମୟରେ ଭୟାନକ ନିରବତା ଓ ଅନ୍ଧକାର ଛାଇଥିଲା, ସେଠାରେ ବର୍ତ୍ତମାନ ଆଯୋଧ୍ୟା ପରି ଭିଡ଼ ଲାଗିଛି। ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କର ଖୁର ଦ୍ୱାରା ଉଡ଼ୁଥିବା ଧୂଳି ଆକାଶକୁ ଢାକି ଦେଉଛି, ଏବଂ ବାତାସ ତାକୁ ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ଚାଲି ନେଉଛି, ମନେ ହୁଏ ମୋ ପାଇଁ ଉପକାର କରୁଛି। ଶତ୍ରୁଘ୍ନ, ଦେଖ, ଏହି ଜଙ୍ଗଲ ମଧ୍ୟରେ ଦକ୍ଷ ରଥଚାଳକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଚାଳିତ ଘୋଡ଼ା ଯୁକ୍ତ ରଥମାନେ କେମିତି ଦୃତ ଗତିରେ ଦୌଡ଼ୁଛନ୍ତି। ତୁମେ ଦେଖ, ଭୟଭୀତ ଓ ଶୋଭାବନ୍ତି ମୟୂରମାନେ କେମିତି ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ଗଛ ମଧ୍ୟରେ ନିଜ ଆଶ୍ରୟକୁ ପ୍ରବେଶ କରୁଛନ୍ତି। ଏହି ସ୍ଥାନଟି ମୋତେ ବହୁତ ଆକର୍ଷଣୀୟ ଲାଗୁଛି; ଏହା ନିଶ୍ଚୟ ଋଷିମୁନିମାନଙ୍କର ବାସସ୍ଥାନ, ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯିବା ପଥ ପରି ଶୋଭିତ। ଏଠାରେ ଅନେକ ହରିଣ ଏବଂ ତାଙ୍କର ସାଥୀମାନେ ମିଶି ଘୁରୁଛନ୍ତି, ତାଙ୍କର ଆକୃତି ଫୁଲରେ ଶୋଭିତ ହୋଇଛି। ମହାନ ଶୈନ୍ୟମାନେ ଏହି ଜଙ୍ଗଲକୁ ଖୋଜିବାକୁ ଆଗକୁ ବଢ଼ନ୍ତୁ, ଯାହାଫଳରେ ସେଇ ଦୁଇ ଶୂରବୀର ଭାଇ, ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଖୋଜି ପାରିବେ। ଭରତଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଶୈନ୍ୟମାନେ ହସ୍ତ୍ର ହାତରେ ନେଇ ଜଙ୍ଗଲକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ ଏବଂ ସେଠାରେ ଧୂଆଁ ଉଠୁଥିବା ଦେଖିଲେ। ଧୂଆଁ ଦେଖି ସେମାନେ ଭରତଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଯେଉଁଠାରେ ଲୋକ ନାହିଁ, ସେଠାରେ ଅଗ୍ନି ହୁଏନାହିଁ; ନିଶ୍ଚୟ ରଘୁବଂଶୀମାନେ ଏଠାରେ ଅଛନ୍ତି।” ଯଦି ସେଇ ଦୁଇ ଶୂରବୀର ଏଠାରେ ନାହାନ୍ତି, ତେବେ ମୋ ମନେ ହୁଏ ତାଙ୍କ ଦେଖିବା ପରି ଯେଉଁମାନେ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଏଠିର ତପସ୍ୱୀମାନେ। ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏହି କଥା ସ୍ୱୀକୃତ ହେବା ପରେ, ଶତ୍ରୁଦଳ ନାଶକ ଭରତ ସମସ୍ତ ସେନାକୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି କହିଲେ, “ସମସ୍ତେ ଏଠାରେ ରୁହନ୍ତୁ, କେହି ଆଗକୁ ଯିବେ ନାହିଁ। ମୁଁ ମାତ୍ର ସୁମନ୍ତ୍ର ଓ ପୂଜ୍ୟ ଗୁରୁଙ୍କ ସହିତ ଆଗକୁ ଯିବି।” ଏପରି ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ପାଇ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ସେମାନେ ଦଢ଼ ହୋଇ ରହିଲେ, ଏବଂ ଭରତ ଧୂଆଁ ଉଠୁଥିବା ଦିଗକୁ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଲେ। ଏହିପରି ଭାବରେ, ଭରତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅବସ୍ଥିତ ସେନା ଧୂଆଁ ଦେଖି ଆନନ୍ଦିତ ହେଲା, କାରଣ ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟ ରାମ ସହିତ ଶୀଘ୍ର ମିଳନ ହେବାକୁ ଯାଉଛି ବୋଲି ଭାବିଲେ। ଏହିପରି ଭାବରେ ମହାନ ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ତିରାନବେଁ ସର୍ଗ ଶେଷ ହେଲା। ଏହି ସମୟରେ, ଚିତ୍ରକୂଟ ପର୍ବତରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ରହିଥିବା ରାମ, ଯିଏ ଜଙ୍ଗଲ ଓ ପର୍ବତମାନଙ୍କର ପ୍ରିୟ, ସେ ନିଜ ଚିତ୍ତକୁ ଆକର୍ଷିତ କରିବା ଓ ପ୍ରିୟ ବୈଦେହୀଙ୍କୁ ମନେ କରି ଏଠି ରହିଲେ। ତାପରେ ଦଶରଥନନ୍ଦନ ରାମ ଚିତ୍ରକୂଟର ଅଦ୍ଭୁତ ଶୋଭା ଜନକନନ୍ଦିନୀ ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖାଇଲେ, ଯେପରି ଇନ୍ଦ୍ର ଶଚୀଙ୍କୁ ସ୍ୱର୍ଗନଗରୀ ଦେଖାଏ। ରାମ କହିଲେ, “ମୃଦୁଭାଷିଣୀ, ରାଜ୍ୟ ହାରାଇବା କିମ୍ବା ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିବା ମୋ ମନକୁ ବିପଦ ଦେଉନାହିଁ, ଯେତେବେଳେ ଏହି ଆନନ୍ଦଦାୟକ ପର୍ବତକୁ ଦେଖୁଛି। ଦେଖ, ମୃଦୁଭାଷିଣୀ, ଏହି ପର୍ବତ ଅନେକ ପ୍ରକାର ପକ୍ଷୀମାନେ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ତାହାର ଶିଖର ଆକାଶକୁ ଭେଦି ଯାଇଛି ଏବଂ ଖଣିଜ ପଦାର୍ଥ ଦ୍ୱାରା ଶୁଭ୍ରିତ। କେତେକ ଶିଖର ଚାନ୍ଦି ପରି ଦେଖାଯାଉଛି, କେତେକ ତାଜା ରକ୍ତ ପରି, କେତେକ ହଳଦିଆ କିମ୍ବା ଲାଲ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମୂଲ୍ୟବାନ ରତ୍ନ ଦ୍ୱାରା ଚମକୁଛି। କେତେକ ସ୍ଥାନ ଫୁଲ, ରୂପସଂପର୍ଣ୍ଣ ରଶ୍ମି କିମ୍ବା କେତକୀ ଫୁଲ ପରି ଚମକୁଛି, କେତେକ ଅଗ୍ନି ପରି ତେଜ ଦେଉଛି; ଏହି ପର୍ବତର ସମସ୍ତ ଭୂମି ଖଣିଜ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ। ଏହି ପର୍ବତ ଅନେକ ପ୍ରକାର ହରିଣ, ବନ୍ୟପଶୁ, ବାଘ, ଭାଲୁ, ଗଛ ଓ ନିରାପଦ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କର ଝୁଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା ଚମକୁଛି। ଏଠି ଆମ୍ବ, ଜାମୁ, ଅସନ, ଲୋଧ୍ର, ପ୍ରିୟାଳ, କଠଳ, ଧବ, ଅଙ୍କୋଳ, ଭବ୍ୟତିନିଶ, ବିଲ୍ବ, ଟିଣ୍ଡୁକ, ବାଁଶ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗଛ ଦେଖାଯାଉଛି। ଏଠି କାଶ୍ମର୍ୟ, ଅରିଷ୍ଟ, ବରୁଣ, ମଧୁକ, ତିଳକ, ବଦରୀ, ଆମଳକୀ, ନୀପ, ବେତ୍ର, ଧନ୍ବନା, ବୀଜକ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗଛ ମଧ୍ୟ ଅଛି। ଏଭଳି ଫୁଲ ଓ ଫଳରେ ଭରପୂର, ଆନନ୍ଦଦାୟକ ଛାୟା ଦେଉଥିବା ଏହି ପର୍ବତ ଶୋଭାରେ ଫୁଲିଉଠିଛି। ପର୍ବତର ଶୋଭାମୟ ଢାଲାରେ ଦେଖ, ମୃଦୁଭାଷିଣୀ, ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଓ ଭୟଭୀତ କିନ୍ନରମାନେ ଦମ୍ପତି ଭାବେ ଆନନ୍ଦ କରୁଛନ୍ତି। ଗଛ ଶାଖାରେ ଝୁଲିଥିବା ତଳୱାର ଓ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ବସ୍ତ୍ର ଦେଖ, ଏଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି ବିଦ୍ୟାଧରୀମାନଙ୍କର ରଙ୍ଗଭୂମି। ଝରଣା, ପ୍ରବାହ ଓ ଝିଅଁ ଝିଅଁ ଝରଣା ଦ୍ୱାରା ଏହି ପର୍ବତ ଏକ ଗନ୍ଧର୍ବ ହାତୀ ପରି ଚମକୁଛି। ପୁଷ୍ପର ଗନ୍ଧ ଆଣିଥିବା ପର୍ବତ ପବନ ଘ୍ରାଣେନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଛି—କିଏ ଏହାରେ ଖୁସି ହେବେ ନାହିଁ? ଯଦି ମୁଁ ଏଠାରେ ତୁମେ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସହିତ ବହୁ ବର୍ଷ ରହିପାରିବି, ମୃଦୁଭାଷିଣୀ, ତେବେ ଦୁଃଖ ମୋତେ ଦଗ୍ଧ କରିପାରିବ ନାହିଁ। ଫୁଲ ଓ ଫଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଅନେକ ପ୍ରକାର ପକ୍ଷୀ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ବିଭିନ୍ନ ଶିଖର ଦ୍ୱାରା ଅଳଙ୍କୃତ ଏହି ଆକର୍ଷକ ପର୍ବତ ମୋତେ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଛି, ଶୋଭାବତୀ। ଏହି ବନବାସ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଦୁଇଟି ଫଳ ଲାଭ କରିଛି—ମୋ ପିତାଙ୍କ ପ୍ରତି କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପୂରଣ କରିଛି ଓ ଭରତଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିଛି। ବୈଦେହୀ, ତୁମେ ମୋ ସହିତ ଚିତ୍ରକୂଟରେ ଏହି ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଜୀବ ଦେଖି ମନ, ବାଣୀ ଓ କାୟାରେ ନିୟମିତ ହୋଇ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରୁଛ କି? ପୂର୍ବତନ ରାଜର୍ଷିମାନେ ଏହାକୁ ଅମରତ୍ୱର ଉପାୟ ବୋଲି କହିଥିଲେ; ମୋ ପୂର୍ବଜମାନେ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ମୋକ୍ଷ ପାଇଁ ବନବାସ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ। ପର୍ବତର ଚଉଡ଼ା ପଥର ଶତଶଃ ରଙ୍ଗରେ ଚମକୁଛି—ନୀଳ, ହଳଦିଆ, ଶୁଭ୍ର ଓ ଲାଲ। ରାତିରେ ଏହି ପର୍ବତ ଉପରେ ଅନେକ ଔଷଧି ନିଜ ତେଜରେ ହଜାରେ ଚମକୁଛି, ଯେପରି ପବିତ୍ର ଅଗ୍ନିର ଶିଖା। କେତେକ ସ୍ଥାନ ଘର ପରି, କେତେକ ଉଦ୍ୟାନ ପରି ଦେଖାଯାଉଛି, ଏବଂ କେତେକ ସ୍ଥାନ ଏକ ଶିଳାରୁ ଗଠିତ ହୋଇଥିବା ପରି ଚମକୁଛି। ମନେ ହୁଏ ଚିତ୍ରକୂଟ ପୃଥିବୀକୁ ଭେଦି ବାହାରିଛି; ଏହି ପର୍ବତ ଶିଖର ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣ ଦେଉଛି। ଦେଖ, ପ୍ରେମିକମାନଙ୍କର ଶୟନକୁଷ୍ଠ, ପୁନ୍ନାଗ, ଅଶୋକ, ଭୂର୍ଜ ଗଛର ପତ୍ର ଓ ମନୋହର ପଦ୍ମପତ୍ରରେ ଅଳଙ୍କୃତ।