ସେଇ ସମୟରେ, ମହାବୀର ସେନାପତିଙ୍କୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଇ ବରଣୀୟ ନାୟକ କହିଲେ, “ତୁମେ ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା ଓ ରଥରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ତୁମ ସେନାକୁ ଦକ୍ଷିଣ ମାର୍ଗରେ, ବା ବାମ କିମ୍ବା ଡାହାଣ ପଥରେ ଚାଲାଅ। ଏହିପରି ଯାଞ୍ଚ କଲେ ତୁମେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ରାଘବଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିବେ।” ଚଳିବା ଆହ୍ୱାନ ଶୁଣି, ରାଜକୁମାରୀମାନେ ଯେଉଁମାନେ ରଥ ଚଢ଼ିବାଯୋଗ୍ୟ ଥିଲେ, ସେମାନେ ତାଙ୍କ ଯାନ ଛାଡ଼ି ଦେଇ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଘେରି ରହିଲେ। ଦୁଃଖରେ ଅତି କ୍ଷୀଣ ଓ କମ୍ପିତ ହୋଇଥିବା କୌଶଳ୍ୟା, ସୁମିତ୍ରା ସହିତ, ଦୁଇଁ ହାତରେ ମୁନିଙ୍କ ଚରଣ ଧରିଲେ। କୈକେୟୀ, ଯିଏ ତାଙ୍କ ଅପୂରଣ ଇଛା ପାଇଁ ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅପମାନିତ ଓ ଲଜ୍ଜିତ ଥିଲେ, ସେମାନେ ମୁନିଙ୍କ ପାଦ ଲଜ୍ଜାରେ ଧରିଥିଲେ। ପରେ ସମସ୍ତେ ମହାମୁନିଙ୍କୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରି, କୈକେୟୀ ଦୁଃଖରେ ଭାରାକ୍ରାନ୍ତ ହୃଦୟରେ ଭରତଙ୍କ ନିକଟରେ ଦୂରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ। ତାପରେ ନିଷ୍ଠାଶୀଳ ମୁନି ଭରଦ୍ୱାଜ ଭରତଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ହେ ରଘୁନନ୍ଦନ, ତୁମ ମାନ୍ୟମାନେ ବିଷୟରେ ମୁଁ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ଜାଣିବାକୁ ଚାହେଁ।” ଏହିପରି ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଭରତ ଜୋଡ଼ାହାତେ ମୂନିଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ମହାନୁଭାବ, ଏହି ଯିଏ ଦୁଃଖିତ, ଶୋକାକୁଳ ଓ କ୍ଷୀଣ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ମୋ ପିତାଙ୍କ ପ୍ରଧାନ ରାନୀ, ଦେବୀ ସମାନ। ଏହିଁ କୌଶଳ୍ୟା, ଯିଏ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସିଂହ ସମ ରାମଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଇଛନ୍ତି, ଯେପରି ଅଦିତି ସମସ୍ତଙ୍କ ଧାରକ ଦେବତାଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଇଥିଲେ। ଏଠାରେ ତାଙ୍କ ବାମ ହାତକୁ ଧରି ଯିଏ ଦୁଃଖରେ ଅବସନ୍ନ, ସେ ଅରଣ୍ୟରେ ଫୁଲ ହରାଇଥିବା କର୍ଣ୍ଣିକାର ଶାଖା ପରି। ଏହି ରାନୀଙ୍କ ଦୁଇପୁଅ, ଦେବତା ସମ ଶ୍ରୀଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ—ଏହି ଦୁଇଁ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ ସତ୍ୟବୀର। ତାଙ୍କ ପାଇଁ ସେଇ ଦୁଇଁ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜୀବନ ଉପରେ ଖେଳିଥିଲେ, ଏବଂ ସେମାନଙ୍କୁ ହାରାଇ ଦଶରଥ୍ଵ ଶ୍ୱର୍ଗକୁ ଚାଲିଗଲେ। ଏହି କୈକେୟୀକୁ ମୋ ମା ଭାବିବାକୁ ଜାଣ, ଯିଏ କ୍ରୁଧାନ୍ବିତ, ଅବିବେକି, ଅହଂକାରିଣୀ, ନିଜକୁ ସୁଭାଗ୍ୟବତୀ ଭାବୁଥିବା, ଶକ୍ତିର ଆଶାକୁଳ ଓ ଆବରଣ ଭିତରେ ଅନାର୍ଯ୍ୟ। ଏହି ମୋ ମା କୈକେୟୀ ଦୁଷ୍ଟ ଓ କୁକର୍ମ ପ୍ରବୃତ୍ତି, କାରଣ ଏହି ବିପତ୍ତିର ମୂଳ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଦେଖୁଛି।” ଏଭଳି କହି, ଦୁଃଖରେ ଅବସ୍ଥିତ ଭରତଙ୍କ କଣ୍ଠ ଅଶ୍ରୁରେ ଆବୃତ, ଚକ୍ଷୁ ରୋଷାନ୍ବିତ ମହାମତ୍ସ୍ୟ ପରି ଲାଲ ହେଉଥିଲା। ଏବେ ସୂକ୍ଷ୍ମବୁଦ୍ଧି ମୁନି ଭରଦ୍ୱାଜ ଭରତଙ୍କୁ ମୂଲ୍ୟବାନ ଉପଦେଶ ଦେଲେ, “ଭରତ, ତୁମେ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଦୋଷ ଦେଉନାହାଁ। ରାମଙ୍କ ବନବାସ ଶେଷରେ ଶୁଭ ଫଳ ଆସିବ। ଦେବ, ଦାନବ ଓ ଶୁଦ୍ଧାତ୍ମା ଋଷିମାନେ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଏହି ବନବାସ ଉପକୃତିକର ହେବ।” ଏପରେ, ଭରତ ମୁନିଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାପୂର୍ଣ୍ଣ ନମସ୍କାର କରି, ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରି, ସେନାକୁ ଯାତ୍ରା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେବାକୁ ଆଦେଶ ଦେଲେ। ସୁନ୍ଦର ସୁନା ଅଳଙ୍କୃତ ରଥଗୁଡ଼ିକୁ ଯୋଡ଼ାଯାଇ, ଅନେକ ଲୋକ ଉତ୍ସାହରେ ତାହାରେ ଚଢ଼ିଲେ। ହାତୀନୀମାନେ, ସୁନା ଅଳଙ୍କାର ଓ ପତାକା ଲଗାଇଥିବା ହାତୀମାନେ, ଗ୍ରୀଷ୍ମ ଶେଷର ମେଘପଞ୍ଜର ପରି, ଗଜଗମ୍ଭୀର ଧ୍ୱନି ସହିତ ଯାତ୍ରା କଲେ। ବିଭିନ୍ନ ଛୋଟ ବଡ଼ ଯାନ ଚାଲିଗଲା, ଏବଂ ପଦାଟୀ ସେନା ମହତ୍ତ୍ୱରେ ପଦବ୍ରଜନ କଲେ। କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ମହିଳାମାନେ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବା ଆଶାରେ ଆନନ୍ଦରେ ତାଳପତ୍ର ଢାକା ଯାନରେ ଯାତ୍ରା କଲେ। ଭରତ ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଉଷା ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଦେହରେ, ତାଙ୍କ ପରିବାର ଓ ପରିଚାରକମାନେ ଘେରିଥିବା ଏକ ଶୋଭାମୟ ପାଳକୀରେ ଯାତ୍ରା କଲେ। ସେହି ମହାନ ସେନା, ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା ଓ ରଥରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ବଡ଼ ଉଠୁଥିବା ମେଘପଞ୍ଜର ପରି ପ୍ରସାରିତ ହେଲା। ସେମାନେ ମୃଗପକ୍ଷୀରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅରଣ୍ୟ ଦେଇ ଗଙ୍ଗା ତୀର, ପାହାଡ଼ ଓ ନଦୀ ଅତିକ୍ରମ କଲେ। ଭରତଙ୍କ ସେନା, ପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରାଜ୍ଞ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଘୋଡ଼ା ଓ ସୈନିକମାନେ ମିଶି, ମହାବନ ମାଧ୍ୟମରେ ଚାଲିବା ସମୟରେ ମୃଗପକ୍ଷୀମାନେ ଭୟରେ ଉଡ଼ିଯାଉଥିଲେ, ଏବଂ ସେହି ସେନା ଅତି ଶୋଭାମୟ ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ଏହିପରି ମହାନ ଆୟୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ବିରାଜମାନ ବିରାଟ୍ୟ, ମୁନି ଭାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ରାମାୟଣର ବାନ୍ୟାନବିଂଶତିତମ ସର୍ଗ ଏଠି ସମାପ୍ତ ହୁଏ। ଏହି ସେନା ପତାକାରେ ଶୋଭିତ ଅଗ୍ରସର ହେବା ସମୟରେ, ଅରଣ୍ୟର ମୃଗମଦ ହାତୀମାନେ ଭୟରେ ତାଙ୍କ ଦଳ ସହିତ ପଳାଇଯାଉଥିଲେ। ଅରଣ୍ୟ ଗଛ ଓ ପାହାଡ଼, ନଦୀ ତୀରରେ ଭାଲୁ, ଚିତ୍ରା ହରିଣ ଓ କୃଷ୍ଣମୃଗ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଦଶରଥନନ୍ଦନ ଭରତ, ତାଙ୍କ ଚତୁର୍ବିଧ ମହାସେନାରେ ଘେରାଯାଇ, ପ୍ରସନ୍ନ ମନରେ ଯାତ୍ରା କରିଥିଲେ। ଭରତଙ୍କ ଏହି ମହାସେନା ବର୍ଷାକାଳର ମେଘମାଳା ପରି ପୃଥିବୀକୁ ଆବୃତ କରିଥିଲା। ଏହା ଦେଖି ବୁଝିହେଉଛି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ବିତିଗଲା। ଦୀର୍ଘ ଦୂର ଯାତ୍ରା କରି, ଯାନଗୁଡ଼ିକ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ଳାନ୍ତ ହେଇଥିବାରୁ, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଭରତ ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମୁଁ ଦେଖୁଛି ଏଠି ଭରଦ୍ୱାଜ ଦେଖାଇଥିବା ସ୍ଥାନ ପହଞ୍ଚିଛୁ। ଏହି ଚିତ୍ରକୂଟ ପର୍ବତ, ଏଠି ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀ ଓ ଦୂରରେ ମେଘପରି ଅନ୍ଧକାର ଅରଣ୍ୟ। ଚିତ୍ରକୂଟ ପର୍ବତର ମନୋରମ ଢାଳି ଏବେ ମୋ ଗଜବଳ ଦ୍ୱାରା ଚରଣିତ ହେଉଛି। ପାହାଡ଼ ଢାଳିର ଗଛମାନେ ଏପରି ଫୁଲ ଝାଡ଼ି ଦେଉଛନ୍ତି, ଯେପରି ଉଷ୍ଣତା ଶମିଲେ ମେଘ ଜଳ ଝଡ଼ାଏ। ଶତ୍ରୁଘ୍ନ, ଏହି ପାହାଡ଼ ଅଞ୍ଚଳ କିନ୍ନରମାନେ ଆସିଥିବା ସ୍ଥାନ, ଚାରିପାଖରେ ମୃଗମାନେ ଘେରିଛନ୍ତି, ଯେପରି ସମୁଦ୍ରକୁ ମକର ଘେରିଥାଏ। ଏହି ଦୌଡ଼ୁଥିବା ହରିଣ ଦଳ ଶରଦ୍ ଆକାଶରେ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ବିଛିନ୍ନ ମେଘମାଳା ପରି ଦେଖାଯାଉଛି।” ଏଭଳି ଭରତଙ୍କ ମହାସେନା ଚିତ୍ରକୂଟ ଅଞ୍ଚଳକୁ ପହଞ୍ଚିଲା, ଯେଉଁଠାରେ ତାଙ୍କର ମନ ରାମଙ୍କ ସନ୍ନିଧି ଆଶାରେ ଭରିଯାଇଥିଲା।