ଭାରଦ୍ୱାଜ ଋଷିଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ଏକ ନିଳ ଆକାଶ ରଙ୍ଗର ପୋଖରୀ ଥିଲା, ଯାହାର ପାଣି ଏତେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ସୁସ୍ଥିତି, ଯେଉଁଥିରେ ସ୍ନାନ କରିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦଦାୟକ ଥିଲା। ପୋଖରୀ ପାଖରେ ନିଳ ମଣିର ସମାନ ରଙ୍ଗର ମୃଦୁ ଯବ ରାଶି ଥିଲା। ସେଠି ଭାରତ ଓ ତାଙ୍କ ସହାୟୀମାନେ ଦେଖିଲେ, ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇଥିବା ସମସ୍ତ ପଶୁମାନେ ବି ଥିଲେ। ଏତେ ଅଦ୍ଭୁତ ଅତିଥି ସ୍ୱାଗତ ଦେଖି, ଲୋକମାନେ ଭାରତଙ୍କୁ ଭାରଦ୍ୱାଜ ଋଷି ଦେଇଥିବା ଆତିଥ୍ୟକୁ ଦୃଷ୍ଟି କରି, ଏହାକୁ ସ୍ବପ୍ନ ଭଳି ମନେ କରି ଆଶ୍ଚର୍ୟ ହେଲେ। ସେ ରାତିଟି ବହୁତ ସୁନ୍ଦର ଭାବରେ ଆଶ୍ରମରେ ଗୋଦ୍ରେ ଦେବମାନେ ନନ୍ଦନବନରେ ଆନନ୍ଦ କରିଥିବା ଭଳି କଟିଗଲା। ପରେ, ଭାରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ଅନୁମତି ନେଇ ନଦୀମାନେ, ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ଓ ସେହି ସୁନ୍ଦର ନାରୀମାନେ ଆସିଥିବା ଦିଗରେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ। ଦେବୀ ଅଗରୁ ଓ ଚନ୍ଦନର ଗନ୍ଧରେ ମସ୍ତ ହୋଇଥିବା ପୁରୁଷମାନେ ଏଠାରେ ରହିଗଲେ, ଏବଂ ନାନା ପ୍ରକାର ମାଳା ଚାରିପାଖରେ ବିଛି ଓ ମଣ୍ଡି ଥିଲା। ଏହିପରି ଉତ୍ସବ ଓ ଆନନ୍ଦର ସହିତ ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏକାନବେ ସର୍ଗର ଶେଷ ହେଲା। ପରେ, ଏହି ଆଶ୍ରମରେ ଏହି ରାତି ଅନ୍ତେ, ଭାରତ ଓ ତାଙ୍କ ସମସ୍ତ ସହାୟୀମାନେ ଯଥାଯଥ ଆଦର ପାଇ ପରେ, ଭାରଦ୍ୱାଜଙ୍କଠାରେ ଯାଇ ନମ୍ରତା ସହିତ ନମସ୍କାର କଲେ। ଭାରତଙ୍କୁ ଜୋଡି ହାତ ଦେଖି, ଭାରଦ୍ୱାଜ ଋଷି ଯଜ୍ଞ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପନ୍ନ କରି, ତାଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରିଲେ—“ତୁମେ ଆମ ଆଶ୍ରମରେ ରାତିଟି ଭଲରେ କଟାଇଛ କି? ତୁମର ସମସ୍ତ ଦଳ ଭଲରେ ଅଛନ୍ତି କି? ଆମ ଆତିଥ୍ୟ ତୁମେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇଛ କି?” ଭାରତ ଗଭୀର ନମସ୍କାର କରି, ଆଶ୍ରମ ଚାଳିଅସୁଥିବା ତେଜସ୍ୱୀ ଋଷିଙ୍କୁ କହିଲେ—“ମହାମନ୍ୟ, ମୁଁ ଓ ମୋର ସମସ୍ତ ଦଳ, ଆପଣଙ୍କ ଆତିଥ୍ୟରେ ପ୍ରଚୁର ଆନନ୍ଦ ଓ ସନ୍ତୁଷ୍ଟି ଲାଗିଛି। ଆମେ କ୍ଲାନ୍ତି ଓ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ, ଖାଦ୍ୟ ଓ ବାସସ୍ଥାନରେ ଭଲରେ ବ୍ୟବସ୍ଥା ହୋଇଛି; ଆମ ସେବକମାନେ ମଧ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭଲରେ ରହିଛନ୍ତି। ଏବେ ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ଅନୁମତି ନେଇ ବିଦାୟ ନେଉଛି, ମୋ ଭାଇଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଯାଉଛି। ଧର୍ମଜ୍ଞ ଋଷି, ଆପଣ ମୋତେ ଦୟା କରି କହନ୍ତୁ, କେଉଁ ପଥରେ ମୋ ଭାଇ ଓ ମହାତ୍ମାଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଯିବାଯିବି, ଏବଂ ଏହା କେତେ ଦୂର?” ଭାରତଙ୍କ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନରେ, ଭାରଦ୍ୱାଜ ମହାତ୍ମା ତାଙ୍କୁ କହିଲେ—“ଅନବସ୍ତିତ ଜଙ୍ଗଲରେ ଢାଇ ଯୋଜନା ଦୂରରେ ଚିତ୍ରକୂଟ ପାହାଡ଼ ଅଛି, ଯାହାର ଅବିରତ ଅରଣ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମନୋହର। ଏହାର ଉତ୍ତର ତୀରରେ ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀ ପ୍ରବାହିତ, ଫୁଲ ଫୁଟିଥିବା ଗଛର ଛାୟାରେ ଏହି ନଦୀ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୋଭାମୟ। ଏହି ନଦୀ ପାର୍ ହେବା ପରେ, ଚିତ୍ରକୂଟ ପାହାଡ଼ ଏବଂ ତାହାର ତଳେ ତାଙ୍କ ଦୋଇ ଭାଇଙ୍କ ଏକ ପତ୍ର କୁଟିର ଅଛି, ସେଠି ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ସେମାନେ ରହୁଛନ୍ତି। ଏବେ, ତୁମର ସେନା, ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା, ରଥ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଦଳକୁ ଦକ୍ଷିଣ ପଥରେ, କିମ୍ବା ବାମ କିମ୍ବା ଡାହାଣ ପଥରେ ଚାଳା; ତୁମେ ରାଘବଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ପାରିବ।" ପ୍ରସ୍ଥାନର ଆହ୍ୱାନ ଶୁଣି, ରାଜସ୍ତ୍ରୀମାନେ ରଥ ଛାଡ଼ି ଭାରଦ୍ୱାଜ ଋଷିଙ୍କୁ ଘେରି ରହିଲେ। କୌଶଳ୍ୟା ଓ ସୁମିତ୍ରା ଭୟ ଓ ଦୁଃଖରେ ତାଙ୍କ ଦୁଇ ହାତରେ ଋଷିଙ୍କ ପାଦ ଧରିଲେ। କୈକେୟୀ ତାଙ୍କ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଇଚ୍ଛା ଓ ଲୋକଙ୍କ ପ୍ରତି ଅପମାନରେ ଲଜ୍ଜିତ ହୋଇ, ତାଙ୍କ ପାଦ ଧରିଲେ। ସେମାନେ ପରିକ୍ରମା କରି ଉପରେ ଭାରତଙ୍କ ପାଖରେ ଦୁଃଖ ଭରା ହୃଦୟ ନେଇ ଉଭେ ରହିଲେ। ଏପରି ସମୟରେ, ଭାରଦ୍ୱାଜ ଋଷି ଭାରତଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—“ରଘୁବଂଶୀ, ତୁମ ମାତୃମାନେ ବିଷୟରେ ଏକାଏକି ଏବଂ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ ମୋତେ କହ।" ଭାରତ ନମ୍ରତା ସହିତ ଜୋଡି ହାତରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—“ମହାମନ୍ୟ, ଏହି ଦୁଃଖିତ, ଶୋକାକୁଳ ଓ କ୍ଷୀଣ ନାରୀ ମୋ ପିତାଙ୍କ ପ୍ରଧାନ ରାଣୀ, ଦେବୀ ଭଳି। ଏହି କୌଶଳ୍ୟା, ଯିଁଁ ରାମଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଇଛନ୍ତି, ଯିଁଁ ସିଂହର ଭଳି ଚାଲିଥିବା ପୁରୁଷ, ଯେପରି ଅଦିତି ବିଶ୍ବର ଧାରକକୁ ଜନ୍ମ ଦେଇଥିଲେ। ତାଙ୍କ ବାମ ହାତକୁ ଧରି ଏହି ଦୁଃଖିତ ନାରୀ, ଜଙ୍ଗଲରେ ଫୁଲ ହାରାଇଥିବା କର୍ଣ୍ଣିକାର ଶାଖା ଭଳି ଦେଖାଯାଉଛି। ଏହି ରାଣୀଙ୍କ ଦୁଇ ପୁଅ ଅଛନ୍ତି—ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ—ଯେମାନେ ଦେବତାଙ୍କ ଭଳି ତେଜସ୍ୱୀ ଓ ଶୂରବିର। ଏହି ରାଣୀ ପାଇଁ, ସେମାନେ ଜୀବନ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ କରିଛନ୍ତି, ଦଶରଥ ଏହି ଦୁଇ ପୁଅରୁ ବିୟୋଗ ହୋଇ ସ୍ଵର୍ଗକୁ ଗଲେ। ଏହି କୈକେୟୀ ମୋ ମାତା—କ୍ରୋଧିତ, ଅବିବେକୀ, ଅଭିମାନୀ, ନିଜକୁ ଭାଗ୍ୟବନ୍ତି ଭାବିଥିବା, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଅଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ଶକ୍ତି ଲୋଭୀ। ଏହି ମୋ ମାତା ନିଷ୍ଠୁର ଓ ଦୁଷ୍ଟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ, ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଏହି ବଡ଼ ଦୁଃଖର ମୂଳ ଭାବି ଦେଖୁଛି।” ଏହିପରି କହି, ଭାରତଙ୍କ ଗଳା ଅଶ୍ରୁରେ ଭରିଗଲା, ତାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ରାଗିତ ହାତୀ ଭଳି ଲାଲ ହେଲା, ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ନେଲେ। ଭାରଦ୍ୱାଜ ଋଷି ତାଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ ଓ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଶବ୍ଦରେ କହିଲେ—“ଭାରତ, କୈକେୟୀକୁ ଦୋଷ ଦେଉନାହିଁ; କାରଣ ରାମଙ୍କ ବନବାସ ଆଗାମୀରେ ଭଲ ଫଳ ଦେବ। ଦେବ, ଦାନବ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ଆତ୍ମା ଋଷିମାନଙ୍କ ପାଇଁ ରାମଙ୍କ ବନବାସ ଉପକୃତି ନେଇଆସିବ।” ଏପରି ମହାତ୍ମାଙ୍କୁ ପରିକ୍ରମା ଓ ନମସ୍କାର କରି, ଭାରତ ତାଙ୍କ ସେନାକୁ ଯାତ୍ରା ପାଇଁ ତୟାରି କରିବାକୁ ଆଦେଶ ଦେଲେ। ସୁନ୍ଦର ଓ ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣ ଭୂଷିତ ରଥମାନେ ଯୋଗାଡ଼ ହେଲେ, ଏବଂ ଏକ ବଡ଼ ଜନସମୂହ ଉତ୍ସାହରେ ତାହାରେ ଚଢ଼ିଲେ। ହାତୀନୀ ଓ ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣ ଭୂଷିତ, ପତାକା ଚାଲିଥିବା ହାତୀମାନେ, ଗ୍ରୀଷ୍ମ ଶେଷର ମେଘ ଭଳି ଗଜଗମ୍ଭୀର ଶବ୍ଦରେ ଯାତ୍ରା କଲେ।