ଚିତ୍ରକୂଟ ପର୍ବତ ଏଠାରେ, ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀ ଏଠାରେ, ଦୂରରୁ ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁଛି ଏହି ଅରଣ୍ୟ, ଯାହା ବର୍ଷାମେଘ ଭଳି ଗାଢ଼ ଅନ୍ଧାର। ଚିତ୍ରକୂଟ ପର୍ବତର ସୁନ୍ଦର ଢାଳ ଏବେ ମୋର ପର୍ବତ ସମାନ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହାତୀମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଚଳିତ ହେଉଛି। ପର୍ବତ ଶୃଙ୍ଗର ଗଛଗୁଡ଼ିକ ତାଙ୍କର ଫୁଲ ଝଡ଼ାଉଛନ୍ତି, ଯେପରି ତାପ ଶମିତ ହେଲେ ମେଘ ଜଳ ବର୍ଷାଏ। ଶତୃଘ୍ନ, ଦେଖ, ଏହି ପର୍ବତ ଅଞ୍ଚଳ କିନ୍ନରମାନେ ଯେଉଁଠି ଆସନ୍ତି, ଚାରିପଟେ ହରିଣମାନେ ଘେରିଛନ୍ତି, ଯେପରି ସମୁଦ୍ରକୁ ମକରମାନେ ଘେରିଥାନ୍ତି। ଏହି ଦ୍ରୁତ ଚଳନଶୀଳ ହରିଣମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଦଳ ଦଳ ହୋଇ ଘୁଞ୍ଚୁଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଶରଦାକାଶରେ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଚାଲିଥିବା ମେଘ ଶୃଙ୍ଖଳା ପରି ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି। ସେମାନେ ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡରେ ସୁଗନ୍ଧିତ ମାଳା ପିନ୍ଧିଛନ୍ତି, ଯେପରି ଦକ୍ଷିଣ ଦେଶର ଲୋକମାନେ ମେଘ ସଦୃଶ ଫଳ ଦ୍ୱାରା ଆଲଙ୍କୃତ ହୁଅନ୍ତି। ଏହି ଅରଣ୍ୟ, ଯାହା ପୂର୍ବେ ନିରବ ଏବଂ ଭୟଙ୍କର ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ଏବେ ମୋତେ ଅୟୋଧ୍ୟା ପରି ଜନସମୂହ ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ଣ୍ଣ ଲାଗୁଛି। ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କ ଖୁର ଦ୍ୱାରା ଉଠିଥିବା ଧୂଳି ଆକାଶକୁ ଢାକିଦେଉଛି, ପବନ ତାହାକୁ ଶୀଘ୍ର ଚାଲିନେଉଛି, ମୋ ପ୍ରତି ଉପକାର କରୁଥିବା ପରି। ଶତୃଘ୍ନ, ଦେଖ, ଏହି ଘୋଡ଼ା ଟାଣା ରଥମାନେ, ଦକ୍ଷ ରଥିମାନେ ଚଳାଉଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଅରଣ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଦୂତିରେ ଚାଲୁଛନ୍ତି। ଦେଖ, ଭୟଭୀତ ଏବଂ ଶୋଭାବନ୍ତ ମୟୂରମାନେ ଶୀଘ୍ର ତାଙ୍କର ଗଛ ମଧ୍ୟରେ ଆଶ୍ରୟକୁ ପ୍ରବେଶ କରୁଛନ୍ତି। ଏହି ସ୍ଥାନ ମୋତେ ବହୁତ ଆନନ୍ଦଦାୟକ ଲାଗୁଛି; ଏହା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ତାପସମାନଙ୍କର ବାସସ୍ଥଳୀ, ସ୍ୱର୍ଗପଥ ପରି ଶୁଭ୍ର। ଅରଣ୍ୟରେ ବହୁତ ହରିଣ ତାଙ୍କର ସଙ୍ଗୀ ସହିତ ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି, ଫୁଲ ଦ୍ୱାରା ଅଳଙ୍କୃତ ଏବଂ ରୂପରେ ଅତି ଆକର୍ଷକ। ମହାନ ସେନା ଅଗ୍ରସର ହେଉ, ଅରଣ୍ୟ ତଲାଶ କରୁ, ଯାହାପରି ଦୁଇ ରୁଷି ସ୍ୱରୂପ ଭାଇ, ରାମ ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଖୋଜି ପାଇଯିବ। ଭରତଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ସେନାନୀମାନେ ଶସ୍ତ୍ର ହାତରେ ନେଇ ଅରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ ଏବଂ ସେଠାରେ ଧୂଆଁ ଉଠୁଥିବା ଦେଖିଲେ। ଧୂଆଁ ଦେଖି ସେମାନେ ଭରତଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଯେଉଁଠି ଲୋକ ନାହାନ୍ତି, ସେଠାରେ ଅଗ୍ନି ହୁଏନି; ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ରଘୁବଂଶୀମାନେ ଏଠାରେ।" ଯଦି ସେଇ ଦୁଇ ରୁଷିସ୍ୱରୂପ ରାଜକୁମାର ଏଠାରେ ନାହାନ୍ତି, ତେବେ ଯେଉଁମାନେ ରାମଙ୍କ ପରି ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି ସେମାନେ ଏଠାର ତାପସ ହେବେ। ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱୀକୃତ ସେଇ କଥା ଶୁଣି, ଶତ୍ରୁଦଳ ନାଶକ ଭରତ ସମସ୍ତ ସେନାକୁ ଉପଦେଶ କଲେ, "ସମସ୍ତେ ଏଠାରେ ରୁହ; କେହି ଆଗକୁ ଯିଅନ୍ତୁ ନାହିଁ। ମୁଁ ଏକା ଯିବି, ସୁମନ୍ତ୍ର ଏବଂ ପୂଜ୍ୟ ଗୁରୁ ସହ।" ଏଭଳି ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ମିଳି ତାଙ୍କ ସେନା ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ରୁହିଲେ, ଭରତ ଧୂଆଁ ଉଠୁଥିବା ସ୍ଥାନକୁ ଦୃଢ଼ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଲେ। ସେଇ ସେନା, ଭରତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିୟୁକ୍ତ ହୋଇ, ଆଗର ଧୂଆଁ ଦେଖି, ଖୁସି ହେଲେ, କାରଣ ସେମାନେ ଜାଣିଲେ ଯେ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ରାମ ସହ ଦେଖା ହେବା ସମୟ ନିକଟ। ଏହିପରି ଗୌରବମୟ ଅୟୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ତିତିରିଶ ଶର୍ଗର ଶେଷ ହେଲା। ଏଠାରେ, ଚିତ୍ରକୂଟ ପର୍ବତରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ରହି, ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟା ବୈଦେହୀଙ୍କୁ ଭଲପାଇ, ଏବଂ ନିଜ ମନକୁ ଆକୃଷ୍ଟ କରି, ରାମ ଏଠାରେ ବସିଥିଲେ। ତାପରେ ଦଶରଥନନ୍ଦନ ରାମ ତାଙ୍କର ପତ୍ନୀକୁ ଚିତ୍ରକୂଟର ଅଦ୍ଭୁତ ଶୋଭା ଦେଖାଇଲେ, ଯେପରି ଇନ୍ଦ୍ର ଶଚୀକୁ ଦେବନଗରୀ ଦେଖାଉଥିଲେ। "ମୃଦୁଭାଷିଣୀ, ଏହି ଆନନ୍ଦଦାୟକ ପର୍ବତ ଦେଖିଲେ, ରାଜ୍ୟ ହାନି ବା ବନ୍ଧୁବିୟୋଗ ମୋ ମନକୁ କଷ୍ଟ ଦେଉନାହିଁ। ଦେଖ, ଏହି ପର୍ବତ ନାନା ପ୍ରକାର ପକ୍ଷୀମାନେ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ତାଙ୍କ ଶୃଙ୍ଗ ଆକାଶକୁ ଛୁଇଁଛି ଏବଂ ରତ୍ନ ଦ୍ୱାରା ଅଲଙ୍କୃତ। କେତେକ ଶୃଙ୍ଗ ଚାନ୍ଦି ଭଳି, କେତେକ ତାଜା ରକ୍ତ ଭଳି, କେତେକ ହଳଦିଆ ବା ରକ୍ତିମ, ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ରତ୍ନ ର ଅଲୋକରେ ଦ୍ୱୀପ୍ତିମାନ। କେତେକ ସ୍ଥାନ ଫୁଲ, ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣ ବା କେତକୀ ଫୁଲ ଭଳି ଦ୍ୱୀପ୍ତିମାନ, କେତେକ ଅଗ୍ନିର ଅଲୋକରେ, ଏହି ପର୍ବତ ଭୂମି ଖଣିଜ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ। ଏହି ପର୍ବତ ନାନା ପ୍ରକାର ହରିଣ, ମୃଗ, ବାଘ, ଭାଲୁ ଏବଂ ଗଛ, ଏବଂ ଅହିଂସକ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ଣ୍ଣ, ପକ୍ଷୀମାନେ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ। ଏଠାରେ ଆମ୍ବ, ଜାମୁ, ଅସନ, ଲୋଧ୍ର, ପ୍ରିୟାଳ, କଠଳ, ଧବ, ଅଙ୍କୋଳ, ଭବ୍ୟତିନିଶ, ବିଲ୍ବ, ଟିନ୍ଦୁକ, ବାଁଶ ଗଛ ଅଛି। ଏଠାରେ କାଶ୍ମର୍ଯ, ଅରିଷ୍ଟ, ବରୁଣ, ମଧୂକ, ତିଳକ, ବଡ଼ରୀ, ଆମଳକୀ, ନୀପ, ବେତ୍ର, ଧନ୍ବନ, ବୀଜକ ଗଛ ମଧ୍ୟ ଅଛି। ଏପରି ଫୁଲ ଓ ଫଳ ଭର୍ଣ୍ଣିତ ଗଛ, ଛାୟା ଦାୟକ ଏହି ପର୍ବତ ଅଦ୍ଭୁତ ଶୋଭାରେ ଅନ୍ନତ। ପର୍ବତର ଶୋଭାମୟ ଢାଳରେ ଦେଖ, ମୃଦୁଭାଷିଣୀ, ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଓ ଭୟଭୀତ କିନ୍ନରମାନେ, ଜୋଡ଼ି ଜୋଡ଼ି ହୋଇ ଆନନ୍ଦ କରୁଛନ୍ତି। ଦେଖ, ଗଛ ଶାଖାରେ ଝୁଲିଥିବା ତଳୱାର ଓ ଶୋଭାମୟ ବସ୍ତ୍ର—ଏହିଏ ହେଉଛି ବିଦ୍ୟାଧରୀମାନଙ୍କ ଆନନ୍ଦ ଖେଳସ୍ଥଳ। ଝରଣା, ସ୍ରୋତା, ଏବଂ ଝିଅ ନଦୀ ଏଠାରେ ଏଠାରେ ବହୁଛି, ଏହି ପର୍ବତ ଗଜମାନଙ୍କ ନିବାସପରି ସୁଗନ୍ଧି ମଦ ଦ୍ୱାରା ଦ୍ୱୀପ୍ତିମାନ। ପର୍ବତ ପବନ ବିଭିନ୍ନ ଫୁଲର ଗନ୍ଧ ବୋକି ନେଉଛି, ଘ୍ରାଣେନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରୁଛି—କିଏ ଏହାରେ ଆନନ୍ଦିତ ହେବେ ନାହିଁ? ଯଦି ମୁଁ ଏଠାରେ ତୁମେ ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହ କେତେ ବର୍ଷ ରହିପାରିବି, ଦୁଃଖ ମୋତେ ଭୋଗାଇପାରିବ ନାହିଁ। ଏହି ମନୋହର ପର୍ବତରେ ନାନା ପ୍ରକାର ଫୁଲ ଓ ଫଳ, ନାନା ପକ୍ଷୀ, ନାନା ଶୃଙ୍ଗ ଅଛି, ଏଠାରେ ମୁଁ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରୁଛି, ସୁନ୍ଦରୀ। ଏହି ବନବାସରେ ମୁଁ ଦୁଇଟି ଫଳ ଲାଗିଛି: ମୁଁ ମୋ ବାପାଙ୍କର ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରିଛି, ଏବଂ ଭରତଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିଛି। ବୈଦେହୀ, ତୁମେ ମୋ ସହ ଚିତ୍ରକୂଟରେ ନିଜ ମନ, ବାଣୀ ଓ କାୟକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ଏଠାର ନାନା ପ୍ରକାର ଜୀବ ଦେଖି, ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରୁଛ? ପ୍ରାଚୀନ ରାଜରୁଷିମାନେ କହିଥିଲେ, ଏହି ବନବାସ ଅମୃତତ୍ୱ ଲାଗି ହୁଏ; ମୋ ପୂର୍ବଜମାନେ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଧର୍ମାର୍ଥ ସାଧନ ପାଇଁ ବନବାସ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ।