ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଦଶରଥନନ୍ଦନ ଭରତ, ତାଙ୍କର ଚାରିପ୍ରକାର ବିଶାଳ ଏବଂ ଗଞ୍ଜନ୍ତି ସେନା ସହିତ, ଅତି ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ ଯାତ୍ରା କରିଲେ। ଭରତଙ୍କ ଏହି ପ୍ରଚଣ୍ଡ ସେନା ତରଙ୍ଗ ଉଠୁଥିବା ସମୁଦ୍ର ସଦୃଶ ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ଏବଂ ବର୍ଷାକାଳରେ ମେଘ ଯେପରି ଆକାଶ ଢାକି ଦିଏ, ସେପରି ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀକୁ ଢାକି ଦେଇଥିଲା। ଏହା ଦେଖି ଏକ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ବିତିଗଲା ବୋଲି ଅନୁମାନ କରାଯାଇଥିଲା। ଦୀର୍ଘ ଦୂର ଯାତ୍ରା କରିବା ପରେ, ଯାନବାହନ ଅତି କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇଯାଇଥିଲା। ଏହି ସମୟରେ ମହାନ ଭରତ ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଦେଖ, ଯେପରି ଦେଖାଯାଉଛି ଏବଂ ଯେପରି ଶୁଣିଛି, ଏହିଠାରେ ଆମେ ସେଉଁଠି ପହଞ୍ଚିଛୁ ଯାହା ବରଦ୍ୱାଜ ମୁନି ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଥିଲେ। ଏଠି ହେଉଛି ଚିତ୍ରକୂଟ ପର୍ବତ, ଏଠି ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀ, ଏବଂ ଦୂରରୁ ଯେଉଁ ଅନ୍ଧକାର ମେଘ ସଦୃଶ ଅରଣ୍ୟ ଦେଖାଯାଉଛି, ସେଠାରେ ଆମେ ପହଞ୍ଚିଛୁ। ଚିତ୍ରକୂଟ ପର୍ବତର ମଧୁର ଗିରିଶ୍ରେଣୀଗୁଡିକୁ ଏବେ ମୋର ପାହାଡ଼ ସମାନ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହାଥୀମାନେ ଚଳିଯାଉଛନ୍ତି। ପର୍ବତ ଶ୍ରେଣୀର ଗଛମାନେ ତାଙ୍କର ଫୁଲ ଛାଡ଼ୁଛନ୍ତି, ଯେପରି ତାପ ଶମିଲେ ବର୍ଷାମେଘ ପାଣି ଛାଡ଼େ। ଶତୃଘ୍ନ, ଦେଖ, ଏହି ପର୍ବତ ଅଞ୍ଚଳ କିନ୍ନରମାନେ ଆସୁଥିବା ଏବଂ ଚାରିପାଖରେ ମୃଗମାନେ ଘେରି ରହିଛନ୍ତି, ଯେପରି ସମୁଦ୍ରକୁ ମକରମାନେ ଘେରି ରଖିଥାଏ। ଏହି ଦୃତ ଚଳନଶୀଳ ମୃଗମାନେ ପବନରେ ଶରତ ଆକାଶରେ ବିକିର୍ଣ୍ଣ ମେଘମାଳା ସଦୃଶ ଅତି ରୂପବାନ୍। ସେମାନେ ମୁଣ୍ଡରେ ଫୁଲର ସୁଗନ୍ଧିତ ମାଳା ପିନ୍ଧିଛନ୍ତି, ଦକ୍ଷିଣ ଦେଶର ଲୋକମାନେ ମେଘ ସଦୃଶ ଫଳର ଅଳଙ୍କାର ପିନ୍ଧିଥିବା ପରି। ଏହି ଅରଣ୍ୟ ପୂର୍ବରୁ ଯେପରି ଶୂନ୍ୟ ଏବଂ ଭୟଙ୍କର ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ଏବେ ଆମେ ଦେଖୁଛୁ ଏହା ଆୟୋଧ୍ୟା ପରି ଭିଡ଼ ହୋଇଯାଇଛି। ଘୋଡ଼ାର ଖୁରରେ ଉଡ଼ୁଥିବା ଧୂଳି ଆକାଶକୁ ଢାକି ଦେଇଛି, ପବନ ଏହାକୁ ଶୀଘ୍ର ଚାଲିନେଉଛି, ମନେ ହେଉଛି ମୋ ପାଇଁ କୃପା କରୁଛି। ଶତୃଘ୍ନ, ଦେଖ, ଘୋଡ଼ା ଟାଣିଥିବା ରଥ ଓ ଦକ୍ଷ ରଥୀମାନେ କେମିତି ଅରଣ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଦୌଡ଼ୁଛନ୍ତି। ଭୟଭୀତ ରୂପବାନ୍ ମୟୂରମାନେ ତ୍ୱରିତ ତାଙ୍କର ଗଛ ମଧ୍ୟରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଉଛନ୍ତି। ଏହି ସ୍ଥାନ ମୋତେ ଅତି ଆକର୍ଷଣୀୟ ଦେଖାଯାଉଛି; ଏହା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ତପସ୍ୱୀମାନଙ୍କ ନିବାସ, ଯେପରି ସ୍ୱର୍ଗପଥ। ଅରଣ୍ୟରେ ବହୁତ ମୃଗ ତାଙ୍କ ସାଥୀମାନେ ସହ ବିଚରଣ କରୁଛନ୍ତି, ଫୁଲ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ଏବଂ ଅତି ରୂପବାନ୍। ମୋର ଅଭିଲାଷା ହେଉଛି, ନୀତିବାନ୍ ସେନା ଏଠାରେ ଆଗକୁ ବଢ଼ି ଅରଣ୍ୟରେ ଖୋଜନ୍ତୁ, ଯାହାଫଳରେ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ସେଇ ବୃକ୍ରମୀ ପୁରୁଷଦ୍ୱୟ, ମିଳିପାରିବେ। ଭରତଙ୍କ ଏହି ଉକ୍ତି ଶୁଣି ସେନାଯୋଧ୍ୟାମାନେ ହାତରେ ଅସ୍ତ୍ର ନେଇ ଅରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ ଏବଂ ଏଠାରେ ଧୂଆଁ ଉଠୁଥିବା ଦେଖିଲେ। ସେମାନେ ଭରତଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଯେଉଁଠାରେ ମନୁଷ୍ୟ ନାହିଁ, ସେଠାରେ ଅଗ୍ନି ନଥାଏ; ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ରଘୁନାଥମାନେ ଏଠି ଅଛନ୍ତି।” ଯଦି ଏଠି ସେଇ ଦୁଇ ବୃକ୍ରମୀ ରାଜକୁମାର ନାହାନ୍ତି, ତେବେ ମୋ ମନେ ହୁଏ, ଯେଉଁମାନେ ରାମଙ୍କ ସଦୃଶ ଦେଖାଯାନ୍ତି, ସେମାନେ ଏଠି ବସୁଥିବା ତପସ୍ୱୀ। ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏହି କଥା ସ୍ୱୀକୃତ ହେବା ପରେ, ଶତ୍ରୁମାର୍ଦ୍ଦନ ଭରତ ସମଗ୍ର ସେନାକୁ କହିଲେ, “ତମେ ସମସ୍ତେ ଏଠି ରୁହ; କେହି ଆଗକୁ ଯିଅନ୍ତୁ ନାହିଁ। ମୁଁ କେବଳ ସୁମନ୍ତ୍ର ଓ ପୂଜ୍ୟ ଗୁରୁଙ୍କ ସହିତ ଆଗକୁ ଯିବି।” ଏପରି ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ପାଇ ସମସ୍ତେ ଚାରିପାଖରେ ଥିଲେ, ଭରତ ଧୂଆଁ ଉଠୁଥିବା ସ୍ଥାନକୁ ଦୃଷ୍ଟି ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ କଲେ। ଏଭଳି ଭାବେ ଭରତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିୟୁକ୍ତ ସେନା ଆଗରେ ଧୂଆଁ ଦେଖି ଅତି ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ, କାରଣ ସେମାନେ ଜାଣିଲେ ଯେ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ରାମଙ୍କ ସହ ଶୀଘ୍ର ମିଳନ ହେବ। ଏଭଳି ଗୌରବମୟ ଆୟୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ତିରାନବେଁ ସର୍ଗ ଶେଷ ହେଲା। ଏଠାରେ ଚିତ୍ରକୂଟ ପର୍ବତରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ରହିଥିବା ଦଶରଥନନ୍ଦନ ରାମ, ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟା ସୀତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମନୋହର ଚିତ୍ରକୂଟକୁ ଦେଖାଉଥିଲେ, ଯେପରି ଇନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କର ମହିଷୀ ଶଚୀଙ୍କୁ ଦେବନଗରୀ ଦେଖାଉଥିଲେ। ରାମ କହିଲେ, “ମୃଦୁଭାଷିଣୀ, ଏହି ଆନନ୍ଦଦାୟକ ପର୍ବତ ଦେଖିଲେ ରାଜ୍ୟ ହାରାଣ ବା ବନ୍ଧୁବିୟୋଗ ମୋର ମନକୁ କ୍ଷୁଭିତ କରେ ନାହିଁ। ଦେଖ, ଏହି ପର୍ବତ ବିଭିନ୍ନ ପକ୍ଷୀମାନେ ଶୋଭିତ, ତାଙ୍କର ଶିଖର ଆକାଶକୁ ଭେଦି ଯାଇଛି ଏବଂ ଖଣିଜ ପଦାର୍ଥ ଦ୍ୱାରା ଭୂଷିତ। କିଛି ଶିଖର ରୌପ୍ୟ ସଦୃଶ, କିଛି ତାଜା ରକ୍ତ ପରି, କିଛି ହଳଦିଆ, କିଛି ରକ୍ତିମ, ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମୂଲ୍ୟବାନ ମଣିର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତାରେ ଚମକୁଛି। କିଛି ଅଞ୍ଚଳ ଫୁଲ, ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣ ବା କେତକୀ ଫୁଲ ପରି ଚମକୁଛି, କିଛି ଅଞ୍ଚଳ ଅଗ୍ନିପରି ଦୀପ୍ତିମାନ୍—ପର୍ବତର ଏହି ସମସ୍ତ ଭୂମି ଖଣିଜ ଦ୍ୱାରା ଭୂଷିତ। ଏହି ପର୍ବତ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ମୃଗ, ବନ୍ୟପଶୁ, ବାଘ, ଭାଲୁ, ଗଛ ଏବଂ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଭରିଛନ୍ତି, ଏହା ପକ୍ଷୀମାନେ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ। ଏଠି ଆମ୍ବ, ଜାମୁ, ଅସନ, ଲୋଧ୍ର, ପ୍ରିୟାଳ, କଠଳ, ଧବ, ଅଙ୍କୋଳ, ଭବ୍ୟତିନିଶ, ବେଲ, ତିନ୍ଦୁକ, ବାଁଶ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗଛ ଅଛି। କାଶ୍ମର୍ୟ, ଅରିଷ୍ଟ, ବରୁଣ, ମଧୂକ, ତିଳକ, ବଦରୀ, ଆମଳକୀ, ନୀପ, ବେତ୍ର, ଧନ୍ବନ, ବୀଜକ ଓ ଅନେକ ଗଛ ଏଠି ଅଛି। ଏପରି ଫୁଲ ଓ ଫଳରେ ଭରିଥିବା ଏହି ଗଛମାନେ ଏହି ପର୍ବତକୁ ଅତି ଶୋଭା ଦେଇଛି। ପର୍ବତର ମନୋହର ଶ୍ରେଣୀରେ ଦେଖ, ମୃଦୁଭାଷିଣୀ, ଏହି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ ଓ ଭୟଭୀତ କିନ୍ନରମାନେ ଦମ୍ପତି ହୋଇ ଆନନ୍ଦ କରୁଛନ୍ତି। ଏଠି ଗଛ ଶାଖାରେ ଝୁଲିଥିବା ତଳୱାର ଓ ଚମତ୍କାର ପୋଷାକ ଦେଖ, ଏହିଠାରେ ଭିଦ୍ୟାଧରୀ ନାରୀମାନେ ଖେଳୁଥିବା ମନୋହର କ୍ଷେତ୍ର। ଝରଣା, ସ୍ରୋତସ୍, ଝିଅଁ ନଦୀ ଏଠାରେ ଏଠାରେ ବହୁଛି, ଏହି ପର୍ବତ ଗନ୍ଧର୍ବ ହସ୍ତିର ପରି ଚମକୁଛି। ବିଭିନ୍ନ ଫୁଲର ସୁଗନ୍ଧ ନେଇ ଆସୁଥିବା ପର୍ବତ ପବନ ଘ୍ରାଣେନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଛି—ଏପରି ସ୍ଥାନରେ କିଏ ଆନନ୍ଦିତ ହେବେ ନାହିଁ?