ରାମାୟଣର ଏହି ପବିତ୍ର ଅଧ୍ୟାୟରେ, ଯେତେବେଳେ ବିଦାୟ ଦେବା ପାଇଁ ଆହ୍ୱାନ ହେଲା, ରାଜପାତ୍ର ମହିଳାମାନେ—ଯେଉଁମାନେ ଏକ ରଥ ଚଢ଼ିବାର ଯୋଗ୍ୟ ଥିଲେ—ସେମାନେ ତାଙ୍କର ଯାନ ଛାଡ଼ି, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଘେରି ରହିଲେ। ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କୌଶଲ୍ୟା, ଯିଏ ଦୁଃଖରେ ଦୁର୍ବଳ ଓ ଶୋକାକୁଳ ଥିଲେ, ସୁମିତ୍ରା ସହିତ ଏକାଠି ଦୁଇ ହାତରେ ଋଷିଙ୍କ ଚରଣ ଧରିଲେ। ଏହି ସମୟରେ କୈକେୟୀ, ଯିଏ ନିଜ ଅପୂରଣ ଇଚ୍ଛା ପାଇଁ ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅପମାନିତ ଓ ଲଜ୍ଜିତ ହୋଇଥିଲେ, ସେମାନଙ୍କ ଚରଣ ଲଜ୍ଜାରେ ଧରିଲେ। ପରେ ସେ ବଡ଼ ଋଷିଙ୍କୁ ପରିକ୍ରମା କରି, ଦୁଃଖରେ ଭାରି ହୃଦୟ ସହିତ, ଭରତଙ୍କ ନିକଟରେ ଦୂରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ଦୃଢ଼ ବ୍ରତ ଧାରଣ କରିଥିବା ମହାମୁନି ଭୃଗୁବଂଶୀ ଭରଦ୍ୱାଜ ଭରତଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—“ହେ ରଘୁବଂଶୀ, ତୁମ ମାଆମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ଜାଣିବାକୁ ଚାହେଁ।” ଏହିପରି ମହାମୁନିଙ୍କ ଉପସ୍ଥାପନା ପରେ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ଶିଷ୍ଟ ଭାଷାରେ ପାରଙ୍ଗତ ଭରତ ନମସ୍କାର କରି ଉତ୍ତର ଦେଲେ— “ମୁନିବର, ଯିଏ ଦୁଃଖରେ ଦୁର୍ବଳ ଓ ଶୋକାକୁଳ ଅଛନ୍ତି, ଏହି ମୋ ପିତାଙ୍କ ପ୍ରଧାନ ରାନୀ, ଦେବତା ସମାନ। ଏହି ହେଉଛନ୍ତି କୌଶଲ୍ୟା, ଯିଏ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାମଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଇଥିଲେ, ଯାହାଙ୍କ ଚାଲିବା ଭଙ୍ଗି ଦୀନରାଜ ସିଂହ ସମାନ—ଯେପରି ଆଦିତି ଜଗତ୍ର ଧାରକ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଇଥିଲେ। ତାଙ୍କ ବାମ ହାତ ଧରି ଯିଏ ଦୁଃଖିତ ଭାବେ ଦଢ଼ିଆ ଅଛନ୍ତି, ସେ ହେଉଛନ୍ତି ମୋ ଦ୍ୱିତୀୟ ମାଆ ସୁମିତ୍ରା—ଏକ ଫୁଲହୀନ କର୍ଣ୍ଣିକାର ଶାଖା ପରି। ଏହି ରାନୀଙ୍କୁ ଦୁଇ ଝିଅ ଅଛନ୍ତି—ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ଶତୃଘ୍ନ—ଯେଉଁମାନେ ଦେବତା ସମ ତେଜସ୍ବୀ ଓ ପ୍ରକୃତିର ନାୟକ। ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ଦୁଇ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ ନିଜ ପ୍ରାଣ ସମ୍ପର୍କରେ ବିପଦ ନେଇଥିଲେ, ଏବଂ ଦଶରଥ, ପୁଅମାନଙ୍କ ବିୟୋଗରେ, ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚଳିଗଲେ। କୈକେୟୀଙ୍କୁ ମୋ ମାଆ ବୋଲି ଜାଣିବା—ଯିଏ କ୍ରୋଧିନୀ, ଅବିବେକିନୀ, ଅହଂକାରିଣୀ, ନିଜକୁ ସଉଭାଗ୍ୟଶାଳି ଭାବୁଥିବା, ଶକ୍ତି ଲୋଭିନୀ, ବାହ୍ୟରେ ଦେଖିବାକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲାଗିଲେ ମଧ୍ୟ ମୂଳତଃ ଅଶୁଭା। ଏହି ମୋ ମାଆ କୈକେୟୀକୁ ନିଷ୍ଠୁର ଓ ଦୁଷ୍ଟ ମନସ୍କା ବୋଲି ଅନୁଭବ କରୁଛି, କାରଣ ଏହି ବଡ଼ ବିପଦର ମୂଳ ମୋ ପିତାଙ୍କ ପାଇଁ ସେଇଁ।" ଏପରି କହି ଭରତ, ଶୋକରେ ତାଙ୍କର କଣ୍ଠ ଅଟକିଗଲା, ଗଭୀର ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ିଲେ, ଚକ୍ଷୁ ରୂଦ୍ର ହାତୀ ପରି ରକ୍ତିମ ହୋଇଗଲା। ଏହିପରି ଦୁଃଖାକୁଳ ଭରତଙ୍କୁ ମହାମୁନି ଭରଦ୍ୱାଜ କୃପାପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ଅର୍ଥପୂର୍ଣ୍ଣ ଶବ୍ଦରେ କହିଲେ—"ଭରତ, କୈକେୟୀଙ୍କୁ ତୁମେ ଦୋଷ ଦିଅନି; କାରଣ ରାମଙ୍କ ବନବାସ ଶେଷରେ ଶୁଭ ଫଳ ଆସିବ। ଦେବ, ଦାନବ ଓ ତପସ୍ବୀମାନେ—ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ରାମଙ୍କ ବନବାସ ଏଠାରେ ମଙ୍ଗଳକାରୀ ହେବ।" ତା'ପରେ, ଶିରୋବନ୍ଦନ କରି ଏବଂ ପରିକ୍ରମା କରି, ଭରତ ସେଠାରୁ ତାଙ୍କ ଅନୁଚରବୃନ୍ଦକୁ ଯାତ୍ରା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେବାକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଲେ। ତା'ପରେ ସୁନ୍ଦର ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଅଳଙ୍କୃତ ରଥଗୁଡ଼ିକୁ ଯୋଗାଯୋଗ କରାଗଲା, ଏବଂ ବିପୁଳ ଜନସମୂହ ଉତ୍ସାହରେ ସେଥିରେ ଚଢ଼ିଲେ। ସୁନ୍ଦର ହସ୍ତିନୀ ଓ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଅଳଙ୍କୃତ ପତାକାଧାରୀ ହାତୀମାନେ, ଶୀତକାଳ ଶେଷର ମେଘମାଳା ପରି ଗର୍ଜନ କରି ଯାତ୍ରା କଲେ। ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ରଥ, ଛୋଟ ବଡ଼ ଯାନ ଚାଲିଗଲା, ଏବଂ ପ୍ରଶଂସିତ ପଦାତିମାନେ ପଦେପଦେ ଚାଲିଲେ। ତା'ପରେ କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ମହିଳାମାନେ, ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବା ଆଶାରେ, ଆନନ୍ଦରେ ଆବୃତ ରଥରେ ଯାତ୍ରା କଲେ। ଭରତ, ତାଙ୍କ ପରିବାର ଓ ସେନାପତିମାନେ ଘେରି ରହି, ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଉଷା ପରି ତେଜସ୍ବୀ ଏକ ଶୋଭାମୟ ପାଳଙ୍କିରେ ଯାତ୍ରା କଲେ। ସେ ବଡ଼ ସେନା, ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା ଓ ରଥରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ବଡ଼ ମେଘମାଳା ପରି ବିସ୍ତାରିତ ହେଲା। ଏହିଅଭିଯାନରେ ସେମାନେ ମୃଗପକ୍ଷୀ ଭର୍ପୂର ଅରଣ୍ୟ ଦେଇ, ଗଙ୍ଗା ତୀର ଓ ପାହାଡ଼ ନଦୀ ଅତିକ୍ରମ କରିଲେ। ଭରତଙ୍କ ସେନା, ଯେଉଁଠାରେ ପୁରୋହିତ, ଘୋଡ଼ା ଓ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ଆନନ୍ଦିତ ଥିଲେ, ବଡ଼ ଅରଣ୍ୟ ମାଧ୍ୟମରେ ଯିବାବେଳେ ମୃଗପକ୍ଷୀ ଦଳକୁ ଭୟଭୀତ କରୁଥିଲେ ଓ ତା'ଠାରେ ତେଜରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଉଥିଲେ। ଏହିପରି ଶ୍ରୀମଦ୍ ଆୟୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ବିରାଟ ଅନୁଶ୍ରୁତିର ଏହି ବିରାଟ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା। ଏହି ଭାବରେ, ବଡ଼ ପତାକାରେ ସୁଶୋଭିତ ସେନା ଆଗକୁ ବଢ଼ୁଥିବାବେଳେ, ଜଙ୍ଗଲର ଅଜଙ୍ଗ ହସ୍ତୀମାନେ ଭୟରେ ତାଙ୍କ ଝୁଣ୍ଡ ସହିତ ପଳାଇ ଯାଉଥିଲେ। ଅରଣ୍ୟ ଏବଂ ପାହାଡ଼ ନଦୀ ପାଶରେ ଭାଲୁ, ଚିତ୍ରାଙ୍ଗ ହରିଣ ଓ କୃଷ୍ଣମୃଗ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଦଶରଥନନ୍ଦନ ଭରତ, ତାଙ୍କ ବଡ଼ ଚତୁରଙ୍ଗିଣୀ ସେନା ଘେରିଥିବାବେଳେ, ପ୍ରସନ୍ନ ହୃଦୟରେ ଯାତ୍ରା କଲେ। ଭରତଙ୍କ ବଡ଼ ସେନା, ମହାସାଗର ତରଙ୍ଗର ମେଘମାଳା ପରି, ବର୍ଷା ଋତୁର ଆକାଶ ଭଳି ପୃଥିବୀକୁ ଆଛାଦିତ କରି ଚାଲିଗଲା। ଏହାଠାରେ ବୁଝାଯାଏ, ବହୁତ ସମୟ ବିତିଯାଇଛି। ଦୀର୍ଘ ଯାତ୍ରା ପରେ, ଯାନମାନେ ଅତିଶୟ କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇଯିବାରୁ, ତେଜସ୍ବୀ ଭରତ ତାଙ୍କ ପ୍ରମୁଖ ଉପଦେଷ୍ଟା ବଶିଷ୍ଠଙ୍କୁ କହିଲେ—"ଦେଖିବାକୁ ଓ ଶୁଣିବାକୁ ମିଳୁଛି, ଏହି ଅଞ୍ଚଳଟିଏ ସେଇ ଭରଦ୍ୱାଜ ଉଲ୍ଲେଖ କରିଥିବା ସ୍ଥାନ। ଏଠି ଚିତ୍ରକୁଟ ପାହାଡ଼, ଏଠି ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀ, ଦୂରରୁ ଅନ୍ଧାର ମେଘ ପରି ଅରଣ୍ୟ ଦେଖାଯାଉଛି। ଚିତ୍ରକୁଟ ପାହାଡ଼ର ମନୋହର ଢାଳ ଏବେ ମୋ ହାତୀମାନେ, ପାହାଡ଼ ସମାନ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଦ୍ୱାରା ପଦଦଳିତ ହେଉଛି। ଏହି ପାହାଡ଼ ଢାଳର ଗଛମାନେ ତାଙ୍କର ଫୁଲ ଛାଡ଼ୁଛନ୍ତି, ବର୍ଷା ପରେ ମେଘ ଯେପରି ପାଣି ଛାଡ଼େ।" "ଶତୃଘ୍ନ, ଦେଖ, ଏହି ପାହାଡ଼ ଅଞ୍ଚଳ କିନ୍ନରମାନେ ଅନୁଗମନ କରନ୍ତି, ଚାରିପାଖରେ ହରିଣ ଘେରି ରହିଛି, ଯେପରି ସମୁଦ୍ରକୁ ମକର ଘେରିଥାଏ। ଏହି ହରିଣ ଝୁଣ୍ଡ, ତୀବ୍ର ଓ ତାଡ଼ିତ ହୋଇ, ଶରତ୍କାଳର ଆକାଶରେ ବାତାସରେ ଉଡ଼ୁଥିବା ମେଘ ଶାରି ଭଳି ଦେଖାଯାଉଛି। ସେମାନେ ମୁଣ୍ଡରେ ଫୁଲର ସୁଗନ୍ଧିତ ମାଳା ପିନ୍ଧିଛନ୍ତି, ଦକ୍ଷିଣ ଦେଶର ଲୋକମାନେ ଯେପରି ମେଘ ସମାନ ଫଳରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଅଳଙ୍କାର ପିନ୍ଧନ୍ତି।