କୌସଲ୍ୟା, ଦୁଃଖରେ କ୍ଷୀଣ ଏବଂ ଭୟକ୍ରାନ୍ତ, ସୁମିତ୍ରାଙ୍କ ସହିତ ମୁନିବରଙ୍କ ଚରଣକୁ ଦୁଇ ହାତରେ ଧରି ଗଭୀର ଭକ୍ତିରେ ନମିଲେ। କୈକେୟୀ, ଯାହାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହୋଇନଥିଲା ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅପମାନିତ ଓ ଲଜ୍ଜିତ, ସେମାନଙ୍କ ଚରଣକୁ ଲଜ୍ଜାରେ ଧରିଲେ। ପରେ ସେ, ବିଶିଷ୍ଟ ମୁନିଙ୍କୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରି, ଭରତଙ୍କ ନିକଟରେ ଦୂରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ରହିଲେ, ହୃଦୟ ଭାରାକ୍ରାନ୍ତ ଥିଲା। ତାପରେ, ଦୃଢ଼ ବ୍ରତୀ ମହାମୁନି ଭରଦ୍ୱାଜ ଭରତଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, "ହେ ରଘୁବଂଶୀ, ତୁମ ମାନେ କେଉଁମାନେ, ଏହା ମୋତେ ବିସ୍ତାରରେ ଜଣାଇବୁ।" ଏହିପରି ଉପଦେଶ ପାଇ ବିଧିବତ୍ ଭକ୍ତିରେ ହାତ ଜୋଡି ଭରତ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, "ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ଯିଏ ଦୁଃଖିତ, ଶୋକାକୁଳ ଏବଂ କ୍ଷୀଣ, ସେ ମୋ ପିତାଙ୍କ ପ୍ରଧାନ ରାନୀ, ଦେବୀ ଭଳି। ଏହି ହେଉଛନ୍ତି କୌସଲ୍ୟା, ଯିଏ ରାମଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଇଛନ୍ତି—ମନୁଷ୍ୟମଧ୍ୟରେ ସିଂହ ଭଳି, ଯାହାଙ୍କ ପଦଚାଳନା ସିଂହଙ୍କ ପରି; ଯେପରି ଅଦିତି ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଳକଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଇଥିଲେ। ତାଙ୍କ ବାମ ହାତକୁ ଧରି ଯିଏ ଅଧୋମୁଖ ହୋଇ ଦଢ଼ିଛନ୍ତି, ସେ ଅରଣ୍ୟରେ ଫୁଲ ହରାଇଥିବା କର୍ଣ୍ଣିକାର ଗଛର ଏକ ଶାଖା ପରି। ଏହି ରାନୀଙ୍କ ଦୁଇଜଣ ପୁଅ ଅଛନ୍ତି—ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ—ଦେବତାମାନଙ୍କ ପରି ଦିପ୍ତିମାନ ଏବଂ ସତ୍ୟବୀର। ତାଙ୍କ ପାଇଁ ସେହି ମନୁଷ୍ୟସିଂହମାନେ ଜୀବନ ଦାଉରେ ରଖିଥିଲେ, ଏବଂ ଦଶରଥ, ପୁଅମାନେ ଠାରୁ ବିଯୁକ୍ତ, ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚଳିଗଲେ। କୈକେୟୀକୁ ମୋ ମା ବୋଲି ଜାଣନ୍ତୁ—କ୍ରୋଧିନୀ, ଅବିବେକି, ଅଭିମାନିନୀ, ସ୍ୱଭାଗ୍ୟ ଭାବୁଥିବା, ଶକ୍ତି ଆଶାକୁଳ, ଦୃଷ୍ଟିରେ ଉତ୍ତମ ଦେଖାଯାଏ କିନ୍ତୁ ଅସଦ୍ଗୁଣମୟ। ଏହି ମୋ ମା, ଦୁଷ୍ଟ ଏବଂ ଦୁରାଶାରେ ଲିପ୍ତ, ଯେଉଁଠାରୁ ମୁଁ ଦେଖୁଛି ଏହି ବଡ଼ ବିପଦର ମୂଳ ମୋ ପିତାଙ୍କ ପାଇଁ।" ଏପରି ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ମନୁଷ୍ୟସିଂହ ଭରତ ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ତଃକରଣ ଭାରାକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ ଗଭୀର ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ିଲେ, ତାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ରୋଷାନ୍ତ ହାତୀଙ୍କ ପରି ରକ୍ତିମ ହେଲା। ତାପରେ, ମହାମୁନି ଭରଦ୍ୱାଜ ଜ୍ଞାନ ଓ ବିବେକରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ, ଭରତଙ୍କୁ ମୂଲ୍ୟବାନ ବାଣୀରେ କହିଲେ, "ଭରତ, ତୁମେ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଦୋଷ ଦେଉନାହାଁ। ରାମଙ୍କ ବନବାସରେ ଶୁଭ ଫଳ ହେବ। ଦେବ, ଦାନବ ଏବଂ ପବିତ୍ର ମୁନିମାନେ ପାଇଁ ରାମଙ୍କ ବନବାସ ଏଠାରେ ଉପକାରକ ହେବ।" ଏପରି ମହାମୁନିଙ୍କୁ ବିଧିବତ୍ ନମସ୍କାର ଓ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରି, ଭରତ ତାଙ୍କ ସେନାକୁ ଯାତ୍ରା ପାଇଁ ଆଦେଶ ଦେଲେ। ତାପରେ ସୁନ୍ଦର ସୁରଣ ଆଲଙ୍କୃତ ରଥଗୁଡ଼ିକୁ ଯୋଡ଼ି, ବଡ଼ ଭୀଡ଼ ଉତ୍ସାହରେ ତାହାକୁ ଆରୋହଣ କଲେ। ହାତୀ, ହାତୀନୀ, ସୁନ୍ଦର ସୁରଣ ଶୃଙ୍ଗାର ଓ ପତାକା ସହିତ, ଗ୍ରୀଷ୍ମ ଶେଷର ମେଘପରି ଗଜନାଦ ଉପରେ ଯାତ୍ରା କଲେ। ବିଭିନ୍ନ ବଡ଼ ଛୋଟ ଯାନ ଯାଇଥିଲା, ପଦାତି ସେନା ଆଦରରେ ପଦେ ପଦେ ଅଗ୍ରସର ହେଲେ। ତାପରେ, କୌସଲ୍ୟାଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ନାରୀମାନେ, ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବା ଆଶାରେ, ଆନନ୍ଦରେ ଛାଦିତ ରଥରେ ଯାତ୍ରା କଲେ। ଭରତ, ଦୀପ୍ତିମାନ ଏବଂ ତାଙ୍କ ସମ୍ବାଦୀ ସହିତ, ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଉଷା ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ ଦୋଳୀରେ ଯାତ୍ରା କଲେ। ସେହି ବିଶାଳ ସେନା, ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା ଓ ରଥରେ ଭରିଥିଲା, ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ମହାମେଘ ପରି ବିସ୍ତୃତ ହେଉଥିଲା। ମୃଗପକ୍ଷୀରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅରଣ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଯାତ୍ରା କରି, ସେମାନେ ଗଙ୍ଗା ତଟ, ପାହାଡ଼ ଓ ନଦୀ ଅତିକ୍ରମ କରିଲେ। ଭରତଙ୍କ ସେନା, ପୁରୋହିତ, ଘୋଡ଼ା ଓ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ଆନନ୍ଦିତ, ମହାବନ ମଧ୍ୟରେ ଯାଉଥିବା ସମୟରେ ମୃଗପକ୍ଷୀ ଦଳକୁ ଭୟଭୀତ କରୁଥିଲେ, ଏଠାରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଉଥିଲେ। ଏହିପରି ମହାନ ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ବିରାଟ ଦୁଇଅନବେ ସର୍ଗ ଶେଷ ହେଲା, ଯାହା ପୂଜ୍ୟ ମୁନି ମହାର୍ଷି ବାଲ୍ମୀକି ରଚିଥିଲେ। ସେହି ପତାକାଶୋଭିତ ସେନା ଅଗ୍ରସର ହେଉଥିବାବେଳେ, ଅରଣ୍ୟର ଅଜୟ ହାତୀମାନେ ଭୟରେ ନିଜ ଝୁଣ୍ଡ ସହ ଦୌଡ଼ି ପଳାଇଗଲେ। ଅରଣ୍ୟ ଓ ପାହାଡ଼, ନଦୀ କୂଳରେ ଭାଲୁ, ଛିଟିଆ ହରିଣ ଓ କୃଷ୍ଣସାର ଦଳ ଦୃଶ୍ୟମାନ ହେଲେ। ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଦଶରଥନନ୍ଦନ ଭରତ, ତାଙ୍କ ଚତୁର୍ବିଧ ସେନା ଦ୍ୱାରା ଚାରିପାଖରେ ଘେରାଯାଇ, ଆନନ୍ଦରେ ଅଗ୍ରସର ହେଲେ। ଭରତଙ୍କ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସେନା ବର୍ଷା ଋତୁର ମେଘପରି ପୃଥିବୀକୁ ଢାକିଦେଲା। ଏହିପରି ଦୀର୍ଘ ଯାତ୍ରା ପରେ, ସମସ୍ତ ଯାନ କ୍ଳାନ୍ତ, ଭରତ ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଆମେ ଯେଉଁଠାରେ ପହଞ୍ଚିଛୁ, ଏହା ଭରଦ୍ୱାଜ ଦେଖାଇଥିବା ଜାଗା। ଏଠା ଚିତ୍ରକୂଟ ପର୍ବତ, ଏଠା ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀ, ଦୂରରେ ଅରଣ୍ୟ ମେଘପରି ଅନ୍ଧକାର। ଚିତ୍ରକୂଟ ପର୍ବତର ମନୋହର ଢାଳ ଏବେ ମୋ ହାତୀମାନେ—ପାହାଡ଼ ପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ—ଦଳିଯାଉଛନ୍ତି। ଏହି ପର୍ବତ ଶୃଙ୍ଗର ଗଛ ଫୁଲ ଝଡ଼ିଯାଉଛି, ଯେପରି ତାପ ଶାନ୍ତ ହେଲେ ମେଘ ଜଳ ଛାଡ଼େ। ଶତ୍ରୁଘ୍ନ, ଏହି ଅଞ୍ଚଳ ଦେଖ, କିନ୍ନରମାନେ ଯେଉଁଠାରେ ଆସନ୍ତି, ସମସ୍ତପ୍ରକାର ମୃଗରେ ଘେରାଯାଇଛି, ସମୁଦ୍ର ମକରମାନେ ଘେରାଯାଇଥିବା ପରି। ଏହି ଦୃତ ଚଳିଥିବା ମୃଗଦଳ, ପବନ ଦ୍ୱାରା ଶରତ ଆକାଶରେ ଛିଟିଯାଇଥିବା ମେଘ ଶାରି ପରି ଦେଖାଯାଉଛି। ସେମାନେ ମୁଣ୍ଡରେ ସୁଗନ୍ଧିତ ମାଳା ପିନ୍ଧିଛନ୍ତି, ଦକ୍ଷିଣ ଦେଶର ଲୋକମାନେ ମେଘପରି ଫଳ ମାଳା ପିନ୍ଧିଥିବାପରି। ଏହି ଅରଣ୍ୟ, ଯେଉଁଠାରେ ଆଗେ ନିରବତା ଓ ଭୟ ଥିଲା, ଏବେ ମତେ ଆୟୋଧ୍ୟା ପରି ଭୀଡ଼ ଲାଗୁଛି।