ଭାରଦ୍ୱାଜ ଋଷିଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ଭାରତ ଓ ତାଙ୍କର ସହଚରମାନେ ବିଶେଷ ଆତିଥ୍ୟର ଅନୁଭୂତି କରିଥିଲେ। ନଦୀତଟରେ ମଧୁର ଆମ୍ବରସରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ପୋଖରୀ, ଶୁଭ୍ର ଦୁଧ ଭରିଥିବା ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପାତ୍ର, ଏବଂ ଚାଉଳର ଖିର ଓ ଚିନିର ଗଛ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଲା। ମନୁଷ୍ୟମାନେ ନଦୀକୂଳରେ ବିଭିନ୍ନ ଔଷଧିୟ ଲେପ, ଚୂର୍ଣ୍ଣ, କାଢ଼ା ଓ ନାନା ପ୍ରକାର ସ୍ନାନ ଦ୍ରବ୍ୟ ପାତ୍ରରେ ରଖାଯାଇଥିବା ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖିଲେ। ସେଠାରେ ଧଳା ଓ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଦନ୍ତମଞ୍ଜନ କାଠି ଓ ଧଳା ଚନ୍ଦନ ଲେପ ମାନେ ମଧ୍ୟ ରଖାଯାଇଥିଲା। ଚମକୁଥିବା ଆଇନା, ଅନେକ ପୋଷାକ, ହଜାର ହଜାର ଜୁତା ଓ ସ୍ୟାଣ୍ଡାଲ ମଧ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଲା। ସେଠାରେ ସୌନ୍ଦର୍ୟବର୍ଦ୍ଧକ ବକ୍ସ, କଙ୍ଗା, ବ୍ରଶ, ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ର, ଧନୁଷ, ଶୋଭାଯୁକ୍ତ କବଚ, ଏବଂ ଶଯ୍ୟା-ଆସନ ମଧ୍ୟ ରହିଥିଲା। ଉଠ, ବଳଦ, ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା ପାଇଁ ପାନୀୟ ଭରିଥିବା ହ୍ରଦ ଓ ଉତ୍ତମ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ପୋଖରୀ, ଯେଉଁଠାରେ ପଦ୍ମ ଓ ଶତଦଳ ଫୁଲିଥିଲା, ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଲା। ଆକାଶ ରଙ୍ଗର ସ୍ପଷ୍ଟ ଜଳର ପୋଖରୀ, ସ୍ନାନ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦଦାୟକ, ଏବଂ ନୀଳ ବୈଦୂର୍ୟ ରଙ୍ଗର କମଳା ଯବ ରାଶି ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ସେଠାରେ ବଳି ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ସମସ୍ତ ପଶୁ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଇଥିଲେ। ଏମିତି ଅଦ୍ଭୁତ ଆତିଥ୍ୟ ଦେଖି ସମସ୍ତେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପଡ଼ିଗଲେ, ଏହାକୁ ସ୍ୱପ୍ନ ଭଳି ଭାବିଲେ। ନନ୍ଦନବନରେ ଦେବତାମାନେ ଯେପରି ସୁଖ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି, ସେପରି ସେଇ ଶୁଭ୍ର ରାତି ଭାରଦ୍ୱାଜ ଋଷିଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆନନ୍ଦରେ କଟିଗଲା। ପରେ ଭାରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ଅନୁମତିରେ ନଦୀମାନେ, ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ଏବଂ ସେଇ ସୁନ୍ଦରୀମାନେ ଯେପରି ଆସିଥିଲେ, ସେପରି ପୁନି ଚାଲିଗଲେ। ଦିବ୍ୟ ଅଗରୁ ଓ ଚନ୍ଦନ ଲେପ ଲଗାଇଥିବା ମଦୋନ୍ମଦିତ ପୁରୁଷମାନେ ଏଠି ଅବସ୍ଥିତ ରହିଲେ, ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ଶୋଭାଯୁକ୍ତ ମାଳାମାନେ ଲୋକମାନେ ଦ୍ୱାରା ଚେପି ଏଠି-ଓଠି ଛିଟିଯାଇଥିଲା। ଏପରି ଭାବରେ ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏକାନବେଁ ସର୍ଗର ଶେଷ ହେଲା। ପରେ ସେଇ ରାତିଟି ଶେଷ ହେବା ପରେ, ଆପ୍ୟାୟିତ ଭାବେ ଭାରତ ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ପରିବାର ଓ ସେନା ସହିତ ଭାରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ। ଭାରତଙ୍କୁ ଦେଖି, ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର କରିଥିବା ଋଷି ଭାରଦ୍ୱାଜ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ତୁମେ ଏଠି ଆଶ୍ରମରେ ସୁଖରେ ରାତି କାଟିଲେ କି? ତୁମର ସମସ୍ତ ଦଳ ଭଲ ଅଛନ୍ତି କି? ଏଠିର ଆତିଥ୍ୟରେ କୌଣସି ଅପୂର୍ଣ୍ଣତା ରହିଲା କି?” ଭାରତ ହାତ ଯୋଡି ତଳକୁ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ କହିଲେ, “ମୁଁ ଓ ମୋ ସମସ୍ତ ସେନା, ପରିଚାରକମାନେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସୁଖ ଓ ସନ୍ତୋଷ ଅନୁଭବ କରିଛୁ। ଭୋଜନ, ବାସସ୍ଥାନ, ଶାନ୍ତି—ସବୁ ଦିଆଯାଇଛି, ଏଠାକୁ ଆସି ଆମେ ଦୁଃଖ ଓ କ୍ଲାନ୍ତିରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇଛୁ। ମୋ ପ୍ରଭୁ, ଏବେ ମୁଁ ତୁମ ଅନୁମତି ନେଇବାକୁ ଚାହେଁ। ଦୟାକରି ମୋତେ ଦୟାଦୃଷ୍ଟି ଦିଅ, ଯେହেতୁ ମୁଁ ମୋ ଭାଇଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଯିବାକୁ ଚାହୁଁଛି। ଧର୍ମଜ୍ଞ, ମୋତେ କହ, ତାଙ୍କର ଆଶ୍ରମକୁ କେଉଁ ରାସ୍ତାଏ ଯିବାଯିବ? ଏବଂ କେତେ ଦୂର ଅଛି?” ଭାରତଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତରରେ ମହାତ୍ମା ଭାରଦ୍ୱାଜ କହିଲେ, “ଅନବାସି ଅରଣ୍ୟରେ ଦୁଇ ଓ ଅର୍ଦ୍ଧ ଯୋଜନା ଦୂରରେ ଅଛି ଚିତ୍ରକୂଟ ପାହାଡ଼, ଯେଉଁଠାରେ ଅବିରତ ଶୋଭାମୟ ଅରଣ୍ୟ ରହିଛି। ଏହାର ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ଫୁଲ ଲତା ଓ ଝାଡ଼ିରେ ଛାୟା ଦେଇଥିବା ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀ ପ୍ରବାହିତ ଅଛି। ଏହି ନଦୀ ପାର୍ ହେବା ପରେ, ଚିତ୍ରକୂଟ ପାହାଡ଼ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିବ; ଏହି ପାହାଡ଼ ଓ ନଦୀର ପାଦଦେଶରେ ତାଙ୍କର ପତ୍ରକୁଟି ଅଛି, ଯେଉଁଠି ନିଶ୍ଚୟ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ବସୁଛନ୍ତି। ଏହି ଦକ୍ଷିଣ ରାସ୍ତା, ବା ଡାହାଣ ବା ବାମ ପଥ ଦ୍ୱାରା ତୁମର ସେନା, ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା, ରଥ ସହିତ ଯାଅ; ତେବେ ତୁମେ ରାଘବଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିବେ।” ଯିବା ପାଇଁ ଆହ୍ୱାନ ଶୁଣି ରାଜମହିଳାମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ରଥର ଯୋଗ୍ୟ ଥିଲେ, ତାଙ୍କର ଯାନ ଛାଡ଼ି ଭାରଦ୍ୱାଜଙ୍କୁ ଘେରି ରହିଲେ। କୌଶଲ୍ୟା ଓ ସୁମିତ୍ରା ଦୁଃଖରେ, କ୍ଷୀଣ ଅବସ୍ଥାରେ, ଭୟଭୀତ ହୋଇ ଦୁଇ ହାତରେ ଋଷିଙ୍କ ପାଦ ଧରିଲେ। କୈକେୟୀ, ଯିଏ ତାଙ୍କ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଆଶା ଓ ଦୁର୍ପ୍ରସିଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିନ୍ଦିତ ହୋଇଥିଲେ, ଲଜ୍ଜାରେ ତାଙ୍କର ପାଦ ଧରିଲେ। ପରିକ୍ରମା କରି ସମ୍ମାନ ଦେଇ, ସେ ଭାରତଙ୍କ ନିକଟରେ ଦୁଃଖଭାର ହୃଦୟ ନେଇ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୋଇ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ରହିଲେ। ଏବେ ଭାରଦ୍ୱାଜ ଋଷି ଭାରତଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ରଘୁବଂଶୀ, ମୁଁ ତୁମ ମାଆମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ଜାଣିବାକୁ ଚାହେଁ।” ଏହିପରି ପ୍ରଶ୍ନରେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଭାରତ ହାତ ଯୋଡି କହିଲେ, “ପ୍ରଭୁ, ଏହି ଦୁଃଖିତ, ଶୋକାକୁଳ, କ୍ଷୀଣ ମହିଳା ମୋ ପିତାଙ୍କ ପ୍ରଧାନ ରାଣୀ, ଦେବୀ ସମାନ। ଏହି କୌଶଲ୍ୟା—ଯିଏ ରାମଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଇଛନ୍ତି, ଯେଉଁଠି ରାମ ସିଂହ ପଦ ଭଳି ଚାଲନ୍ତି, ଯେପରି ଅଦିତି ଦେବମାତା ଭଗବାନ୍ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଇଥିଲେ। ତାଙ୍କର ବାମ ହାତ ଧରି ଯିଏ ଦୁଃଖରେ ଉପସ୍ଥିତ, ସେ ହେଉଛନ୍ତି ସୁମିତ୍ରା—ଏକ ଫୁଲ ହରାଇଥିବା କର୍ଣ୍ଣିକାର ଶାଖା ପରି ଶୋକାକୁଳ। ଏହି ରାଣୀଙ୍କର ଦୁଇ ପୁଅ ଅଛନ୍ତି—ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ଶତୃଘ୍ନ—ଦେବତାଙ୍କ ପରି ତେଜସ୍ୱୀ, ସତ୍ୟବୀର। ତାଙ୍କ ପ୍ରେମ ଲାଗି ଏହି ଦୁଇ ବୀର ଜୀବନ ଦେବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇଥିଲେ, ଏବଂ ଦଶରଥ, ପୁଅ ହରାଇ ଦେବଲୋକକୁ ଚଳିଗଲେ। ଏହି କୈକେୟୀ କ୍ରୋଧାନ୍ୱିତ, ଅବିବେକୀ, ଅଭିମାନିନୀ, ଆତ୍ମସମ୍ମାନ ବୋଧ କରୁଥିବା, ଶକ୍ତି ଲୋଭି, ବାହ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେଖାଯାଉଥିବା ମଧ୍ୟ ମନରେ ଅଧମ। ମୋ ମାଆ କୈକେୟୀ କ୍ରୂର ଓ ଦୁଷ୍ଟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଲିପ୍ତ, ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଏହି ବଡ଼ ଦୁର୍ଘଟନାର ମୂଳ କାରଣ ଭାବେ ଦେଖୁଛି।” ଏପରି କହି, ଭାରତଙ୍କ ଦୃଢ଼ କଣ୍ଠ ଅଞ୍ଚଳରେ କ୍ଷୁବ୍ଧ ଅଶ୍ରୁ ଜମିଗଲା, ସେ ଗଭୀର ଶ୍ୱାସ ନେଲେ, ତାଙ୍କର ଆଖି ରାଗରେ ହାତୀ ପରି ଲାଲ ହୋଇଯିଲା।