ବର୍ଦ୍ଧାଜ ଋଷି, ନିଜ ନିଶ୍ଚୟରେ ଅଟୁଟ ଥିବା, ବରତଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: “ରଘୁବଂଶୀ ବରତ, ତୁମ ମାତୃଗଣ ବିଷୟରେ ମୁଁ ଏହିଁ ଜାଣିବାକୁ ଚାହେଁ। ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ କହ।" ବର୍ଦ୍ଧାଜଙ୍କର ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ଶୁଣି ବରତ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବକ୍ତା, ନମ୍ରତାରେ ହାତ ଜୋଡି କହିଲେ: “ମହାନ ଋଷି, ଏଠି ଯେଉଁ ଦୁଃଖିତ, ଶୋକାକୁଳ ଓ ଶରୀରରେ କ୍ଷୀଣ ମହିଳାକୁ ଦେଖୁଛନ୍ତି, ସେ ମୋ ପିତା ଦଶରଥଙ୍କର ପ୍ରଧାନ ରାଣୀ, ଦେବୀ ପରି। ଏହି କୌଶଲ୍ୟା, ଯିଏ ରାମଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଇଛନ୍ତି, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବାଘ ପରି, ଯାହାର ପଦଚାଳନା ସିଂହ ପରି; ଯେପରି ଅଦିତି ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଇଥିଲେ। ତାଙ୍କର ଡାହାଣ ହାତକୁ ଧରି ଯିଏ ଦୁଃଖିତ ଅବସ୍ଥାରେ ଦଠିଛି, ସେ ଏକ କର୍ଣ୍ଣିକାର ଗଛର ଫୁଲ ହୀନ ଡାଳ ପରି ଅନ୍ୟ ରାଣୀ। ଏହି ରାଣୀଙ୍କର ଦୁଇ ଝିଅପୁଆ ଅଛନ୍ତି—ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ଶତୃଘ୍ନ—ଦୁଇଁ ଜଣ ଦେବତାପରି, ନିଜ ଶୌର୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ତାଙ୍କ ପାଇଁ, ଏହି ବାଘପରି ମନୁଷ୍ୟ ଜୀବନକୁ ଜୁଆରେ ରଖିଥିଲେ; ଦଶରଥ, ପୁଅମାନଙ୍କୁ ହରାଇ, ସ୍ବର୍ଗକୁ ଚଲିଗଲେ। କୈକୟୀଙ୍କୁ ମୋ ମାତା ଭାବରେ ଜାଣନ୍ତୁ—କ୍ରୋଧିତ, ଅବିବେକୀ, ଅଭିମାନୀ, ନିଜକୁ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ଭାବି, ଶକ୍ତିପ୍ରତି ଆକାଂକ୍ଷୀ, ବିପରୀତ ଦେଖାଯାଉଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ଅଧମ। ଏହି ମୋ ମାତାକୁ ମୁଁ କ୍ରୁର ଓ ଦୁଷ୍ଟ ଭାବରେ ଦେଖୁଛି, ଯେଉଁ ଦ୍ୱାରା ଏହି ବଡ଼ ବିପଦ ପିତାଙ୍କ ପାଇଁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି।” ଏପରି କହି, ବରତ, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବାଘ, ତାଙ୍କର କଣ୍ଠ ଅଶ୍ରୁରେ ଅଟକିଗଲା, ଗଭୀର ନିଶ୍ୱାସ ନେଲେ, ଚକ୍ଷୁ ରାଗୀ ହାତୀ ପରି ଲାଲ ହେଉଥିଲା। ଏହି ସମୟରେ, ମହାନ ଋଷି ବର୍ଦ୍ଧାଜ, ଜ୍ଞାନୀ ଓ ବିବେକୀ, ବରତଙ୍କୁ ଅର୍ଥପୂର୍ଣ୍ଣ ଶବ୍ଦରେ କହିଲେ: “ବରତ, କୈକୟୀଙ୍କୁ ତୁମେ ଦୋଷ ଦିଅନ୍ତୁ ନାହିଁ; ରାମଙ୍କର ବନବାସ ଶୁଭଫଳ ଆଣିବ। ଦେବତା, ଦାନବ, ଓ ପବିତ୍ର ଆତ୍ମା ଋଷିମାନଙ୍କ ପାଇଁ ରାମଙ୍କର ବନବାସ ଏଠି ଉପକୃତିକର ହେବ।” ଏହିପରେ, ବରତ ଶିଷ୍ଟାଚାରରେ ଋଷିଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ ଓ ପରିକ୍ରମା କରି, ତାଙ୍କ ସେନାକୁ ଯାତ୍ରା ପାଇଁ ଆଦେଶ ଦେଲେ। ସୁନ୍ଦର ସୋନା ଭର୍ତ୍ତି ରଥଗୁଡିକୁ ଯୋଡି, ବହୁ ଲୋକ ଉତ୍ସାହରେ ରଥରେ ଚଢ଼ିଲେ। ସୋନା ଓ ଫ୍ଲାଗ୍ ଲଗାଇଥିବା ହାତୀ ଓ ହାତୀନୀମାନେ, ଗ୍ରୀଷ୍ମ ଶେଷର ମେଘ ପରି ଗଜ୍ଗଜ୍ ଶବ୍ଦ କରି ଯାତ୍ରା କଲେ। ବିଭିନ୍ନ ବଡ଼ ଓ ଛୋଟ ଯାନ ଯାତ୍ରା କଲେ, ଆର ଆଦର୍ଶ ଅପଦାନୀ ସେନା ଚାଲିଲେ। ତାପରେ, କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ମହିଳାମାନେ, ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବା ଆଶାରେ, ଆନନ୍ଦରେ ଢାକିଥିବା ରଥରେ ଯାତ୍ରା କଲେ। ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରତ୍ନପରି ବରତ, ତାଙ୍କ ସମ୍ବାଧିତ ଦଳ ସହିତ, ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଉଷା ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ପାଲକିରେ ଯାତ୍ରା କଲେ। ଏହି ବଡ଼ ସେନା, ହାତୀ, ଘୋଡା, ଓ ରଥରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଦକ୍ଷିଣ ଦିଶାକୁ ବଡ଼ ଉତ୍ତଳ ମେଘ ପରି ବିସ୍ତାରିତ ହୋଇ ଚାଲିଗଲା। ଏହି ଦଳ ମୃଗ ଓ ପକ୍ଷୀରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜଙ୍ଗଲ ଦେଇ ଗଙ୍ଗା ତୀର, ପାହାଡ ଓ ନଦୀ ଅଟିକି ଆଗକୁ ବଢ଼ିଗଲା। ବରତଙ୍କ ଦଳ, ଆନନ୍ଦିତ ପୁରୋହିତ, ଘୋଡା, ଓ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ମିଶି, ବଡ଼ ଜଙ୍ଗଲ ଦେଇ ଚାଲିବାକୁ ମୃଗ ଓ ପକ୍ଷୀମାନେ ଭୟଭୀତ ହେଉଥିଲେ; ସେ ଏଠି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ଏଉଁ ଭାବରେ ମହାୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ବିରାଟ ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ବିରାଟ ବିନ୍ନୟ ଅଂଶ ବାଲ୍ମୀକି ମୁନିଙ୍କ ରାମାୟଣର ୯୨ତମ ସର୍ଗ ଶେଷ ହେଲା। ଏହି ବଡ଼ ସେନା, ଫ୍ଲାଗ୍ ଲଗାଇ ଆଗକୁ ବଢ଼ିବା ସମୟରେ, ଜଙ୍ଗଲର ଅଜଙ୍ଗ ହାତୀମାନେ ଭୟରେ ନିଜ ଝୁଣ୍ଡ ସହ ଦୌଡ଼ି ଯାଉଥିଲେ। ଜଙ୍ଗଲ ଓ ପାହାଡ, ନଦୀ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଭାଲୁ, ଚିତ୍ରାକ ମୃଗ ଓ କୃଷ୍ଣମୃଗ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଦଶରଥପୁତ୍ର ବରତ, ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ, ନିଜ ଚାରି ଭାଗ ଦଳ ସହିତ ଆଗକୁ ଚାଲିଲେ। ବରତଙ୍କ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସେନା, ଉତ୍ତଳ ସମୁଦ୍ର ପରି, ଭୂମିକୁ ଏପରି ବଢ଼ିଥିଲା ଯେପରି ବର୍ଷାକାଳର ମେଘ ଆକାଶକୁ ଢାକି ଦେଉଛି। ଏଠାରୁ ଜଣାପଡ଼ିଛି, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ବିତିଗଲା। ଦୀର୍ଘ ଦୂର ଯାତ୍ରା କରି, ଯାନମାନେ କ୍ଷୀଣ ହୋଇଗଲା, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ବରତ ପ୍ରମୁଖ ମନ୍ତ୍ରୀ ଵଶିଷ୍ଠଙ୍କୁ କହିଲେ: “ଦୃଶ୍ୟ ଓ ଯେପରି ଶୁଣିଛି, ବର୍ଦ୍ଧାଜ ଋଷି ଯେଉଁ ସ୍ଥାନ ଦେଖାଇଥିଲେ, ଆମେ ଏଠି ପହଞ୍ଚିଛୁ।" “ଏଠି ଚିତ୍ରକୂଟ ପାହାଡ, ଏଠି ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀ, ଦୂରରୁ ଏହି ଜଙ୍ଗଲ ମେଘ ପରି କଳା ଦେଖାଯାଉଛି। ଚିତ୍ରକୂଟ ପାହାଡର ମଧୁର ଢାଳ ଏବେ ମୋ ହାତୀମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ପାହାଡ ପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଉପରେ ଚାଲିଯାଉଛନ୍ତି।" "ପାହାଡ ତଳ ଗଛମାନେ ଫୁଲ ଛାଡ଼ି ଦେଉଛନ୍ତି, ଯେପରି ଗ୍ରୀଷ୍ମ ଶେଷରେ ମେଘ ଜଳ ଛାଡ଼ି ଦେଉଛି। ଦେଖ, ଶତୃଘ୍ନ, ଏହି ପାହାଡ ଅଞ୍ଚଳ କିନ୍ନରମାନେ ଆସିବା ଦିଅ, ଚାରିପାଖରେ ମୃଗମାନେ ହେଉଛନ୍ତି, ଯେପରି ସାଗର ମକରମାନେ ଦେଖାଯାଉଛି।" "ଏହି ଦୂତିୟ ମୃଗ ଝୁଣ୍ଡ, ତ୍ୱରିତ ଓ ଉତ୍ସାହିତ, ଶ୍ରେଣୀ ମେଘ ପରି ଶୋଭା ପାଉଛନ୍ତି, ଯେପରି ଶରତ ଆକାଶରେ ବାତାସରେ ମେଘ ଚିରିଯାଇଥିବା।" "ସେମାନେ ମୁଣ୍ଡରେ ଫୁଲର ସୁଗନ୍ଧ ମାଳା ପିନ୍ଧିଛନ୍ତି, ଯେପରି ଦକ୍ଷିଣ ଦେଶର ଲୋକମାନେ ମେଘ ପରି ଫଳ ଦେଇ ଶୋଭା ପାଉଛନ୍ତି।" "ଏହି ଜଙ୍ଗଲ, ଯେଉଁଠାରେ ପୂର୍ବରୁ ଶୂନ୍ୟ ଓ ଭୟଙ୍କର ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ଏବେ ମୋତେ ଅୟୋଧ୍ୟାପରି ଭିଡ଼ ଦେଖାଯାଉଛି।" "ଘୋଡାର ଖୁରରେ ଉଠିଥିବା ଧୂଳି ଆକାଶକୁ ଢାକି ଦେଉଛି, ଓ ବାତାସ ତାହାକୁ ଶୀଘ୍ର ଉଠାଇ ନେଉଛି, ମୋ ପାଇଁ ଉପକୃତି କରୁଥିବା ପରି।" "ଦେଖ, ଶତୃଘ୍ନ, ଏହି ଘୋଡା-ତାଣି ରଥଗୁଡିକୁ ଦକ୍ଷ ରଥଚାଳକମାନେ ଚାଳାଇ, ଜଙ୍ଗଲ ମାଧ୍ୟରେ ତ୍ୱରିତ ଚାଲିଯାଉଛି।" "ଦେଖ, ଏହି ଭୟଭୀତ ଶୋଭାବନ୍ତ ମୟୂରମାନେ ତ୍ୱରିତ ଗଛ ମଧ୍ୟରେ ନିଜ ଆଶ୍ରୟକୁ ପ୍ରବେଶ କରୁଛନ୍ତି।" ଏପରି ଭାବରେ ବରତଙ୍କ ଦଳ ଚିତ୍ରକୂଟ ଦିଗରେ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲା, ଜଙ୍ଗଲ ଓ ପାହାଡ ଦେଇ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବା ଆଶାରେ ଆନନ୍ଦ ଓ ଉତ୍ସାହରେ ଯାତ୍ରା କରିଲା।