ଭଗବାନ୍ ଦଶରଥଙ୍କର ରାଜଧାନୀ ଅୟୋଧ୍ୟାରେ, ବିଶିଷ୍ଟ ରାଜପୁତ୍ର ଭରତ ଭାରତ୍ୱଜ ମୁନିଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଦୁଃଖଭରା କଣ୍ଠରେ କହିଲେ, "ମୋର ଏଇ ରାଜମାତା କୈକେୟୀଙ୍କର ଦୁଇଜଣ ପୁଅ ଅଛନ୍ତି—ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ଶତୃଘ୍ନ—ଏମାନେ ଦେବତାଙ୍କ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ୍, ସତ୍ୟବାନ୍ ଓ ପ୍ରକୃତ ଶୂରବୀର। ତାଙ୍କ ପାଇଁ, ସେହି ପୁତ୍ରମାନେ ଜୀବନ ଦାଉରେ ରଖିଥିଲେ, ଏବଂ ଦଶରଥ, ତାଙ୍କ ପୁଅମାନଙ୍କୁ ହରାଇ ଶୋକରେ ସ୍ଵର୍ଗକୁ ଚଲିଗଲେ।" ଭରତ କହିଲେ, "କୈକେୟୀକୁ ମୋର ମାନ୍ୟ କର; ସେ କ୍ରୁଧାନ୍ବିତ, ଅବିବେକି, ଅହଂକାରିଣୀ, ନିଜକୁ ସୁଭାଗ୍ୟଶାଳି ଭାବୁଥିବା, ଶକ୍ତି ଆଶା କରୁଥିବା, ଦୃଷ୍ଟିରେ ସଦ୍ଗୁଣି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମୂଳତଃ ନିଚ। ଏହି ମାଆଁକୁ ମୁଁ ନିଷ୍ଠୁର ଓ ଦୁଷ୍ଟ ମନସ୍କା ଭାବେ ଜାଣିଛି, କାରଣ ମୋ ପିତାଙ୍କ ଏହି ବିପଦର ମୂଳ କାରଣ ସେଉଁଠି।" ଏପରି କହି ଭରତ, ମହାବୀର ମାନବଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଅଶ୍ରୁଭରା କଣ୍ଠରେ ଗଭୀର ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ିଲେ, ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି କ୍ରୋଧିତ ମଦହସ୍ତୀ ପରି ରକ୍ତିମ ହୋଇଯାଇଥିଲା। ଏହାପରେ ମହାମୁନି ଭାରଦ୍ୱାଜ ତାଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ କହିଲେ, "ଭରତ, କୈକେୟୀଙ୍କୁ ତୁମେ ଦୋଷ ଦିଅନାହାଁ; କାରଣ ରାମଙ୍କ ବନବାସ ଶେଷରେ ମଙ୍ଗଳମୟ ପରିଣାମ ଆସିବ। ଦେବ, ଦାନବ ଓ ପବିତ୍ର ଋଷିମାନେ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଏହି ବନବାସ ଉପକୃତି ଦେଉଛି।" ଏହିପରି ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ଭରତ ମୁନିଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ତାଙ୍କୁ ପରିକ୍ରମା କଲେ, ଏବଂ ସେନାକୁ ଆଦେଶ ଦେଲେ ଯେ, "ଯାତ୍ରା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୁଅ।" ସୁନ୍ଦର ଶୁଭ୍ର ରଥଗୁଡ଼ିକୁ ସଜାଇ, ଲୋକମାନେ ଉତ୍ସାହରେ ରଥାରୋହଣ କଲେ। ସୁନ୍ଦରୀ ହସ୍ତିନୀମାନେ, ସୁର୍ଣ୍ଣ ଆଳଙ୍କାର ଓ ପତାକା ଲଗାଇଥିବା ହସ୍ତୀମାନେ ବିଶାଳ ଧ୍ୱନି ସହ ଦଳରେ ଯାତ୍ରା କଲେ। ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ରଥ, ଗଡ଼ି ଓ ପଦାଟୀ ସେନା ଚାଲିଗଲେ। କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ନାରୀମାନେ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବା ଆଶାରେ ଆନନ୍ଦରେ ଗୁପ୍ତ ରଥରେ ବସି ଯାତ୍ରା କଲେ। ଭରତ ତାଙ୍କ ପରିବାର ଓ ସାଥୀମାନେ ସହିତ ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଉଷା ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଶୁଭ୍ର ପଳଙ୍କରେ ଯାତ୍ରା କଲେ। ସେଉଁଠି ସେନା ହସ୍ତୀ, ଘୋଡ଼ା ଓ ରଥରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ମେଘ ଭଳି ବିସ୍ତୃତ ହେଲା। ମୃଗପକ୍ଷୀରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅରଣ୍ୟ ଦେଇ ଗମନ କରି, ସେମାନେ ଗଙ୍ଗା ତୀର, ପାହାଡ଼ ଓ ନଦୀ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ। ଭରତଙ୍କ ସେନା, ପ୍ରସନ୍ନ ପୁରୋହିତ, ଯୋଧ୍ୟା ଓ ଘୋଡ଼ା ସହ ଅରଣ୍ୟ ଦେଇ ଯାଉଥିବା ସମୟରେ ମୃଗପକ୍ଷୀମାନେ ଭୟଭୀତ ହେଲେ, ଏହି ସେନା ଅତି ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ଏପରି ଭାବେ ମହାନ୍ୟାୟ ଅୟୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ବିରାଟ ଦ୍ୱିତୀୟ ଅଧ୍ୟାୟର ଅନ୍ତ ହେଲା। ଏହି ଭାବେ ଧ୍ୱଜାଦି ସଜାଯାଇଥିବା ସେନା ଅଗ୍ରସର ହେବାରେ, ଅରଣ୍ୟର ନିର୍ଭୟ ହସ୍ତୀମାନେ ତାଙ୍କ ସଙ୍ଗ ସହ ଭୟରେ ପଳାଇଗଲେ। ଅରଣ୍ୟ ଗଛ ତଳେ, ପାହାଡ଼ ଓ ନଦୀ ପାରେ ଭାଲୁ, ଚିତ୍ରାଙ୍ଗ ହରିଣ ଓ ନୀଳଗାଏ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ଧର୍ମାତ୍ମା ଦଶରଥପୁତ୍ର ଭରତ, ତାଙ୍କ ଚତୁର୍ବିଧ ସେନା ସହ ଆନନ୍ଦରେ ଯାତ୍ରା କଲେ। ଭରତଙ୍କ ସେନା ସମୁଦ୍ର ତରଙ୍ଗ ଭଳି ଭୟାନକ ଧ୍ୱନି କରି ପୃଥିବୀକୁ ଢାକିଦେଲା, ବର୍ଷାକାଳର ମେଘ ଭଳି ଆକାଶ ଆଛାଦିତ ହେଲା। ଏହା ଦେଖି ଅନୁମାନ ହେଉଛି, ବହୁତ ସମୟ ବିତିଯାଇଛି। ଦୀର୍ଘ ଯାତ୍ରା କରି ଯାନବାହନ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ଳାନ୍ତ ହେଲାପରେ, ଭରତ ମହାମନ୍ତ୍ରୀ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଆମେ ଯେଉଁ ସ୍ଥାନକୁ ଭାରଦ୍ୱାଜ ମୁନି ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଥିଲେ, ଏଠି ତାହା ପ୍ରକଟ ଦେଖାଯାଉଛି।" "ଏଠି ଚିତ୍ରକୂଟ ପର୍ବତ, ଏଠି ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀ, ଦୂରରେ ଏହି ଅରଣ୍ୟ ବର୍ଷା ମେଘ ପରି ଅନ୍ଧାର। ଚିତ୍ରକୂଟ ପର୍ବତର ମନୋହର ଢାଳି ମୋ ହସ୍ତୀମାନେ ଚାଲିଯାଉଛନ୍ତି। ପର୍ବତ ଶିଖରର ଗଛମାନେ ତାଙ୍କ ଫୁଲ ଛାଡ଼ୁଛନ୍ତି, ଯେପରି ବର୍ଷା ମେଘ ତାପ ଶମିତ ହେଲେ ପାଣି ଝରାଇଦିଏ।" "ଦେଖ, ଶତୃଘ୍ନ, ଏହି ପର୍ବତ ଅଞ୍ଚଳ କିନ୍ନରମାନେ ଯାଉଥିବା ସ୍ଥାନ, ଚାରିପଟେ ମୃଗମାନେ ରହିଛନ୍ତି, ଯେପରି ସମୁଦ୍ରକୁ ମକର ପରିବେଷ୍ଟିତ କରିଥାଏ। ଏହି ଦୃତ ହରିଣମାନେ ଶ୍ରେଣୀବଦ୍ଧ ମେଘ ଭଳି ଆକାଶରେ ବିକୀର୍ଣ୍ଣ ହେଉଛନ୍ତି। ଏମାନେ ମୁଣ୍ଡରେ ଫୁଲ ଦେଇ ମାଳା ପିନ୍ଧିଛନ୍ତି, ଯେପରି ଦକ୍ଷିଣ ଦେଶର ଲୋକମାନେ ମେଘ ସଦୃଶ ଫଳ ଦେଇ ଆଳଙ୍କାର କରନ୍ତି।" "ଏହି ଅରଣ୍ୟ, ପୂର୍ବରୁ ଶୂନ୍ୟ ଓ ଭୟଙ୍କର ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ଏବେ ମୋତେ ଅୟୋଧ୍ୟା ପରି ଭିଡ଼ ଲାଗିଛି। ଘୋଡ଼ା ଗଡ଼ିର ଧୂଳି ଆକାଶ ଢାକିଦେଉଛି, ବାୟୁ ତାହାକୁ ଦ୍ରୁତ ଚାଲାଇ ମୋତେ ଉପକାର କରୁଛି।" "ଦେଖ, ଶତୃଘ୍ନ, ଏହି ଘୋଡ଼ା ଚଳିତ ରଥ ଚତୁର କୁସଳ ରଥୀମାନେ ଚଲାଉଛନ୍ତି। ଭୟଭୀତ ଚିତ୍ର ପେଉଁଖା ଦ୍ରୁତ ଗଛ ମଧ୍ୟରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଉଛି। ଏହି ସ୍ଥାନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମନୋହର ଦେଖାଯାଉଛି, ଏହିଠାରେ ଅବଶ୍ୟ ତାପସମାନେ ରହନ୍ତି, ସ୍ଵର୍ଗପଥ ପରି ଶୁଭ। ଅନେକ ମୃଗ ତାଙ୍କ ସଙ୍ଗୀ ସହ ଫୁଲ ଭଳି ଶୋଭା ପାଉଛନ୍ତି।" "ମୋ ସେନା ଅଗ୍ରସର ହେଉ, ଏହି ଅରଣ୍ୟ ଖୋଜ, ଯେଉଁଠି ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସେଇ ମହାବୀର ଅଛନ୍ତି।" ଭରତଙ୍କ ଆଦେଶ ଶୁଣି, ଅସ୍ତ୍ରଧାରୀ ସେନା ଅରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଏବଂ ସେଉଁଠି ଧୂଆଁ ଉଠୁଥିବା ଦେଖିଲେ। ସେମାନେ ଭରତଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଯେଉଁଠି ଲୋକ ନାହାନ୍ତି, ସେଠି ଅଗ୍ନି ହୁଏନାହିଁ; ନିଶ୍ଚୟ ରଘୁବଂଶୀ ଏଠି ଅଛନ୍ତି।