ବହୁ ଦିନ ହୋଇଗଲା ବୋଲି ଏଠାରୁ ଅନୁମାନ କରାଯାଏ । ଦୀର୍ଘ ଦୂର ଯାତ୍ରା କରିବା ପରେ, ଯାନଗୁଡିକ ଅତି କ୍ଳାନ୍ତ ହୋଇଯିବାରୁ, ଉଜ୍ଜ୍ଵଳ ଭରତ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କୁ, ଯେଉଁଠି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଇଥିଲେ, କଥା କହିଲେ । ଭରତ କହିଲେ, “ଦୃଶ୍ୟ ଓ ମୁଁ ଶୁଣିଛି, ଏଠାରେ ଭରଦ୍ୱାଜ ଦେଖାଇଥିବା ସ୍ଥାନକୁ ଆମେ ପହଞ୍ଚିଛୁ । ଏଠାରେ ଚିତ୍ରକୂଟ ପର୍ବତ, ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀ, ଏବଂ ଦୂରରୁ ଏହି ଅରଣ୍ୟ ମେଘ ଭଳି ଅନ୍ଧାର ଦେଖାଯାଉଛି । ଚିତ୍ରକୂଟ ପର୍ବତର ମନୋହର ଶୃଙ୍ଗଗୁଡିକ ଏବେ ମୋ ହାତୀମାନେ, ପର୍ବତ ଭଳି ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଚାଲିଯାଉଛନ୍ତି । ପର୍ବତ ଶୃଙ୍ଗର ଗଛମାନେ ତାଙ୍କର ଫୁଲ ଝାଡ଼ୁଛନ୍ତି, ଯେପରି ଉଷ୍ଣତା ହ୍ରାସ ପରେ ବର୍ଷା ମେଘ ଜଳ ଝାଡ଼େ । ଶତ୍ରୁଘ୍ନ, ଦେଖ, ଏହି ପର୍ବତ ଅଞ୍ଚଳ କିନ୍ନରମାନେ ଆସିଥିବା ସ୍ଥାନ, ମୃଗମାନେ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଘେରିଛନ୍ତି, ଯେପରି ସମୁଦ୍ରକୁ ମକରମାନେ ଘେରିଥାନ୍ତି । ତୀବ୍ର ଗତିର ମୃଗମାନେ, ଚାଲିଯାଉଥିବା ଦୃଶ୍ୟ, ପବନ ଦ୍ୱାରା ଶରଦ ଆକାଶରେ ମେଘ ଶାରି ଭଳି ଦେଖାଯାଉଛି । ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡରେ ସୁଗନ୍ଧିତ ଫୁଲର ମାଳା ପିନ୍ଧିଛନ୍ତି, ଦକ୍ଷିଣ ଦେଶର ଲୋକମାନେ ମେଘ ଭଳି ଫଳ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ହେଉଥିବା ପରି । ଏହି ଅରଣ୍ୟ, ଯେଉଁଠି ଏକାକି ଭୟଙ୍କର ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ଏବେ ମୋତେ ଅୟୋଧ୍ୟାର ଭଳି ଭିଡ଼ ଦେଖାଯାଉଛି । ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କର ଖୁର ଦ୍ୱାରା ଉଡ଼ିଥିବା ଧୂଳି ଆକାଶକୁ ଢାକି ଦେଇଛି, ପବନ ଏହାକୁ ଶୀଘ୍ରତାରେ ଚାଲିଯାଉଛି, ମୋ ପାଇଁ ଉପକୃତ ହେଉଥିବା ପରି । ଶତ୍ରୁଘ୍ନ, ଦେଖ, ଏହି ଅରଣ୍ୟ ମାଧ୍ୟମରେ ଶିଳ୍ପୀ ରଥଚାଳକ ଦ୍ୱାରା ଚାଲିଥିବା ଘୋଡ଼ା ଯୋଗାଯୋଗ ରଥ । ଭୟଭୀତ ମନୋହର ମୟୂରମାନେ ଶୀଘ୍ର ଗଛମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନିଜ ଆଶ୍ରୟରେ ପ୍ରବେଶ କରୁଛନ୍ତି । ଏହି ସ୍ଥାନ ଅତି ମନୋହର ଦେଖାଯାଉଛି; ନିଶ୍ଚୟ ଏଠାରେ ତପସ୍ୱୀମାନେ ବସିଛନ୍ତି, ଯେପରି ସ୍ୱର୍ଗ ପଥ । ଅରଣ୍ୟରେ ବହୁ ମୃଗମାନେ ତାଙ୍କର ସାଥୀ ସହିତ ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି, ଫୁଲ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ହେଉଥିବା ପରି । ମୋ ସେନା ଅଗ୍ରଗତି କରି ଅରଣ୍ୟରେ ଖୋଜିବେ, ଯାହାଫଳରେ ଦୁଇ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଭଳି ବୀରମାନେ ମିଳିପାରିବେ । ଭରତଙ୍କ ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ସେନାମାନେ ଅସ୍ତ୍ର ହାତରେ ଅରଣ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ଧୂଁଆଁ ଉଠୁଥିବା ଦେଖିଲେ । ଧୂଁଆଁ ଦେଖି ସେମାନେ କହିଲେ, “ଯେଉଁଠି ଲୋକ ନାହିଁ, ଏଠାରେ ଅଗ୍ନି ହେବା ନାହିଁ; ନିଶ୍ଚୟ ରଘୁବଂଶୀମାନେ ଏଠାରେ ଅଛନ୍ତି ।” ଯଦି ଦୁଇ ରାମ ଭଳି ବୀରମାନେ ଏଠାରେ ନାହିଁ, ତେବେ ମୁଁ ଭାବୁଛି, ରାମଙ୍କ ଭଳି ଦେଖିବା ତପସ୍ୱୀମାନେ ଏଠାରେ ବସିଛନ୍ତି । ସମସ୍ତଙ୍କ ମନେ ଏହି କଥା ଭଲ ଲାଗିଲା, ଭରତ, ଶତ୍ରୁନାଶକ, ସମସ୍ତ ସେନାକୁ କହିଲେ, “ସମସ୍ତେ ଏଠାରେ ରୁହନ୍ତୁ; କେହି ଆଗକୁ ଯିବେ ନାହିଁ । ମୁଁ, ସୁମନ୍ତ୍ର ଓ ପୂଜ୍ୟ ଗୁରୁ ସହିତ ଆଗକୁ ଯିବି ।” ଏପରି ଉପଦେଶ ପାଇ, ସମସ୍ତେ ଏଠାରେ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ରୁହିଲେ, ଭରତ ଧୂଁଆଁ ଉଠୁଥିବା ସ୍ଥାନକୁ ଦୃଷ୍ଟି ନିକ୍ଷିପ୍ତ କଲେ । ଭରତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରଖାଯାଇଥିବା ସେନା, ଧୂଁଆଁ ଦେଖି, ଶୀଘ୍ର ଆନନ୍ଦିତ ହେଲା, କାରଣ ସେମାନେ ମନେ କଲେ ଯେ ନିଜ ପ୍ରିୟ ରାମଙ୍କ ସହିତ ଶୀଘ୍ର ମିଳନ ହେବ । ଏହିପରି ଗୋବିନ୍ଦ ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଏକାନବୂଁ ସର୍ଗର ଶେଷ । ଚିତ୍ରକୂଟ ପର୍ବତରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ବସିବା ପରେ, ଅରଣ୍ୟ ଓ ପର୍ବତମାନେ ଯାହାକୁ ପ୍ରିୟ, ରାମ, ନିଜ ମନକୁ ଆକର୍ଷିତ କରି, ଜନକନନ୍ଦିନୀ ଦେବୀଙ୍କ ପ୍ରତି ଆଶା କରି, ସେଠାରେ ଅଛି । ଦଶରଥନନ୍ଦନ ରାମ, ଚିତ୍ରକୂଟର ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଦୃଶ୍ୟ ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖାଇଲେ, ଯେପରି ଇନ୍ଦ୍ର ଶଚୀଙ୍କୁ ସ୍ୱର୍ଗନଗରୀ ଦେଖାଇଥିଲେ । ରାମ କହିଲେ, “ମୂଦୁ ହୃଦୟ ଓ ଶୀଳବତୀ, ରାଜ୍ୟ ହାରାଇବା କିମ୍ବା ମିତ୍ରମାନଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିବା ମୋ ମନକୁ ବିପଦ ଦେଉନାହିଁ, ଯେତେବେଳେ ଏହି ମନୋହର ପର୍ବତ ଦେଖୁଛି । ଦେଖ, ଏହି ପର୍ବତ ବିଭିନ୍ନ ପକ୍ଷୀମାନେ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ତାଙ୍କର ଶୃଙ୍ଗ ଆକାଶକୁ ଭେଦିଛି, ଖଣିଜ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ । କିଛି ଶୃଙ୍ଗ ଚାନ୍ଦି ଭଳି, କିଛି ତାଜା ରକ୍ତ ଭଳି, କିଛି ହଳଦୀ କିମ୍ବା ରକ୍ତିମ, ଅନ୍ୟ କିଛି ମୂଲ୍ୟବାନ ରତ୍ନ ଭଳି ଚମକୁଛି । କିଛି ଅଞ୍ଚଳ ଫୁଲ, ସୂର୍ଯ୍ୟର ଆଲୋକ, କେତକୀ ଫୁଲ ଭଳି ଚମକୁଛି, ଅନ୍ୟ କିଛି ଅଗ୍ନିର ଚମକ ଭଳି; ପର୍ବତର ଏହି ଭୂମି ଖଣିଜ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ । ଏହି ପର୍ବତ ବହୁ ମୃଗ, ବନ୍ୟ ପଶୁ, ବାଘ, ଭାଲୁ, ଗଛ ଏବଂ ନିର୍ଵିକାର ପଶୁମାନେ ଦ୍ୱାରା ଭରିଛି, ପକ୍ଷୀମାନେ ଦ୍ୱାରା ଚମକୁଛି । ଏଠାରେ ଆମ୍, ଜାମୁ, ଅସନ, ଲୋଧ୍ର, ପ୍ରିୟାଳ, କଟହ, ଧବ, ଅଙ୍କୋଳ, ଭବ୍ୟତିନିଶ, ବିଲ୍ବ, ତିନ୍ଦୁକ, ବାଁଶ ଗଛ ଅଛି । କାଶ୍ମର୍ୟ, ଅରିଷ୍ଟ, ବରୁଣ, ମଧୂକ, ତିଳକ, ବଦରୀ, ଆମଳକ, ନୀପ, ବେତ୍ର, ଧନ୍ବନ, ବୀଜକ ଗଛ ମଧ୍ୟ ଅଛି । ଏପରି ଫୁଲ ଓ ଫଳ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ମନୋହର ଛାୟା ଦେଇଥିବା ଏହି ପର୍ବତ ଶୋଭାରେ ଫଳଫୁଲ । ପର୍ବତର ମନୋହର ଶୃଙ୍ଗରେ, ଦେଖ, ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଓ ଭୟଙ୍କର କିନ୍ନରମାନେ, ଜନନୀ, ଦମ୍ପତି ଭଳି ଏକାଠି ଆନନ୍ଦ କରୁଛନ୍ତି । ଗଛମାନଙ୍କ ଡାଳରେ ତଳୱାର ବା ଭଲ ମେଘ ଭଳି ଅଲଂକାର ଲଟକିଛି—ଏହି ବିଦ୍ୟାଧରା ମହିଳାମାନଙ୍କ ଖେଳ ସ୍ଥଳ । ଝରଣା, ସ୍ରୋତ, ଏବଂ ନଦୀ ଏଠାଠାରେ ପ୍ରବାହିତ ହେଉଛି, ପର୍ବତ ମଧୁ ଭଳି ଚମକୁଛି । ପର୍ବତ ପବନ ବିଭିନ୍ନ ଫୁଲର ସୁଗନ୍ଧ ଆଣି ଶ୍ରୋତାଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦିତ କରେ—କେଉଁଠି ଏହା ମନକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଉନାହିଁ । ମୁଁ ଏଠାରେ ତୁମେ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ବହୁ ଶରତ ବସିଲେ, ଦୁଃଖ ମୋତେ ମୁହଁ ଦେଉନାହିଁ । ଏହି ମନୋହର ପର୍ବତ, ଫୁଲ ଓ ଫଳରେ ଭରିଥିବା, ବହୁ ପକ୍ଷୀ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ଭିନ୍ନ ଶୃଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ମୋତେ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଛି, ମନୋହରେ ।