ଭରଦ୍ୱାଜ ଋଷିଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ଭରତଙ୍କ ଆଗମନ ପରେ ସେଠାରେ ଅଦ୍ଭୁତ ଆତିଥ୍ୟ ଦେଖାଯାଇଥିଲା । ସେଠାରେ ଉଠ, ବୃଷ, ହାତୀ ଓ ଘୋଡାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପାନୀୟ ଭରିଥିବା ଝିଲିକା ଏବଂ ଅପୂର୍ବ ସ୍ନାନକୁ ପାଇଁ ଶୁଭ୍ର କୂଳ ଥିବା ପଦ୍ମ ଓ ଶାଳୁକ ଫୁଲରେ ଭରିଥିବା ପୋଖରୀ ଥିଲା । ଅନ୍ୟ ଦିଗରେ ଆକାଶର ରଙ୍ଗ ସଦৃଶ ସ୍ପଷ୍ଟ ଜଳ ଥିବା ପୋଖରୀ ଥିଲା, ଯେଉଁଥିରେ ଦେଖିବାକୁ ଓ ସ୍ନାନ କରିବାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁଖଦ ଲାଗୁଥିଲା । ସେଠାରେ ନୀଳ ବୈଦୂର୍ୟ ମଣି ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିବା କମଳା ଜୌ ରାଶି ଲଗାଯାଇଥିଲା । ସେଠି ଭରତ ଏବଂ ତାଙ୍କ ସହଯାତ୍ରୀମାନେ ବଳିଦାନ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇଥିବା ସମସ୍ତ ପଶୁମାନଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ । ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଆତିଥ୍ୟ ଦେଖି, ସମସ୍ତେ ମନେ କଲେ ଯେ ଏହା କିଛି ସ୍ୱପ୍ନ ଭଳି ଅପୂର୍ବ ଅନୁଭୂତି ହେଉଛି । ଏଭଳି ଦେବତାମାନେ ଯେପରି ନନ୍ଦନ ଉଦ୍ୟାନରେ ଆନନ୍ଦ ଭୋଗ କରନ୍ତି, ସେପରି ଭରଦ୍ୱାଜ ଋଷିଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ସେ ରାତିଟି ମଧୁର ଭାବରେ କଟିଗଲା । ପରେ ନଦୀମାନେ, ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ସହିତ ଆସିଥିବା ସୁନ୍ଦର ସ୍ତ୍ରୀମାନେ, ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ଅନୁମତି ନେଇ ପୁନି ତାଙ୍କ ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନକୁ ଫେରିଗଲେ । ଏହିପରି, ଦିବ୍ୟ ଅଗରୁ ଓ ଚନ୍ଦନ ଲେପିଥିବା ମଦମସ୍ତ ପୁରୁଷମାନେ ତଥା ଅନେକ ଅପୂର୍ବ ମାଳା ଲୋକମାନଙ୍କ ପାଦ ତଳେ ଚେପି ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲା । ଏଭଳି ଭାବରେ ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏକାନବେଁ ସର୍ଗ ଶେଷ ହେଲା । ସେ ରାତିଟି କଟିବା ପରେ, ଭରତ ତାଙ୍କ ସମସ୍ତ ସଂଗୀ ଓ ଚତୁର୍ଦଳ ସେନା ସହିତ ଯଥାଯଥ ସମ୍ମାନ ପାଇ ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ସମ୍ମୁଖକୁ ଗଲେ । ତାଙ୍କୁ ହାତ ଯୋଡି ଆସିଥିବା ଦେଖି, ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର କରିଥିବା ମହାତ୍ମା ଭରଦ୍ୱାଜ ଋଷି ଭରତଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ତୁମେ ଆମ ଆଶ୍ରମରେ ସୁଖରେ ରାତି କାଟିଛ? ତୁମ ସମସ୍ତ ସଂଗୀମାନେ କେମିତି ଅଛନ୍ତି? ଆମର ଆତିଥ୍ୟ କି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ମିଳିଛି କି ନାହିଁ?” ଭରତ, ଗଭୀର ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ଏବଂ ହାତ ଯୋଡି, ଆଶ୍ରମରୁ ବାହାରିଥିବା ତେଜୋମୟ ଋଷିଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମୁଁ, ମୋ ସମସ୍ତ ସେନା ଓ ପରିଚାରକମାନେ ସହିତ, ଆପଣଙ୍କ ଆତିଥ୍ୟରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଓ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇଛୁ । ଆମେ ସମସ୍ତେ ଖାଦ୍ୟ, ଆଶ୍ରୟ ଓ ବିଶ୍ରାମରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁଖ ଅନୁଭବ କରିଛୁ, ଏଠାକୁ ଆସି ସମସ୍ତ କ୍ଲାନ୍ତି ଓ ଦୁଃଖ ଦୂର ହୋଇଯାଇଛି । ଆମର ସେବକମାନେ ମଧ୍ୟ ଅତି ସୁଖରେ ରହିଛନ୍ତି ।” “ମୁଁ ବିଦାୟ ନେଉଛି, ମୋ ଭାଇଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଯିବି । ଦୟାକରି, ମୋତେ କୃପାଦୃଷ୍ଟି ଦିଅନ୍ତୁ ଓ ରାମଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଯିବା ପଥ ଓ ଦୂରତା ବିଷୟରେ କହନ୍ତୁ ।” ଭରଦ୍ୱାଜ ଏହିପରି ଉତ୍କଣ୍ଠିତ ଭରତଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ଏଠାରୁ ଦୁଇ ଓ ଅର୍ଧ ଯୋଜନା ଦୂରରେ ଏକ ଜଙ୍ଗଲ ମଧ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ ଅଛି ଚିତ୍ରକୂଟ ପର୍ବତ, ଯାହାର ଅବିରତ ଅରଣ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମନୋହର । ଏହାର ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀ ବହୁଛି, ଫୁଲ ଓ ଫଳ ଗଛର ଛାୟାରେ ମନୋହର ଦୃଶ୍ୟ ତିଆରି କରିଛି । ଏହି ନଦୀ ପାରେ ଚିତ୍ରକୂଟ ଶିଖର ଅଛି, ତାହାର ପାଦଦେଶରେ ଏକ ପତ୍ରକୁଟି ଅଛି, ସେଠି ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଦୁଇଜଣ ବସୁଛନ୍ତି । ତୁମେ ତୁମ ସେନା, ହାତୀ, ଘୋଡା, ରଥ ସହିତ ଦକ୍ଷିଣ ରାସ୍ତା ବା ବାମ କିମ୍ବା ଡାହାଣ ପଥରେ ଯିବା ଦ୍ୱାରା ରାଘବଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିବ ।” ଯିବା ପାଇଁ ଆଜ୍ଞା ମିଳିବା ସହିତ, ରାଜମାତାମାନେ ଯାଦ୍ୟପି ରଥ ଚଢ଼ିବାଯୋଗ୍ୟ ଥିଲେ ତଥାପି ତାଙ୍କୁ ଛାଡି ଗୋଟିଏ ଦେବମାନ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଘେରି ରହିଲେ । କୌଶଳ୍ୟା ଓ ସୁମିତ୍ରା ଭୟ ଓ ଦୁଃଖରେ କ୍ଷୀଣ ହୋଇ, ଦୁଇ ହାତରେ ଋଷିଙ୍କ ଚରଣ ଧରି ରହିଲେ । କୈକେୟୀ ନିଜ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଭିଲାଷ ଓ ସମସ୍ତଙ୍କ ଅପମାନରେ ଲଜ୍ଜିତ ହୋଇ ଚରଣ ଧରିଲେ । ସେ, ମହାତ୍ମା ଋଷିଙ୍କୁ ପରିକ୍ରମା କରି, ଭରତଙ୍କ ନିକଟରେ ଦୁଃଖିତ ହୃଦୟ ନେଇ ଦଢ଼ି ରହିଲେ । ଏହି ସମୟରେ ଭରଦ୍ୱାଜ ଋଷି, ତାଙ୍କ ଦୃଢ଼ ବ୍ରତରେ ଅଟୁଟ ରହି, ଭରତଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ରଘୁବଂଶୀ, ତୁମ ମାଆମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ମୋତେ ବିସ୍ତୃତ କଥା କହ ।” ତାହାର ଉତ୍ତରରେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଭରତ ହାତ ଯୋଡି କହିଲେ, “ମହାମନା, ଯିଏ ଦୁଃଖରେ ଦୁର୍ବଳ ଓ କ୍ଷୀଣ ହୋଇଛନ୍ତି, ସେ ମୋ ପିତାଙ୍କ ପ୍ରଧାନ ରାନୀ, ଦେବୀ ସମାନ କୌଶଳ୍ୟା । ଏହି ହେଉଛନ୍ତି ରାମଙ୍କ ଜନ୍ମଦାତ୍ରୀ, ଯିଏ ସିଂହ ଭଳି ଚଳନ କରନ୍ତି, ଯେପରି ଅଦିତି ଦେବତାଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଇଥିଲେ । ତାଙ୍କ ବାମ ହାତକୁ ଧରି ଯିଏ ଦୁଃଖରେ ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି, ସେ ହେଉଛନ୍ତି ରାଜମାତା ସୁମିତ୍ରା, ଯିଏ ଫୁଲ ହୀନ କର୍ଣ୍ଣିକାର ଶାଖା ସଦୃଶ । ଏହି ରାନୀଙ୍କ ଦୁଇ ଝିଅ—ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ—ଦେବତା ସମାନ ତେଜସ୍ୱୀ ଓ ପ୍ରବଳ ବୀର । ଏହି ମାଆ ପାଇଁ ସେମାନେ ଜୀବନ ଦାଉ କରିଥିଲେ, ଦଶରଥ ଏହି ଦୁଃଖରେ ପୁତ୍ର ବିୟୋଗରେ ସ୍ଵର୍ଗକୁ ଚଲିଗଲେ । ଏହି ହେଉଛନ୍ତି କୈକେୟୀ—ମୋ ମାଆ—କ୍ରୋଧିନୀ, ଅବିବେକି, ଅଭିମାନିନୀ, ନିଜକୁ ଧନ୍ୟ ଭାବୁଥିବା, ପ୍ରତାପ ଲୋଭିନୀ ଓ ବାହ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟିରେ ମୂଲ୍ୟବାନ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଅଭଦ୍ର । ମୁଁ ଏହି ମାଆକୁ କ୍ରୂର ଓ ଅପକାରୀ ଭାବେ ଦେଖୁଛି, କାରଣ ଏହି ବିପଦର ମୂଳକାରଣ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ମନେ କରୁଛି ।” ଏପରି କହି, ଭରତ ଦୁଃଖରେ ତାଙ୍କ କଣ୍ଠ ଅଟକିଗଲା, ଅଂଶୁ ଭରା ଚକ୍ଷୁରେ ଗଭୀର ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ିଲେ । ତାହାପରେ ଜ୍ଞାନୀ ଓ ଗମ୍ଭୀର ଭରଦ୍ୱାଜ ଭରତଙ୍କୁ ମୂଲ୍ୟବାନ କଥା କହିଲେ, “ଭରତ, କୈକେୟୀକୁ ଦୋଷ ଦେବାଠାରୁ ବଞ୍ଚିବା ଦରକାର, କାରଣ ରାମଙ୍କ ବନବାସ ଶେଷରେ ମଙ୍ଗଳ ଫଳ ଆଣିବ । ଦେବତା, ଦାନବ ଓ ତପସ୍ୱୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ବନବାସରୁ ଉପକୃତ ହେବେ ।” ଏଭଳି ଆଶୀର୍ବାଦ ନେଇ ଓ ପରିକ୍ରମା କରି, ଭରତ ତାଙ୍କ ସେନାକୁ ଯାତ୍ରା ପାଇଁ ଆଦେଶ ଦେଲେ । ସୁନ୍ଦର ସୁନ୍ଦର ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଅଳଙ୍କୃତ ରଥଗୁଡ଼ିକୁ ଯୋଗାଯୋଗ କରି, ଅନେକ ଲୋକ ଉତ୍ସାହରେ ରଥ ଚଢ଼ି ଚିତ୍ରକୂଟ ଦିଗକୁ ଯାତ୍ରା କରିଲେ ।