ବନରେ ବିଭିନ୍ନ ଫୁଲ ରେ ଗଠିତ ସୁଗନ୍ଧିତ ମାଳା ମଣ୍ଡିତ କରି ମଣ୍ଡ ମଣ୍ଡ ମୁଣ୍ଡରେ ପିନ୍ଧିଛନ୍ତି ଏହି ଲୋକମାନେ, ଯେପରି ବାହାରି ଦିଗର ଲୋକମାନେ ମେଘ ଭଳି ଚମକୁଥିବା ଫଳ ଦ୍ୱାରା ନିଜେମାନେ ଅଳଙ୍କୃତ ହୁଅନ୍ତି। ଏଠିର ଏହି ଜଙ୍ଗଲ, ଯେଉଁଥିରେ ପୂର୍ବରୁ ନିରବତା ଓ ଭୟଭୀତ ଦୃଶ୍ୟ ଥିଲା, ସେଠି ଏବେ ଆୟୋଧ୍ୟା ପରି ଭିଡ଼ ହୋଇଯାଇଛି ବୋଲି ମୋତେ ଲାଗୁଛି। ଘୋଡ଼ାଙ୍କ ଖୁର ଦ୍ୱାରା ଉଠୁଥିବା ଧୂଳି ଆକାଶକୁ ଢାଙ୍କିଦେଉଛି, ଏହି ଧୂଳିକୁ ବାତାସ ତ୍ୱରିତ ଭାବେ ନେଇଯାଉଛି, ମନେ ହୁଏ ମୋ ପାଇଁ କୃପା କରୁଛି। ଶତୃଘ୍ନ, ଦେଖ, ଏହି ଚତୁର ଚାଳକ ଦ୍ୱାରା ଚଳିତ ଘୋଡ଼ା ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ହୋଇଥିବା ରଥଗୁଡ଼ିକ ତୀବ୍ର ଗତିରେ ଏହି ବନ ମଧ୍ୟରେ ଯାଉଛନ୍ତି। ଦେଖ, ଭୟଭୀତ ଓ ସୁନ୍ଦର ମୟୂରମାନେ ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ ଭାବେ ଗଛମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନିଜ ଆଶ୍ରୟକୁ ଯାଉଛନ୍ତି। ଏଠିର ଏହି ସ୍ଥାନ ବହୁତ ଆକର୍ଷଣୀୟ ଦେଖାଯାଉଛି; ଏହା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ତପସ୍ୱୀମାନଙ୍କ ନିବାସ, ସ୍ୱର୍ଗପଥ ପରି ମନୋହର। ବନ ମଧ୍ୟରେ ଅନେକ ହରିଣ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ସାଥୀମାନେ ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଫୁଲ ଦ୍ୱାରା ଅଳଙ୍କୃତ ହୋଇଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି। ସେଠି ଉତ୍ତମ ସେନାମାନେ ବନରେ ଖୋଜିବାକୁ ଆଗେ ବଢ଼ନ୍ତୁ, ଯେପରି ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଶେର ପରି ଦୁଇଜଣ ଭାଇ, ମିଳିଯାନ୍ତି। ଭରତଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ସେନାମାନେ ଅସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରି ବନକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ ଏବଂ ସେଠାରେ ଧୂଆଁ ଉଠୁଥିବା ଦେଖିଲେ। ସେମାନେ ଭରତଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଯେଉଁଠି ଲୋକ ନାହାନ୍ତି ସେଠି ଅଗ୍ନି ହୁଏନାହିଁ; ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ରଘୁବଂଶୀମାନେ ଏଠି ଅଛନ୍ତି।” ଯଦି ଏଠି ଦୁଇ ଶେର ପରି ରାଜପୁତ୍ର ନାହାନ୍ତି, ତେବେ ମୋତେ ଲାଗୁଛି ଏଠି ଯେଉଁମାନେ ରାମଙ୍କ ପରି ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି, ସେମାନେ ତପସ୍ୱୀ ଅଟୁଟ ଭାବେ ଏଠି ବସବାସ କରୁଛନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କ ଏହି ମନ୍ତବ୍ୟ ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱୀକୃତ ହେଲାପରେ, ଶତ୍ରୁଦଳ ନାଶକ ଭରତ ସମସ୍ତ ସେନାକୁ ଉପଦେଶ କଲେ, “ସମସ୍ତେ ଏଠି ରୁହ, କେହି ଆଗକୁ ଯିଅନ୍ତୁ ନାହିଁ। ମୁଁ, ସୁମନ୍ତ୍ର ଓ ପୁଜ୍ୟ ଗୁରୁଙ୍କ ସହିତ ଏକାକି ଆଗକୁ ଯିବି।” ଏହିପରି ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ମିଳିବା ସହିତ, ସମସ୍ତେ ସେଠି ଚାରିଦିଗରେ ଦଢ଼ି ରହିଲେ, ଭରତ ଧୂଆଁ ଉଠୁଥିବା ଦିଗକୁ ନଜର ଦେଲେ। ଏଭଳି ଭାବରେ ଭରତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଥାପି ଦିଆଯାଇଥିବା ସେନା, ଆଗରେ ଧୂଆଁ ଦେଖି ବି, ଆଶା ଓ ଆନନ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ, କାରଣ ସେମାନେ ଚିରପ୍ରିୟ ରାମଙ୍କ ସହିତ ଶୀଘ୍ର ମିଳନ ହେବ ବୋଲି ଅନୁଭବ କଲେ। ଏହିପରି ଭାବରେ ଶ୍ରୀମଦ୍ ଆୟୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ତିରାନବେଁ ସର୍ଗ ଶେଷ ହେଲା। ଏହି ସମୟରେ, ରାମ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ପ୍ରିୟ ପର୍ବତ ଓ ବନରେ ବାସ କରୁଥିଲେ, ନିଜ ମନକୁ ଆନନ୍ଦିତ କରୁଥିବା ଭାବେ ଓ ପ୍ରିୟ ବୈଦେହୀଙ୍କ ଆଶାରେ ଅନୁରାଗରେ ରହିଥିଲେ। ତାପରେ ଦଶରଥ ପୁତ୍ର ରାମ, ଅଦ୍ଭୁତ ଚିତ୍ରକୂଟ ପର୍ବତକୁ ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖାଇଲେ, ଯେପରି ଇନ୍ଦ୍ର ଶଚୀଙ୍କୁ ଦେବତାମାନଙ୍କ ସ୍ୱର୍ଗନଗରୀ ଦେଖାନ୍ତି। “ମୃଦୁଭାଷିଣୀ, ରାଜ୍ୟ ହାରାଇବା କିମ୍ବା ବନ୍ଧୁମାନେ ଦୂରେ ଯିବା ମୋ ମନକୁ ଦୁଃଖ ଦିଏନାହିଁ, ଯେତେବେଳେ ଏହି ମନୋହର ପର୍ବତକୁ ଦେଖୁଛି। ଦେଖ, ଏହି ପର୍ବତ ବିଭିନ୍ନ ପକ୍ଷୀମାନେ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ଏହାର ଶିଖର ଆକାଶକୁ ଛୁଁଇଯାଇଛି ଏବଂ ମୂଲ୍ୟବାନ ଖଣିଜ ପଦାର୍ଥ ଦ୍ୱାରା ଅଳଙ୍କୃତ। କିଛି ଶିଖର ଚାଁଦି ପରି ଅଛି, କିଛି ତାଜା ରକ୍ତ ପରି, କିଛି ହଳଦିଆ କିମ୍ବା ଲାଲ ରଙ୍ଗରେ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମୂଲ୍ୟବାନ ରତ୍ନ ଦ୍ୱାରା ଚମକୁଛି। କିଛି ଅଞ୍ଚଳ ଫୁଲ, ରୂଦ୍ରାକ୍ଷ କିମ୍ବା କେତକୀର ଚମକ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଛି, କିଛି ଅଞ୍ଚଳ ଅଗ୍ନିର ଆଭାରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ସମସ୍ତ ପର୍ବତ ଅଞ୍ଚଳ ଖଣିଜ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ। ଏହି ପର୍ବତ ବହୁ ପ୍ରକାର ହରିଣ, ବନ୍ୟପଶୁ, ବାଘ, ଭାଲୁ ଓ ଗଛରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଏଠି ଅହିଂସକ ପ୍ରାଣୀ ଓ ପକ୍ଷୀମାନେ ଦ୍ୱାରା ଚମକୁଥିବା ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ। ଏଠି ଆମ୍ବ, ଜମ୍ବୁ, ଅସନ, ଲୋଧ୍ର, ପ୍ରିୟାଳ, କଠଳ, ଧବ, ଅଙ୍କୋଳ, ଭବ୍ୟତିନିଶ, ବିଲ୍ବ, ଟିଣ୍ଡୁକ ଓ ବାଁଶ ଗଛ ଅଛି। ଏଠି କାଶ୍ମର୍ଯ, ଅରିଷ୍ଟ, ବରୁଣ, ମଧୂକ, ତିଳକ, ବଦରୀ, ଆମଳକୀ, ନୀପ, ବେତ୍ର, ଧନ୍ବନ, ବୀଜକ ଗଛମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି। ଏପରି ଫୁଲ ଓ ଫଳରେ ଶୋଭିତ, ଆନନ୍ଦଦାୟକ ଛାୟା ଦେଉଥିବା ଗଛମାନେ ଦ୍ୱାରା ପର୍ବତ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୋଭା ପାଇଛି। ପର୍ବତର ସୁନ୍ଦର ଢାଳରେ ଦେଖ, ଅଦ୍ଭୁତ ଓ ଭୟଭୀତ କିନ୍ନରମାନେ ଦମ୍ପତି ଭାବେ ଆନନ୍ଦ କରୁଛନ୍ତି, ଏମିତି ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏଠି ରହନ୍ତି। ଦେଖ, ଗଛ ଶାଖାରେ ଝୁଲୁଥିବା ତଳୱାର ଓ ରଙ୍ଗିନ ବସ୍ତ୍ରମାନେ—ଏହିଠାରେ ବିଦ୍ୟାଧରୀମାନଙ୍କ ଖେଳ କ୍ଷେତ୍ର ଅଛି। ଝରଣା, ଝିଅ ଓ ଝରା ଏଠି ଏଠି ଚାଲିଛି, ଏହି ପର୍ବତ ଗନ୍ଧର୍ବ ହାତୀର ମତ୍ତ ଗନ୍ଧ ପରି ଚମକୁଛି। ବିଭିନ୍ନ ଫୁଲର ସୁଗନ୍ଧି ନେଇ ଆସୁଥିବା ପର୍ବତ ପବନ ଘ୍ରାଣେନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ଆନନ୍ଦିତ କରୁଛି—ଏପରି ସୁଗନ୍ଧ ଦେଖି କିଏ ଖୁସି ହେବେ ନାହିଁ? ମୃଦୁଭାଷିଣୀ, ଯଦି ଏଠି ତୁମେ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସହିତ ଅନେକ ଶରତ ବ୍ୟତୀତ କରିପାରିବି, ତେବେ ଦୁଃଖ ମୋତେ ଉପଭୋଗ କରିପାରିବ ନାହିଁ। ଏହି ମନୋହର ପର୍ବତ, ଫୁଲ ଓ ଫଳରେ ପ୍ରଚୁର, ବିଭିନ୍ନ ପକ୍ଷୀ ଓ ଶିଖରରେ ଶୋଭିତ, ମୋତେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ କରୁଛି। ଏହି ବନବାସ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଦୁଇଟି ଫଳ ଲାଭ କରିଛି: ପିତାଙ୍କ ପ୍ରତି କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପୂରଣ କରିଛି ଓ ଭରତଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ଅନୁସାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଛି। ବୈଦେହୀ, ତୁମେ ମୋ ସହ ଏହି ଚିତ୍ରକୂଟରେ ଏତେ ଜନ୍ତୁଜାତି ଓ ଜୀବଜଗତ ଦେଖି ମନ, ବାଚ୍ୟ ଓ କାୟକୁ ସଂଯମ କରି ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରୁଛ? ପ୍ରାଚୀନ ରାଜରୁଷିମାନେ ଏହି ଅମୃତତାକୁ ପ୍ରତିପାଦନ କରିଥିଲେ: ମୋ ପୂର୍ବଜମାନେ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଧର୍ମାର୍ଥ ପାଇଁ ବନବାସ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ। ପର୍ବତର ବିସ୍ତୃତ ପାଥର ଶତଶଃ ରଙ୍ଗରେ ଚମକୁଛି—ନୀଳ, ହଳଦିଆ, ଧଳା ଓ ଲାଲ। ରାତିରେ ଏଠିର ଔଷଧି ନିଜ ଆଲୋକରେ ହଜାର ହଜାର ଚମକୁଛି, ଯେପରି ଅଗ୍ନିର ଶିଖା ଚମକୁଥିବା ଦେଖାଯାଏ। କିଛି ଅଞ୍ଚଳ ଘର ପରି ଦେଖାଯାଉଛି, କିଛି ଉଦ୍ୟାନ ପରି ଓ କିଛି ଏକ ଶିଳା ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ହୋଇଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଉଛି।