ଭାରଦ୍ୱାଜ ଋଷି ନିଜ ଆଶ୍ରମରୁ ବାହାରି ଆସି, ଭାରତଙ୍କୁ ସ୍ନେହପୂର୍ଣ୍ଣ ଶବ୍ଦରେ ପଚାରିଲେ, “ମୋର ଆଶ୍ରମରେ ତୁମେ ଏବଂ ତୁମ ସମସ୍ତ ସାଥୀ ରାତିଟି ଭଲରେ କାଟିଛ? ତୁମେ ସମସ୍ତେ କୁଶଳରେ ଅଛ? ଆମ ପକ୍ଷରୁ ଆତିଥ୍ୟ ଦେବାରେ କୌଣସି ଅଭାବ ମହସୁସ କରିଛ କି?” ଭାରତ ତାଙ୍କର ହାତ ଯୋଡି ଗଭୀର ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ, ଏହି ଦିବ୍ୟ ତପସ୍ବୀଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ମୁଁ ଏବଂ ମୋ ସମସ୍ତ ସେନା, ପରିଚାରକମାନେ ଏଠାରେ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ସୁଖରେ ରାତି କାଟିଛୁ। ଆପଣଙ୍କର ଆତିଥ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଆମେ ସମସ୍ତେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଓ ସ୍ୱସ୍ଥ ଅଛୁ। ଆମର କେହି ମଧ୍ୟ କ୍ଲାନ୍ତି କିମ୍ବା ଦୁଃଖରେ ନାହାନ୍ତି, ସମସ୍ତେ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ଖାଦ୍ୟ ଓ ବାସସ୍ଥାନ ପାଇଛନ୍ତି, ଏହି ଦୟା ଆପଣଙ୍କ ପ୍ରସାଦରେ। ମୁଁ ଏବେ ଆପଣଙ୍କ ଅନୁମତି ନେଇବାକୁ ଚାହେଁ, ଦୟାକରି ମୋତେ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଖି, ମୁଁ ମୋ ଭାଇଙ୍କ ସନ୍ନିକଟକୁ ଯିବାକୁ ଚାହୁଁଛି। ଧର୍ମ ଜ୍ଞାନୀ ମୁନି, ମୋତେ କହନ୍ତୁ, କେଉଁ ପଥେ ମୁଁ ସେ ଧର୍ମାତ୍ମା ଓ ମହାନ୍ ଆତ୍ମା ରାମଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ପହଞ୍ଚିପାରିବି? ସେଠାରେ ଯିବା ପଥ କେଉଁଟି, ଏବଂ ଏହା କେତେ ଦୂର?” ଭାଇଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆଗ୍ରହୀ ଭାରତଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନରେ, ମହାତ୍ମା ଭାରଦ୍ୱାଜ ତାଙ୍କର ଅଦ୍ଭୁତ ତପୋବଳ ସହ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ଏଠାରୁ ଦେଢ଼ି ଯୋଜନା ଦୂରରେ ଏକ ଅବସ୍ୟବାସୀ ଅରଣ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଚିତ୍ରକୂଟ ପର୍ବତ ଅଛି, ଯାହାର ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହରିତ ଅଟବୀ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମନୋହର। ସେଥିର ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀ ବହୁଛି, ଯାହା ଫୁଲିଥିବା ବୃକ୍ଷ ଓ ମନୋହର କୁଞ୍ଜ ଦ୍ୱାରା ଛାୟା ହୋଇ ଅତି ଶୋଭାମୟ। ଏହି ନଦୀ ପାର୍ ହେଲେ ଚିତ୍ରକୂଟ ପର୍ବତ ଦେଖିବ, ଏବଂ ସେ ପର୍ବତ ଓ ନଦୀର ପାଦଦେଶରେ ପତ୍ରକୁଟି ରହିଛି, ସେଠାରେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଦୁଇଜଣ ରହୁଛନ୍ତି। ହେ ସେନାପତି, ତୁମର ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା ଓ ରଥସହିତ ସେନାକୁ ଦକ୍ଷିଣ ରାସ୍ତାରେ କିମ୍ବା ବାମ କିମ୍ବା ଡାହାଣ ପଥ ଦ୍ୱାରା ଚଳାଅ; ତେବେ ତୁମେ ରାଘବଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିବେ।” ଏହିପରି ଚଳିବା ଆଜ୍ଞା ଦେବା ପରେ, ରାଜପତ୍ନୀମାନେ ଯେଉଁମାନେ ରଥରେ ଯିବାଯୋଗ୍ୟ ଥିଲେ, ସେମାନେ ତାହା ତ୍ୟାଗ କରି, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଘେରି ରହିଲେ। କୌଶଲ୍ୟା ଏବଂ ସୁମିତ୍ରା ଦୁଃଖରେ ଅତିକ୍ଳାନ୍ତ ଓ କ୍ଷୀଣ ହୋଇ, କମ୍ପିତ ହସ୍ତେ ଭାରଦ୍ୱାଜ ମୁନିଙ୍କ ପାଦ ଧରିଲେ। କୈକେୟୀ, ଯିଏ ଆପଣଙ୍କ ଅଭିଲାଷା ପୂରଣ ହୋଇନଥିବାରୁ ଲଜ୍ଜିତ ଓ ନିନ୍ଦିତ ହୋଇଥିଲେ, ସେମାନଙ୍କ ପାଦ ଲଜ୍ଜାରେ ଧରିଲେ। ପରିକ୍ରମା କରି, ସେ ଭାରତଙ୍କୁ ନିକଟରେ ଦଢ଼ି ଦୁଃଖଭରା ହୃଦୟ ସହ ଦଢ଼ି ରହିଲେ। ଏହିଅବସରରେ, ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ଭାରଦ୍ୱାଜ ମୁନି, ଭାରତଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, “ଏ ରଘୁବଂଶୀ, ତୁମ ମାତୃମଣ୍ଡଳ ବିଷୟରେ ମୋତେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ କୁହ।” ଏହିପରି ଉପଦେଶ ପାଇ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଭାରତ ହାତ ଯୋଡି ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ମହାନ୍ୟ, ଏହି ଦୁଃଖିତ, ଦୁଃଖରେ କ୍ଷୀଣ ହୋଇପଡ଼ିଥିବା ଯେଉଁ ମହିଳାକୁ ଆପଣ ଦେଖୁଛନ୍ତି, ସେ ମୋ ପିତାଙ୍କ ପ୍ରଧାନ ରାନୀ, ଦେବୀ ସମାନ। ଏହି କୌଶଲ୍ୟା, ଯିଏ ରାମଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଇଛନ୍ତି, ସେ ମନୁଷ୍ୟମଧ୍ୟରେ ବ୍ୟାଘ୍ର, ସିଂହ ପଦବି ଭଳି ତାଙ୍କର ଚାଲି। ଯେପରି ଅଦିତି ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଇଥିଲେ, ସେପରି। ତାଙ୍କର ବାମ ହାତକୁ ଧରିଥିବା ଏହି ଦୁଃଖିତ ମହିଳା, ଅରଣ୍ୟରେ ପୁଷ୍ପହୀନ କର୍ଣ୍ଣିକାର ଶାଖା ପରି ନିର୍ଜୀବ। ଏହି ରାନୀଙ୍କ ଦୁଇ ପୁଅ ଅଛନ୍ତି—ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ—ଦୁଇଁଜଣ ଦେବତା ସମାନ ତେଜସ୍ବୀ, ସତ୍ୟବୀର। ଏହି ମାତା ପାଇଁ ସେଇ ଦୁଇଁଜଣ ବ୍ୟାଘ୍ରମନୁଷ୍ୟ ଜୀବନ ଦାଉରେ ରଖିଥିଲେ, ଏବଂ ଦଶରଥ, ପୁଅମାନଙ୍କୁ ହରାଇ, ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚାଲିଗଲେ। ଏହି କୈକେୟୀ—ମୋ ମାତା, କ୍ରୋଧିନୀ, ଅବିବେକିନୀ, ଅଭିମାନିନୀ, ନିଜକୁ ଧନ୍ୟ ବୋଲି ଭାବୁଥିବା, ପଦଲୋଭିନୀ, ଦୃଷ୍ଟିରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ ଅନାର୍ଯ୍ୟ। ଏହି ମୋ ମାତା ଦୁଷ୍ଟ ଓ ପାପକାମିନୀ, ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ମୋ ପିତାଙ୍କ ଏହି ବଡ଼ ଦୁର୍ଘଟନାର ମୂଳ କାରଣ ଭାବେ ଦେଖୁଛି।” ଏପରି କହି, ଭାରତଙ୍କ ଗଳା ଆଖିଁରେ ଅଶ୍ରୁ ଆସିଗଲା, ଶ୍ୱାସ ଗଭୀର ହେଲା, ଚକ୍ଷୁ ରୂଦ୍ର ହସ୍ତୀ ପରି ଲାଲ ହେଲା। ମହାତ୍ମା ଭାରଦ୍ୱାଜ, ତାଙ୍କର ଜ୍ଞାନ ଓ ବୁଦ୍ଧି ସହ, ଭାରତଙ୍କୁ ମୂଲ୍ୟବାନ ଉପଦେଶ ଦେଲେ, “ଭାରତ, କୈକେୟୀଙ୍କୁ ତୁମେ ଦୋଷ ଦିଅନାହଁ। ରାମଙ୍କ ବନବାସ ଅନେକ ମଙ୍ଗଳ ଫଳ ଆଣିଦେବ। ଦେବ, ଦାନବ ଓ ପୂତିତାତ୍ମା ଋଷିମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ବନବାସ ଅତି ଉପକୃତିକର ହେବ।” ଏପରି ମୁନିଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ ଓ ପରିକ୍ରମା କରି, ଭାରତ ତାଙ୍କ ସେନାକୁ ଯାତ୍ରା ପାଇଁ ଆଜ୍ଞା ଦେଲେ। ଏହାପରେ, ସୁନ୍ଦର ସୁବର୍ଣ୍ଣ ରଥ ଯୋଗାଯୋଗ କରାଗଲା, ଏବଂ ଅନେକ ଲୋକ ଉତ୍ସାହରେ ସେଥିରେ ବସିଲେ। ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଅଳଙ୍କୃତ ହାତୀମାନେ, ପତାକା ହୋଇ, ଗ୍ରୀଷ୍ମ ଶେଷର ମେଘ ପରି ଗର୍ଜନ କରି ବାହାରିଗଲେ। ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଛୋଟ ବଡ଼ ଯାନ ଚାଲିଗଲା, ପଦାତି ସେନା ମଧ୍ୟ ଗର୍ବରେ ପଦେ ପଦେ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲେ। କୌଶଲ୍ୟା ନେତୃତ୍ୱରେ ରାଜପତ୍ନୀମାନେ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବା ଆଶାରେ ଆନନ୍ଦରେ ପରିବୃତ ରଥରେ ଯିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ। ଭାରତ ତାଙ୍କର ପରିଚାରକମାନେ ଘିରି, ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଉଷା ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଦୂଳିରେ ବସି ଯାତ୍ରା କଲେ। ଏହି ବିଶାଳ ସେନା, ହାତୀ-ଘୋଡ଼ା-ରଥ ଭରି, ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ମେଘ ପରି ବିସ୍ତାରିତ ହେଇ ଚାଲିଗଲା। ସେମାନେ ମୃଗ, ପକ୍ଷୀ ଭରା ଅଟବୀ ଦ୍ୱାରା ଯାତ୍ରା କରି, ଗଙ୍ଗାର ଦୂର ପାର ଓ ଅନେକ ପର୍ବତ-ନଦୀ ଅତିକ୍ରମ କଲେ। ଭାରତଙ୍କ ସେନା, ପୁରୋହିତ, ଘୋଡ଼ା, ବୀର ସୈନିକ ଭରି, ଅଟବୀ ମଧ୍ୟରେ ଅଗ୍ରସର ହେବା ସମୟରେ ମୃଗ ଓ ପକ୍ଷୀମାନେ ଭୟରେ ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲେ, ଏହି ସେନା ସେଠାରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୋଭା ପାଉଥିଲା। ଏହିପରି ମହାନ୍ୟ ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ବିରାଜମାନ ବାଲ୍ମୀକି ମୁନିଙ୍କ ଲିଖିତ ପୌରାଣିକ ରାମାୟଣର ବିରାଟ ଦୁଇନବେଁ ସର୍ଗ ଏଠି ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଏହିଧରି, ସେଇ ପତାକା ଶୋଭିତ ବିଶାଳ ସେନା ଆଗକୁ ବଢ଼ିବା ସମୟରେ, ଅରଣ୍ୟର ମୃଗ ହାତୀମାନେ ଭୟରେ ତାଙ୍କର ଝୁଣ୍ଡ ସହ ପଳାଇଗଲେ। ଅଟବୀ, ପର୍ବତ ଓ ନଦୀ ପାଶରେ ଭାଲୁ, ଚିତ୍ରାଙ୍ଗ ହରିଣ ଓ କୃଷ୍ଣମୃଗମାନେ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ।