ବର୍ତ୍ତମାନ ଆମେ ଦେଖୁଛୁ ବ୍ୟାସମୁନି ଭାରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ଭରତଙ୍କ ଆଗମନ ପରେ ଘଟିଥିବା ଦିବ୍ୟ ଦୃଶ୍ୟ। ଏଠାରେ, ଭରଦ୍ୱାଜ ମୁନିଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇଥିବା ସମସ୍ତ ପଶୁମାନେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଲା। ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଆତିଥ୍ୟ ଦେଖି, ଲୋକମାନେ ଭରତଙ୍କ ପାଇଁ ମୁନିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା ଆତିଥ୍ୟକୁ ସ୍୵ପ୍ନ ଭଳି ଚମତ୍କୃତ ହେଇ ଚାଲିଥିଲେ। ଏପରି ଦିବ୍ୟ ଆନନ୍ଦରେ, ଦେବତାମାନେ ନନ୍ଦନବନରେ ଯେପରି ମନୋରଞ୍ଜନ କରନ୍ତି, ସେପରି ଭରଦ୍ୱାଜ ଆଶ୍ରମରେ ସେଇ ସୁନ୍ଦର ରାତି ଅତିତ ହେଲା। ପ୍ରଭାତ ହେବା ପରେ, ନଦୀମାନେ, ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ଏବଂ ସେଇ ସୁନ୍ଦର ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ଅନୁମତି ପାଇଁ ଆଶ୍ରମ ଛାଡ଼ି ଯାଇଲେ। ଅଳଙ୍କାରିତ ଦିବ୍ୟ ଅଗରୁ ଏବଂ ଚନ୍ଦନରେ ଲପ୍ତ ମଦୋନ୍ମତ ପୁରୁଷମାନେ ଏଠାରେ ରହିଗଲେ; ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ଦିବ୍ୟ ମାଲାମାନେ ଲୋକମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଚାପି ରଖାଯାଇଥିଲା। ଏହିପରି ଦିବ୍ୟ ରାତି ଅତିତ ହେଲା। ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏକାନବେଁ ଶର୍ଗର ଏଠାରେ ସମାପ୍ତ ହେଉଛି। ପ୍ରଭାତ ହେଲାପରେ, ଭରତ ତାଙ୍କ ସମସ୍ତ ସାଥୀମାନଙ୍କ ସହିତ, ମୁନିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ହୋଇ, ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସିଲେ। ଭରତଙ୍କୁ ଦେଖି, ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର କରିଥିବା ମୁନି ଭରଦ୍ୱାଜ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—"ଭରତ, ଆମ ଆଶ୍ରମରେ ତୁମେ ଏହି ରାତି ସୁଖରେ କଟାଇଛ? ତୁମ ସମସ୍ତ ସାଥୀମାନେ ଭଲ ଅଛନ୍ତି କି? ଆମ ଆତିଥ୍ୟ ତୁମେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଭାବରେ ପାଇଛ କି?" ଭରତ ହାତ ଯୋଡି ମୁନିଙ୍କ ପାଖରେ ନମ୍ରତାରେ କହିଲେ—"ପୂଜ୍ୟ ମୁନି, ଆମ ସମସ୍ତ ଆମ୍ୟ, ସେନା, ଏବଂ ସାଥୀମାନେ ଏଠାରେ ସୁଖରେ ବିଶ୍ରାମ କରିଛନ୍ତି। ଆପଣଙ୍କ ଆତିଥ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଆମେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇଛୁ। ଖାଦ୍ୟ, ଆଶ୍ରୟ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦିଆଯାଇଛି; ଏଠାରେ ଆମେ କୌଣସି କଷ୍ଟ ଭୋଗିନାହିଁ। ଆମେ ଏବେ ଚାଲିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ। ଆପଣ ଆମେ ଚାଲିବା ସମୟରେ ଦୟାକରି ଦୃଷ୍ଟି ପାତିବେ। ଆପଣ ଧର୍ମର ଜ୍ଞାତା; ଦୟାକରି ଆମକୁ କହନ୍ତୁ, ରାମ ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଅବସ୍ଥିତ ଥିବା ଆଶ୍ରମ କେଉଁପଥରେ ଅଛି, ଏବଂ କେତେ ଦୂର?" ଭରତଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନ ପାଇଁ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମୁନି ଭରଦ୍ୱାଜ କହିଲେ—"ଏଠାରୁ ଦୁଇ ଅଞ୍ଚ ଯୋଜନା ଦୂରରେ ଅବସ୍ଥିତ ଅବାସ୍ୟ ଜଙ୍ଗଲ ମଧ୍ୟରେ ଚିତ୍ରକୂଟ ପାହାଡ଼ ଅଛି, ଯାହା ସୁନ୍ଦର ଏବଂ ଅବିରତ ଜଙ୍ଗଲରେ ଆଛି। ଏହାର ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀ ଅଛି, ଫୁଲ ଫୁଟିଥିବା ଗଛ ଏବଂ ମନୋହର ଉଦ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ଶିତଳ। ଏହି ନଦୀ ପାର ହେଲେ ଚିତ୍ରକୂଟ ପାହାଡ଼ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିବ; ପାହାଡ଼ ତଳେ ତାଙ୍କ ଦୁଇ ଭାଇ ରାମ ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ପତ୍ରକୁଟୀ ଅଛି। ମହାବିର ଭରତ, ତୁମ ସେନା—ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା, ରଥ ସହିତ—ଦକ୍ଷିଣ ରାସ୍ତାରେ କିମ୍ବା ବାମ କିମ୍ବା ଡାହାଣ ରାସ୍ତାରେ ଚାଲିଲେ, ରାଘବଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିବ।" ଯାତ୍ରା ଆରମ୍ଭ ହେବାର ଆହ୍ୱାନ ଶୁଣି, ରାଜମାତାମାନେ ଯେଉଁଠି ଗଡ଼ିଆ ଚାଲିବାର ଯୋଗ୍ୟ ଥିଲେ, ସେମାନେ ଗଡ଼ିଆ ଛାଡ଼ି ମୁନିଙ୍କୁ ଘେରି ନିଲେ। କୌସଲ୍ୟା ଏବଂ ସୁମିତ୍ରା, କମ୍ପିତ ଏବଂ ଦୁଃଖିତ, ମୁନିଙ୍କ ପାଦ ଧରି ନମ୍ରତାରେ ରହିଲେ। କୈକେୟୀ, ନିଜ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଇଚ୍ଛାରେ ଲୋକମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅପମାନିତ ଏବଂ ଲଜ୍ଜିତ, ମୁନିଙ୍କ ପାଦ ଧରି ନମ୍ରତା ଦେଖାଇଲେ। ସେମାନେ ବୃହତ୍ ମୁନିଙ୍କୁ ପରିକ୍ରମା କରି, ଭରତଙ୍କ ନିକଟରେ ଦୁଃଖ ଭରା ହୃଦୟ ସହିତ ଦୂରରେ ଦଉଡ଼ି ରହିଲେ। ଏବେ, ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ମୁନି ଭରଦ୍ୱାଜ ଭରତଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—"ଭରତ, ତୁମ ମାତାମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଆମକୁ କହ।" ଭରତ ହାତ ଯୋଡି ଉତ୍ତର ଦେଲେ—"ପୂଜ୍ୟ ମୁନି, ଏହି ଦୁଃଖ ଭରା ଏବଂ ଦୁଃଖରେ ଶିର୍ଷିତ ମହିଳା ଆମ ପିତାଙ୍କ ପ୍ରଧାନ ରାଣୀ, ଦେବୀ ସମାନ। ଏହି କୌସଲ୍ୟା, ରାମଙ୍କ ଜନନୀ, ଯିଏ ଶିଂହ ପଦ ଭଳି ପଦଚାଳନ କରିଥିବା ରାମଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଇଛନ୍ତି; ଯେପରି ଅଦିତି ସମସ୍ତ ଜଗତର ନିର୍ମାତାକୁ ଜନ୍ମ ଦେଇଥିଲେ। ତାଙ୍କ ବାମ ହାତରେ ଧରିଥିବା ଏହି ଦୁଃଖ ଭରା ମହିଳା ଜଙ୍ଗଲରେ ଫୁଲ ହୀନ କର୍ଣ୍ଣିକାର ଶାଖା ଭଳି ଅଛନ୍ତି। ଏହି ରାଣୀଙ୍କ ଦୁଇ ପୁଅ ଅଛନ୍ତି—ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଏବଂ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ—ଯେଉଁମାନେ ଦେବତା ସମାନ ତେଜସ୍ୱୀ। ଏହି ରାଣୀ ପାଇଁ, ତାଙ୍କ ପୁଅମାନେ ଜୀବନକୁ ଜୋକି ଦେଇଥିଲେ, ଏବଂ ଦଶରଥ, ପୁଅ ହୀନ ହୋଇ, ସ୍ଵର୍ଗକୁ ଗଲେ। କୈକେୟୀ ମୋ ମାତା—କ୍ରୋଧିତ, ଅବିବେକୀ, ଅଭିମାନୀ, ନିଜକୁ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ଭାବି, ଶକ୍ତିର ଲୋଭି, ଦୃଷ୍ଟିରେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ, କିନ୍ତୁ ମନରେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ନୁହେଁ। ଏହି ମୋ ମାତା କ୍ରୂର ଏବଂ ଦୁଷ୍ଟ କାମନାରେ ଲିପ୍ତ; ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଏହି ବଡ଼ ବିପଦର ମୂଳ ଭାବରେ ଦେଖୁଛି।" ଏପରି କହି, ଭରତ ଦୁଃଖରେ ଅଭିବ୍ୟକ୍ତି କରି, ତାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ରାଗୀ ହାତୀର ଭଳି ଲାଲ ହେଇଗଲା। ମୁନି ଭରଦ୍ୱାଜ, ତାଙ୍କ ଜ୍ଞାନ ଏବଂ ବିବେକରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଭରତଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଲେ—"ଭରତ, କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଦୋଷ ଦେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ରାମଙ୍କ ନିର୍ବାସନ ଶେଷରେ ଭଲ ଫଳ ଆସିବ। ଦେବତା, ଦାନବ ଏବଂ ଶୁଦ୍ଧ ଆତ୍ମା ଋଷିମାନଙ୍କ ପାଇଁ ରାମଙ୍କ ନିର୍ବାସନ ଉପକୃତିକର ହେବ।" ଏହିପରି ମୁନିଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାଞ୍ଜଳି ଦେଇ ଏବଂ ପରିକ୍ରମା କରି, ଭରତ ସେନାକୁ ଯାତ୍ରା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେବାକୁ ଆଦେଶ ଦେଲେ। ଏପରି, ସୁନ୍ଦର ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଭୂଷିତ ରଥଗୁଡ଼ିକୁ ଯୋଜାଇ, ବଡ଼ ଜନସମୂହ ଯାତ୍ରା ପାଇଁ ଚଢ଼ିଲେ। ହାତୀମାନେ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଅଳଙ୍କାର ଏବଂ ପତାକା ସହିତ, ଗ୍ରୀଷ୍ମ ପରେ ମେଘ ଭଳି ଗଜଗାମନ କରିବାରେ ଦେଖାଗଲେ। ବିଭିନ୍ନ ରଥ, ବଡ଼ ଏବଂ ଛୋଟ, ଚାଲିଗଲେ; ଏବଂ ମହାମୂଲ୍ୟ ପଦାଟୀ ସେନାମାନେ ପଦେ ପଦେ ଆଗେ ଆଗେ ଚାଲିଗଲେ।