ଭାରଦ୍ୱାଜ ମୁନିଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ପାଖରେ ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଭାରତ ଓ ତାଙ୍କ ସହଯାତ୍ରୀମାନେ ପଥେ ଯାଉଥିବାବେଳେ, ସେଠାରେ ମଧରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ପୋକରୀ, ଭଲ ଭଲ ମାଂସର ଢେର ଏବଂ ଗରମ ମୟୁର ଓ ଜଙ୍ଗଲ ପକ୍ଷୀର ଖାଦ୍ୟ ବିଛି ଥିଲା। ଏହି ପଥରେ ହଜାର ହଜାର ମାଟିର ବାସନ, ଦଶ ହଜାର ଘଡ଼ା, ଏବଂ କୋଟି କୋଟି ସୁବৰ্ণ ବାସନ ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ମନ୍ଦ ଗନ୍ଧ ଦେଇଥିବା ବଛିର ଦହି ଓ କପିଠ୍ଥ ଫଳର ଦହି ଭରା ଘଡ଼ା, ଦୋକା ଓ ବାସନ ଏଠି ରଖାଯାଇଥିଲା। ମଧୁର ଆମ୍ବ ରସର ପୋକରୀ, ମଧୁ ଦୁଧର ପୋକରୀ, ଚିରା ଓ ଚିନିର ଢେର ଭରା ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟ ପୋକରୀ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଲା। ନଦୀ ତଟରେ ବିଭିନ୍ନ ଔଷଧ ଲେପ, ଚୂର୍ଣ୍ଣ, କଉଳି, ଓ ବାସନରେ ବିଭିନ୍ନ ସ୍ନାନ ସାମଗ୍ରୀ ରଖାଯାଇଥିଲା। ସେଠାରେ ଧଳା ତମ୍ତମେଇ ଦନ୍ତ-କ୍ଷାଳନ ଟୁକୁରି ଓ ଧଳା ଚନ୍ଦନ ଲେପ ତଟରେ ରଖାଯାଇଥିଲା। ଚମକୁଥିବା ଆଇନା, ବସ୍ତ୍ର ଏବଂ ହଜାର ହଜାର ଜୋଡ଼ା ଚମ୍ପି ଓ ଜୁତା ଥିଲା। ଶୃଙ୍ଗାର ବାସନ, ଦାଉ, କଉଁ, ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ର, ଶୋଭାମୟ କବଚ, ବିସ୍ତରା ଓ ଆସନ ବିଛି ଥିଲା। ଉଷ୍ଟ୍ର, ବଳଦ, ହାତୀ ଓ ଘୋଡ଼ା ପାଇଁ ପାନୀୟ ଭରା ଝିଲି, ଶୁଭ୍ର ତଟ ଥିବା ସ୍ନାନ ପୋକରୀ, ପଦ୍ମ ଓ ଶାଳୁକରେ ଭରିଥିଲା। ଅନ୍ୟ ପୋକରୀ ଆକାଶ ରଙ୍ଗର, ପ୍ରସ୍ତୁତ ବାଥିଂ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ, ନିର୍ମଳ ଜଳ ଓ ନୀଳ ବେରିଲ ରଙ୍ଗର ମୃଦୁ ଯବ ଢେର ରଖାଯାଇଥିଲା। ସେଠାରେ ବିଦିପ୍ତି ଆତିଥ୍ୟ ପାଇଁ ବିଭିନ୍ନ ବଳିଜନ୍ତୁ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଲା। ଲୋକମାନେ ଭାରତଙ୍କୁ ମହାମୁନିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା ଅଦ୍ଭୁତ ଆତିଥ୍ୟକୁ ଦେଖି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଚକିତ ହେଲେ, ଏହାକୁ ସ୍ୱପ୍ନ ଭଳି ମନେ କଲେ। ଏପରି ଦେବମାନେ ନନ୍ଦନ ଉଦ୍ୟାନରେ ଯେପରି ଆନନ୍ଦ କରିଥାନ୍ତି, ସେପରି ଏହି ସୁନ୍ଦର ରାତି ଭାରଦ୍ୱାଜ ଆଶ୍ରମରେ ଗଲା। ପରେ, ନଦୀ ଓ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ଭାରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ଅନୁମତି ନେଇ ଯେପରି ଆସିଥିଲେ, ସେପରି ଯାଇଗଲେ; ସହିତ ସମସ୍ତ ସୁନ୍ଦର ନାରୀମାନେ। ଦେବୀ ଅଲୋ ଓ ଚନ୍ଦନ ଲେପ ଲଗାଇ ମଦୋନ୍ମଦ ଲୋକମାନେ ଏଠି ରହିଗଲେ; ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ଶୋଭାମୟ ମାଳା ଲୋକମାନେ ଦଳିଦେଇ ବିଛି ଥିଲା। ଏହି ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏକାନବେ ସର୍ଗର ଶେଷ ହେଲା। ଏହି ରାତି ଶେଷ ହେବା ପରେ, ଭାରତ ତାଙ୍କ ସମସ୍ତ ଦଳ ସହିତ, ଯଥାପୂର୍ବକ ଆଦର ପାଇଁ, ଭାରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଯାଇଲେ। ଭାରତଙ୍କୁ ଯୋଡ଼ି ହାତରେ ଆସିଥିବା ଦେଖି, ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର କରିଥିବା ମୁନି ଭାରଦ୍ୱାଜ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ତୁମେ ଆମ୍ ଆଶ୍ରମରେ ରାତିଟି ଭଲରେ କାଟିଲା କି? ତୁମର ସମସ୍ତ ଦଳ ଭଲରେ ଅଛି କି? ଆତିଥ୍ୟ ଯଥେଷ୍ଟ ମିଳିଲା କି?” ଭାରତ ଗଭୀର ଭକ୍ତିରେ ମୁନିଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି କହିଲେ, “ପୂଜ୍ୟ ମୁନି, ମୁଁ ଏବଂ ମୋର ସମସ୍ତ ସେନା ଓ ଦଳ, ଆପଣଙ୍କ ଆତିଥ୍ୟରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଓ ଆରାମଦାୟକ ଭାବେ ବିଶ୍ରାମ କରିଛୁ। କ୍ଲାନ୍ତି ଓ କଷ୍ଟରୁ ମୁକ୍ତ, ଖାଦ୍ୟ ଓ ଆଶ୍ରୟ ଭଲରେ ମିଳିଛି; ଏଠି ପରିଚାରକମାନେ ମଧ୍ୟ ସବୁ ଭଲରେ ବସିଛନ୍ତି। ପୂଜ୍ୟ ମୁନି, ମୁଁ ବିଦାୟ ନେଉଛି; ଦୟାକରି ମୋତେ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦିଅ, ମୁଁ ମୋ ଭାଇଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଯାଉଛି। ଧର୍ମଜ୍ଞ, ମୋତେ କହିଦିଅ କିଏଁ ପଥ ତାଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଯାଏ, ଏବଂ କେତେ ଦୂର?” ଭାରତଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତରରେ, ମହାତ୍ମା ଭାରଦ୍ୱାଜ କହିଲେ, “ଅବାସିତ ଜଙ୍ଗଲରେ ଦୁଇ ଓ ଅର୍ଧ ଯୋଜନ ଦୂରରେ ଚିତ୍ରକୂଟ ପାହାଡ଼ ଅଛି, ଯାହାର ଅଟୁଟ ଜଙ୍ଗଲ ଅତି ମନୋହର। ତାହାର ଉତ୍ତର ତଟରେ ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀ ବହୁଛି, ଫୁଲ ଫୁଟିଥିବା ଗଛ ଓ ମନୋହର ଉଦ୍ୟାନରେ ଶୋଭିତ। ଏହି ନଦୀ ପାର ହେଲେ ଚିତ୍ରକୂଟ ପାହାଡ଼ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିବ; ଦୁଇ ଚାଲ ତଳେ ପତ୍ରକୁଟି ଅଛି, ଯେଉଁଠି ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଦୁଇଜଣ ରହୁଛନ୍ତି। ମହାସେନାପତି, ତୁମର ଦଳ, ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା, ରଥ ସହିତ ଦକ୍ଷିଣ ପଥ ଦେଇ କିମ୍ବା ବାମ କିମ୍ବା ଡାହାଣ ପଥ ଦେଇ ଯାଉ; ତୁମେ ରାଘବଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିବ।" ଯାତ୍ରାର ଉଚ୍ଚାରଣ ହେବାରେ, ରାଜାନୀ ମହିଳାମାନେ ରଥରେ ବସିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ରଥ ଛାଡ଼ି ମୁନିଙ୍କୁ ଚାରିପଟେ ଘେରି ଦେଲେ। କଉସଲ୍ୟା ଓ ସୁମିତ୍ରା, କ୍ଷୀଣ ଓ ଭୟଭିତ, ମୁନିଙ୍କ ପାଦ ଦୁଇ ହାତରେ ଧରି ନମସ୍କାର କଲେ। କୈକେୟୀ, ତାଙ୍କ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଇଚ୍ଛା ପାଇଁ ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତ୍ୟାଜିତ ଓ ଲଜ୍ଜିତ, ଲଜ୍ଜାରେ ମୁନିଙ୍କ ପାଦ ଧରିଲେ। ସମ୍ମାନିତ ମୁନିଙ୍କୁ ପରିକ୍ରମା କରି, ସେ ଭାରତ ପାଖରେ ଦୃଢ଼ ଦୁଃଖରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲା। ଏପରେ, ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ମୁନି ଭାରଦ୍ୱାଜ ଭାରତଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ମୁଁ ତୁମର ମାତୃଗଣ ବିଷୟରେ ଏକାଏକି ଜାଣିବାକୁ ଚାହେଁ, ରଘୁବଂଶୀ।” ଭାରତ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ଚତୁର୍ ଭାଷଣ କରି, ଯୋଡ଼ି ହାତରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ପୂଜ୍ୟ ମୁନି, ଏହି ଦୁଃଖିତ, ବିଷାଦ ଓ କ୍ଷୀଣ ମହିଳା ମୋ ପିତାଙ୍କ ପ୍ରଧାନ ରାଣୀ, ଦେବୀ ପରି। ଏହି କଉସଲ୍ୟା, ଯିଁଁ ରାମଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଇଛନ୍ତି, ଯିଁଁ ସିଂହ ପଦ ଭଳି ଚାଲନ୍ତି—ଯେପରି ଅଦିତି ଦେବମାନଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଇଥିଲେ। ତାଙ୍କ ଡାହାଣ ହାତକୁ ଧରି ଅନ୍ୟ ଦୁଃଖିତ ମହିଳା ଅଛନ୍ତି, ଜଙ୍ଗଲରେ ଫୁଲ ହିନ କର୍ଣ୍ଣିକାର ଶାଖା ପରି। ଏହି ରାଣୀଙ୍କ ଦୁଇ ଝିଅ, ଦେବତା ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ—ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ଶତୃଘ୍ନ—ସତ୍ୟବୀର। ତାଙ୍କ ପାଇଁ ସେମାନେ ଜୀବନ ଜୋଉଛନ୍ତି, ଦଶରଥ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ବିହୀନ ହୋଇ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲେ।